Sarga 40
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં શ્રીરામ સુગ્રીવ અને વાનરસેનાસહ સુવેલા પર્વત પર ચઢીને ત્રિકૂટશિખર પર આવેલી લંકાનું અવલોકન કરે છે; તેને વિશ્વકર્માની રચના કહેવાય છે. ત્યાં રામ રાવણને ઊંચા ગોપુર પર સ્થિત જુએ છે—શ્વેત ચામરોથી સેવિત, વિજયછત્રથી શોભિત, રક્તચંદનથી લિપ્ત, આભૂષણોથી અલંકૃત અને ઐરાવતસંબંધિત ઘાવચિહ્નોથી યુક્ત—રાજલક્ષણોથી સમૃદ્ધ એવો રાક્ષસરાજ ભયંકર લક્ષ્યરૂપે પ્રગટે છે. આ દૃશ્યથી સુગ્રીવ સંયત ક્રોધે ઊભો થાય છે. તે રાવણને ‘લોકનાથ’ શ્રીરામનો નિષ્ઠાવાન સેવક હોવાનું જાહેર કરીને સીધો આક્રમણ કરે છે અને રાવણનો મુકુટ પકડી જમીન પર પાડી દે છે—રાજચિહ્નના પતન દ્વારા અપમાનનું પ્રતીક ઊભું થાય છે. પછી નજીકનું મલ્લયુદ્ધ થાય છે—પછાડ, પ્રતિપછાડ, પકડ-આલિંગન, વર્તુળાકાર પગલાં, છલપ્રહાર અને વિવિધ ‘યુદ્ધમાર્ગ’નું વર્ણન આવે છે; વીરરસ પ્રબળ બને છે. રાવણ ઘાતક પ્રતિશોધની ધમકી આપે છે અને માયાથી લાભ લેવા પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ સુગ્રીવ તેની યુક્તિ પહેલેથી જાણી તેને થકવીને અલગ થઈ જાય છે અને વાનરોની વચ્ચે થઈ શ્રીરામ પાસે પરત આવે છે. તેથી રામનો રણોત્સાહ અને સેનાનું મનોબળ વધે છે; સુવેલા-લંકાનો ભૂગોળ, સેવા-સંયમની નીતિ અને પડેલો મુકુટ—આ બધું સત્તાસંઘર્ષના કથામાનચિત્રમાં એકત્ર બંધાય છે।
Shlokas
Verse 1
ततोरामस्सुवेलाग्रंयोजनद्वयमण्डलम् ।अरुरोहससुग्रीवोहरियूधपसम्वृतः ।।।।
ત્યારબાદ શ્રીરામ, વાનર સેનાના યુધપતિઓથી પરિઘેરાયેલા અને સુગ્રીવ સાથે, બે યોજન વિસ્તાર ધરાવતા સુવેલ પર્વતના શિખર પર આરોહણ કર્યા.
Verse 2
स्थित्वामुहूर्तंतत्रैवदिशोदशविलोकयन् ।त्रिकूटशिखरेरम्येनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।।।ददर्शलङ्कांसुन्यस्तांरम्यकाननशोभिताम् ।
ત્યાં જ ક્ષણભર ઊભા રહી દસેય દિશાઓ નિહાળી, રામે ત્રિકૂટના રમ્ય શિખર પર વિશ્વકર્માએ રચેલી લંકા જોઈ—સુદૃઢ રીતે ગોઠવેલી અને મનોહર કાનનોની શોભાથી વિભૂષિત.
