Sarga 51

Verse 1

तेषांसुतुमुलंशब्दंवानराणांतरस्विनाम् ।नर्दतांराक्षसैस्सार्धंतदाशुश्रावरावणः ।।6.51.1।।

ત્યારે રાવણે પોતાના રાક્ષસો સાથે, તે બળવાન વાનરોના ગર્જનાથી ઊઠતો અતિ તુમુલ, પ્રચંડ શબ્દ સાંભળ્યો.

Verse 2

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषंश्रुत्वासनिनदंभृशम् ।सचिवानांततस्तेषांमध्येवचनमब्रवीत् ।।6.51.2।।

સ્નિગ્ધ, ગંભીર અને પ્રતિધ્વનિત એવો અતિ પ્રચંડ નાદ સાંભળીને, તેણે પોતાના મંત્રીઓના મધ્યમાં વચન ઉચ્ચાર્યું.

Verse 3

यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ।।6.51.3।।व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषांनात्रसंशयः ।तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ।।6.51.4।।

જેમ આનંદથી પરિપૂર્ણ અનેક વાનરોમાંથી ઉદ્ભવેલો અતિમહાન નાદ મેઘોના ગર્જન સમો ઊઠ્યો, તેમ નિશ્ચિત જ એમની પ્રીતિ અતિ વિશાળ હતી—એમાં સંશય નથી. કારણ કે તેમના વિશાળ નાદોથી વરુણાલય સમુદ્ર પણ ઉથલપાથલ થયો.

Verse 4

यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ।।6.51.3।।व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषांनात्रसंशयः ।तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ।।6.51.4।।

જેમ અતિહર્ષિત વાનરોમાંથી અનેક સ્વરોનો અતિ મહાન નાદ ઉઠ્યો—ઘનઘોર વાદળોના ગર્જન સમાન. સ્પષ્ટ છે કે તેમની પ્રીતિ અતિ વિશાળ હતી; તેમાં સંશય નથી. એવા પ્રચંડ નાદોથી વરુણાલય સમુદ્ર પણ ક્ષુબ્ધ થઈ ઊછળ્યો.

Verse 5

तौतुबद्धौशरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।अयंचसुमहान्नादशङ्कांजनयतीवमे ।।6.51.5।।

તીક્ષ્ણ શરોથી બંધાયેલા હોવા છતાં તે બે ભાઈ રામ-લક્ષ્મણ; અને આ અતિ મહાન નાદ મને જાણે શંકા ઉપજાવે છે—એવો આનંદ કેમ, શું બન્યું હશે?

Verse 6

एतत्तुवचनंचोक्त्वामन्त्रिणोराक्षसेश्वरः ।उवाचनैरृतांस्तत्रसमीपपरिवर्तिनः ।।6.51.6।।

આ વચન મંત્રીઓને કહીને રાક્ષસેશ્વરે ત્યાં નજીક ઊભેલા સેવક રાક્ષસ યોદ્ધાઓને સંબોધ્યા.

Verse 7

ज्ञायतांतूर्णमेतेषांसर्वेषांचवनचारिणाम् ।शोककालेसमुत्पन्नहर्षकारणमुत्थितम् ।।6.51.7।।

આ સર્વ વનચર વાનરોમાં શોકના કાળમાં પણ જે આનંદનું કારણ ઊભું થયું છે, તે તુરંત જાણી લો.

Verse 8

तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ।।6.51.8।।तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ।।6.51.9।।

તેના કહ્યા મુજબ ગભરાયેલા રાક્ષસો પ્રાકાર પર ચઢ્યા અને મહાત્મા સુગ્રીવ દ્વારા સુસંરક્ષિત સેના જોઈ.

Verse 9

तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ।।6.51.8।।तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ।।6.51.9।।

અતિ ભયંકર શરબંધમાંથી મુક્ત થયેલા તે બે રાઘવો ફરી ઊભા થયા તે જોઈ રાક્ષસો વ્યાકુળ થઈ ગયા.

Verse 10

सन्त्रस्तहृदयाःसर्वेप्राकारात् वरुह्यते ।विषण्णवदनाघोराराक्षसेन्द्रमुपस्थिता ।।6.51.10।।

ભયથી કંપતા હૃદયવાળા તે બધા ભયાનક રાક્ષસો પ્રાકાર પરથી નીચે ઉતરી, ઉદાસ મુખે રાક્ષસેન્દ્ર રાવણ પાસે જઈ ઉપસ્થિત થયા.