Verse 3
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।।।
રામે મહેલના ગોપુરશિખર પર ઊભેલા, દુર્ગમ એવા રાક્ષસરાજને જોયો—શ્વેત ચામરો ફરકાવતા સેવકો સાથે, વિજયછત્રથી શોભિત. રક્તચંદનથી લિપ્ત, રત્નાભરણોથી ભૂષિત, સુવર્ણકઢાઈવસ્ત્ર ધારણ કરેલો તે નીલ મેઘસમૂહ સમો દેખાતો. તેની છાતી પર ઊંચા ઘા-ચિહ્નો હતા, જાણે ઐરાવતના દાંતના અગ્રોથી ખૂંચાયેલા હોય; લાલ વસ્ત્રમાં આવૃત તે સાંજના લાલિમાથી દીપતા આકાશના મેઘરાશિ સમો ઝળહળતો હતો.
Verse 4
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
રામે મહેલના ગોપુરશિખર પર ઊભેલા, દુર્ગમ એવા રાક્ષસરાજને જોયો—શ્વેત ચામરો ફરકાવતા સેવકો સાથે, વિજયછત્રથી શોભિત. રક્તચંદનથી લિપ્ત, રત્નાભરણોથી ભૂષિત, સુવર્ણકઢાઈવસ્ત્ર ધારણ કરેલો તે નીલ મેઘસમૂહ સમો દેખાતો. તેની છાતી પર ઊંચા ઘા-ચિહ્નો હતા, જાણે ઐરાવતના દાંતના અગ્રોથી ખૂંચાયેલા હોય; લાલ વસ્ત્રમાં આવૃત તે સાંજના લાલિમાથી દીપતા આકાશના મેઘરાશિ સમો ઝળહળતો હતો.
Verse 5
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
રામે મહેલના ગોપુરશિખર પર ઊભેલા, દુર્ગમ એવા રાક્ષસરાજને જોયો—શ્વેત ચામરો ફરકાવતા સેવકો સાથે, વિજયછત્રથી શોભિત. રક્તચંદનથી લિપ્ત, રત્નાભરણોથી ભૂષિત, સુવર્ણકઢાઈવસ્ત્ર ધારણ કરેલો તે નીલ મેઘસમૂહ સમો દેખાતો. તેની છાતી પર ઊંચા ઘા-ચિહ્નો હતા, જાણે ઐરાવતના દાંતના અગ્રોથી ખૂંચાયેલા હોય; લાલ વસ્ત્રમાં આવૃત તે સાંજના લાલિમાથી દીપતા આકાશના મેઘરાશિ સમો ઝળહળતો હતો.
Verse 6
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
રામે મહેલના ગોપુરશિખર પર ઊભેલા, દુર્ગમ એવા રાક્ષસરાજને જોયો—શ્વેત ચામરો ફરકાવતા સેવકો સાથે, વિજયછત્રથી શોભિત. રક્તચંદનથી લિપ્ત, રત્નાભરણોથી ભૂષિત, સુવર્ણકઢાઈવસ્ત્ર ધારણ કરેલો તે નીલ મેઘસમૂહ સમો દેખાતો. તેની છાતી પર ઊંચા ઘા-ચિહ્નો હતા, જાણે ઐરાવતના દાંતના અગ્રોથી ખૂંચાયેલા હોય; લાલ વસ્ત્રમાં આવૃત તે સાંજના લાલિમાથી દીપતા આકાશના મેઘરાશિ સમો ઝળહળતો હતો.
Verse 7
पश्यतांवानरेन्द्राणांराघवस्यापिपश्यतः ।दर्शनाद्राक्षसेन्द्रस्यसुग्रीवस्सहसोत्थितः ।।।।
વાનરશ્રેષ્ઠો જોતા હતા અને રાઘવ પણ નજરે રાખતા હતા—રાક્ષસરાજના દર્શનમાત્રથી સુગ્રીવ સહસા ઊભો થઈ ગયો.
Verse 8
क्रोधवेगेनसंयुक्तस्सत्त्वेनचबलेनच ।अचलाग्रादथोत्थायपुप्लुवेगोपुरस्थले ।।।।
ક્રોધના વેગથી પ્રેરિત—અને સાથે જ ધૈર્ય તથા બળથી યુક્ત—તે અચલશિખર પરથી ઊઠી ગોપુરમંચ પર ઝંપલાવ્યો.