Verse 11

तदप्रियंदीनमुखारावणस्यनिशाचराः ।कृत्स्नंनिवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ।।6.51.11।।

ત્યારે નિશાચર રાક્ષસો દીનમુખ થઈ, વાક્યકૌશલ્યમાં નિપુણ હોવા છતાં, રાવણને તે અપ્રિય સમાચાર યથાવત્ સમગ્ર રીતે નિવેદન કર્યા.

Verse 12

यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ।।6.51.12।।विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ।।6.51.13।।

“યુદ્ધમાં ઇન્દ્રજિતે શરબન્ધનથી બાંધી, જેમના ભુજાઓ નિષ્પ્રકંપ અને અચલ કરી દીધા હતા, તે બે ભાઈ—શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ—હવે રણભૂમિમાં શરબન્ધનથી મુક્ત દેખાય છે. દોરા તોડી નાખેલા ગજોની જેમ, ગજેન્દ્ર સમાન પરાક્રમ ધરાવી તેઓ ઊભા છે.”

Verse 13

यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ।।6.51.12।।विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ।।6.51.13।।

“યુદ્ધમાં ઇન્દ્રજિતે શરબન્ધનથી બાંધી, જેમના ભુજાઓ નિષ્પ્રકંપ અને અચલ કરી દીધા હતા, તે બે ભાઈ—શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ—હવે રણભૂમિમાં શરબન્ધનથી મુક્ત દેખાય છે. દોરા તોડી નાખેલા ગજોની જેમ, ગજેન્દ્ર સમાન પરાક્રમ ધરાવી તેઓ ઊભા છે.”

Verse 14

तच्छ्रुत्वावचनंतेषांराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।चिन्तारोषसमाक्रान्तोविषण्णवदनोऽभवत् ।।6.51.14।।

તેમના વચન સાંભળી મહાબલી રાક્ષસેન્દ્ર રાવણ ચિંતા અને ક્રોધથી વ્યાકુલ થયો; તેનું મુખ વિષણ্ণ થઈ ગયું.

Verse 15

घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ।।6.51.15।।तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहंबलम् ।।6.51.16।।

ઇન્દ્રજિતે યુદ્ધમાં ઘોર, વરદાન-બળવાળા, આશીવિષ સમા શરોથી—અચૂક અને સૂર્યસમાન તેજસ્વી—બાંધીને તેમને પ્રચંડ રીતે દબાવી દીધા.

Verse 16

घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ।।6.51.15।।तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहंबलम् ।।6.51.16।।

જો તે અસ્ત્રબંધને પામ્યા પછી પણ મારા શત્રુઓ મુક્ત થઈ ગયા હોય, તો મારું સમગ્ર સૈન્ય સંશયમાં ઊભું છે—બધું જ અનિશ્ચિત દેખાય છે.

Verse 17

निष्फलाःखलुसम्वृत्ताश्शराःवासुकितेजसः ।अदत्तंयैस्तुसङ्ग्रामेरिपूणांजीवितंमम ।।6.51.17।।

વાસુકિ સમા તેજવાળા તે શરો ખરેખર નિષ્ફળ થઈ ગયા; કારણ કે યુદ્ધમાં એમના દ્વારા તો મારા શત્રુઓનું જીવન હરણ થવું જોઈએ હતું.

Verse 18

एवमुक्त्वातुसङ्क्रुद्धोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।अब्रवीद्रक्षसांमध्येधूम्राक्षंनामराक्षसम् ।।6.51.18।।

એવું કહીને તે ક્રોધિત થયો; સર્પની જેમ ફુફકારતો, રાક્ષસોની વચ્ચે ધૂમ્રાક્ષ નામના રાક્ષસને સંબોધ્યો.

Verse 19

बलेनमहतायुक्तोराक्षसैर्भीमविक्रमः ।त्वंवधायाभिनिर्याहिरामस्यसहवानरैः ।।6.51.19।।

‘ભયંકર પરાક્રમી! મહાન રાક્ષસ-સેનાથી સમર્થિત થઈ, વાનરો સહિત રામને વધ કરવા માટે બહાર નીકળ.’

Verse 20

एवमुक्तस्तुधूम्राक्षोराक्षसेन्द्रेणधीमता ।कृत्वाप्रणामंसम्हृष्टोनिर्जगामनृपालयत् ।।6.51.20।।

બુદ્ધિમાન રાક્ષસેન્દ્ર દ્વારા આમ કહ્યા પછી, ધૂમ્રાક્ષે પ્રણામ કરી આનંદિત થઈ રાજમહેલમાંથી બહાર નીકળ્યો.

Verse 21

अभिनिष्क्रम्यतदद्वारंबलाध्यक्षमुवाचह ।त्वरयस्वबलंतूर्णंकिंचिरेणयुयुत्सतः ।।6.51.21।।

બુદ્ધિમાન રાક્ષસેન્દ્ર દ્વારા આમ કહ્યા પછી, ધૂમ્રાક્ષે પ્રણામ કરી આનંદિત થઈ રાજમહેલમાંથી બહાર નીકળ્યો.

Verse 22

धूम्राक्षवचनंश्रुत्वाबलाध्यक्षोबलानुगः ।बलमुद्योजयामासरावणस्याज्ञयाद्रुतम् ।।6.51.22।।

ધૂમ્રાક્ષના વચન સાંભળીને, સેનાપતિના અધિપતિએ—સેનાને અનુસરતા—રાવણની આજ્ઞાથી તત્કાળ સેનાને સજ્જ કરી.

Verse 23

तेबद्धघण्टाबलिनोघोररूपानिशाचराः ।विगर्जमानास्सम्हृष्टाधूम्राक्षंपर्यवारयन् ।।6.51.23।।

ઘંટાવાળા પટ્ટા બાંધેલા, બળવાન અને ભયંકર રૂપ ધરાવતા તે નિશાચર રાક્ષસો હર્ષથી ગર્જના કરતા ધૂમ્રાક્ષને ચારે તરફથી ઘેરી વળ્યા.

Verse 24

विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ।।6.51.24।।परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासै: परश्वथै: ।निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ।।6.51.25।।

વિવિધ શસ્ત્રો હાથમાં ધરેલા—શૂલ અને મુદગર, ગદા, ખડ્ગ, દંડ, લોખંડના મુસળ, પરિઘ, ભિંડિવાલ, ભલ્લ, પ્રાસ અને પરશુ લઈને—રાક્ષસો મેઘગર્જના સમા નાદ કરતા બહાર નીકળ્યા.

Verse 25

विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ।।6.51.24।।परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासै: परश्वथै: ।निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ।।6.51.25।।

અન્ય કેટલાંક કવચધારી, ધ્વજોથી સુશોભિત રથોમાં ચઢી નીકળ્યા; સુવર્ણજાળથી વિહિત, વિચિત્ર મુખવાળા ગધેડાઓથી જોડાયેલા તે રથો હતા. અતિશીઘ્ર અશ્વો અને મદોત્કટ ગજોથી પણ સજ્જ થઈ, રાક્ષસોમાં વાઘ સમા તે નૈરૃત-વીરો વાઘોની જેમ દુર્લભ-સામનો બની આગળ વધ્યા.

Verse 26

रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ।।6.51.26।।हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.51.27।।

અન્ય કેટલાંક કવચધારી, ધ્વજોથી સુશોભિત રથોમાં ચઢી નીકળ્યા; સુવર્ણજાળથી વિહિત, વિચિત્ર મુખવાળા ગધેડાઓથી જોડાયેલા તે રથો હતા. અતિશીઘ્ર અશ્વો અને મદોત્કટ ગજોથી પણ સજ્જ થઈ, રાક્ષસોમાં વાઘ સમા તે નૈરૃત-વીરો વાઘોની જેમ દુર્લભ-સામનો બની આગળ વધ્યા.

Verse 27

रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ।।6.51.26।।हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.51.27।।

પછી મહાવીર ધૂમ્રાક્ષ રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો, હસતો હસતો પશ્ચિમ દ્વાર તરફ નીકળ્યો—જ્યાં વાનરસેનાના યુથપતિ હનુમાન્ તૈનાત હતો.

Verse 28

वृकसिंहमुखैर्युक्तंखरैःकनकभूषणै: ।आरुरोहरथंदिव्यंधूम्राक्षःखरनिस्स्वनः ।।6.51.28।।

ગધેડાના કર્કશ નાદ સમો સ્વર ધરાવનાર ધૂમ્રાક્ષે, વરુળ અને સિંહ સમા મુખવાળા, કનકભૂષિત ગધેડાઓથી જોડાયેલો દિવ્ય રથ આરોહણ કર્યો.

Verse 29

सनिर्यातोमहावीर्योधूम्राक्षोराक्षसैर्वृतः ।प्रहसन्पश्चिमद्वारंहनुमान्यत्रयूथपः ।।6.51.29।।

પછી મહાવીર ધૂમ્રાક્ષ રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો, હસતો હસતો પશ્ચિમ દ્વાર તરફ નીકળ્યો—જ્યાં વાનરસેનાના યુથપતિ હનુમાન્ તૈનાત હતો.

Verse 30

रथप्रवरमास्थायखरयुक्तंखरस्वनम् ।प्रयान्तंतुमहाघोरंराक्षसंभीमदर्शनम् ।।6.51.30।।अन्तरिक्षगताःघोराशकुनाःप्रत्यषेधयन् ।

ગધેડાઓથી જોડાયેલો, ગધેડાના નાદથી ગુંજતો ઉત્તમ રથ આરોહી, ભયંકર અને ભીમદર્શન રાક્ષસ જ્યારે આગળ વધતો હતો, ત્યારે આકાશમાં રહેલા ઘોર પક્ષીઓ અપશકુનરૂપે પ્રગટ થઈ તેની ગતિ રોકવા લાગ્યા.

Verse 31

रथशीर्षेमहान्भीमोगृध्रश्चनिपपातह ।।6.51.31।।ध्वजाग्रेग्रथिताश्चैवनिपेतुःकुणपाशनाः ।

રથના શિર્ષભાગ પર એક વિશાળ, ભયંકર ગૃધ્ર આવી પડ્યો. અને ધ્વજના અગ્રે ગૂંથાયેલા કુણપાશી અપવિત્ર પક્ષીઓ પણ નીચે પટકાયા—રાક્ષસો માટે અપશકુનરૂપ ચિહ્ન.

Verse 32

रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ।।6.51.32।।विस्वरंचोत्सृजन्नादंधूम्राक्षस्यसमीपतः ।ववर्षरुधिरंदेवस्सञ्चचालचमेदिनी ।।6.51.33।।

રુધિરથી ભીંજાયેલો એક મહાન શ્વેત કબન્ધ (મસ્તકવિહિન ધડ) ધૂમ્રાક્ષની નજીક ધરા પર પડી ગયો અને વિસ્વર, કર્કશ નાદ છોડ્યો—અન્ય એક ભયંકર અપશકુન.

Verse 33

रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ।।6.51.32।।विस्वरंचोत्सृजन्नादंधूम्राक्षस्यसमीपतः ।ववर्षरुधिरंदेवस्सञ्चचालचमेदिनी ।।6.51.33।।

દેવતુલ્ય આકાશે જાણે રુધિરવર્ષા કરી, અને ધરતી પણ કંપી ઊઠી—અધર્મ પછી આવનારા વિનાશનું સૂચક અપશકુન.

Verse 34

प्रतिलोमंवनौवायुर्निर्घातसमनिस्वनः ।तिमिरौघवृतास्तत्रदिशश्चनचकाशिरे ।।6.51.34।।

પ્રતિકૂળ પવન વાયો, વજ્રઘોષ સમ ગર્જના કરતો; ત્યાં અંધકારના ઘન સમૂહે દિશાઓ ઢાંકી દીધી, અને દિશાઓ ઓળખાતી ન રહી.

Verse 35

सतूत्पातांस्तदादृष्टवाराक्षसानांभयावहान् ।प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्चधूम्राक्षोव्यथितोऽभवत् ।।6.51.35।।मुमुहूराक्षसाःसर्वेधूम्राक्षस्यपुरस्सराः ।

ત્યારે રાક્ષસોને ભય પમાડનારા અતિ ભયંકર અપશકુનો પ્રગટ થયેલા જોઈ ધૂમ્રાક્ષ વ્યથિત થયો; અને તેના આગેવાન બની ચાલતા સર્વ રાક્ષસો મૂર્છિત થઈ પડ્યા.

Verse 36

ततःसुभीमोबहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्यरणोत्सुकोबली ।ददर्शतांराघवबाहुपालितांमहौघकल्पांबहुवानरींचमूम् ।।6.51.36।।

પછી તે અતિ ભયંકર અને બળવાન, અનેક નિશાચરો વડે ઘેરાયેલો, યુદ્ધોત્સુક બની બહાર નીકળ્યો; અને રાઘવના ભુજબળે રક્ષિત, પ્રલયકાળના મહાપ્રવાહ સમી, અનેક વાનરોની વિશાળ સેના તેણે જોઈ.