Verse 9
स्थित्वामुहूर्तंसम्प्रेक्ष्यनिर्भयेनान्तरात्मना ।तृणीकृत्यचतद्रक्षस्सोऽब्रवीत्परुषंवचः ।।।।
ક્ષણમાત્ર ઊભો રહી, નિર્ભય અંતરાત્માથી તેને નિહાળી, તે રાક્ષસને તૃણ સમાન ગણાવી તેણે કઠોર વચન ઉચ્ચાર્યાં.
Verse 10
लोकनाथस्यरामस्यसखादासोऽस्मिराक्षस ।नमयामोक्ष्यसेऽद्यत्वंपार्थिवेन्द्रस्यतेजसा ।।।।
સુગ્રીવે કહ્યું: “હે રાક્ષસ! હું લોકનાથ શ્રીરામનો સખા પણ છું અને દાસ પણ. પૃથ્વીન્દ્રોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાના તેજથી આજે તું મારી પાસેથી મુક્ત નહીં થાશે!”
Verse 11
इत्युक्त्वासहसोत्पत्यपुप्लुवेतस्यचोपरि ।आकृष्यमुकुटंचित्रंपातयित्वाऽपतद्भुवि ।।।।
એમ કહીને સુગ્રીવ તત્કાળ ઉછળી પડ્યો; તેના ઉપર કૂદી પડ્યો; તેનું વિચિત્ર, તેજસ્વી મુકુટ ખેંચી લઈને પાડી દીધું, અને તે ધરતી પર પટકાઈ પડ્યું.
Verse 12
समीक्ष्यतूर्णमायान्तमबभाषेनिशाचरः ।सुग्रीवस्त्वपरोक्षम् मेहीनग्रीवोभविष्यसि ।।।।
સુગ્રીવને તુરંત ધસી આવતો જોઈ નિશાચર રાવણે કહ્યું: “સુગ્રીવ! હવે તું મારી આંખ સામે છે; તું ગળાવિહોણો બની જશે.”
Verse 13
इत्युक्त्वोत्थायतंक्षिप्रंबाहुभ्यामाक्षिपत्तले ।कन्तुवत्तंसमुत्थायबाहुभ्यामाक्षिपद्धरि ।।।।
એવું કહી તે ઊભો થયો અને બાહુઓથી તેને ઝટપટ પકડી જમીન પર પટક્યો. પરંતુ વાનર ગોળાની જેમ ફરી ઉછળી ઊઠ્યો અને બંને બાહુઓથી તેને પણ પાછો પટક્યો.
Verse 14
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।।।
પરસ્પર ગૂંથાઈ ગયેલા—પસિનાથી દગ્ધ અંગો, લોહીથી લિપ્ત દેહો—એ બે મહાબલી રાક્ષસરાજ અને વાનરરાજ ક્ષણભર ગતિ રોકાઈ, લાલ શાલ્મલી અને કિન્શુક વૃક્ષો જેવા લાગતા. પછી મુષ્ટિપ્રહાર, તલપ્રહાર, અરણિઘાત અને આંગળીનાં અગ્રઘાતોથી તેમણે અસહ્ય ભયંકર યુદ્ધ રચ્યું.
Verse 15
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।6.40.14।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।6.40.15।।
ગોપુરની વેદીના મધ્યમાં લાંબા સમય સુધી અત્યંત ઉગ્ર વેગથી નિયુદ્ધ કરી, તેઓ વારંવાર એકબીજાને ઉછાળી ને ફેંકતા; દેહ વાંકા કરતાં અને પગલાં બદલીને પણ ગોપુરવેદી પર અડગ ઊભા રહ્યા.
Verse 16
कृत्वानियुद्धंभृशमुग्रवेगौकालंचिर, गोपुरवेदिमध्ये ।उत्क्षिप्यचोत्क्षिप्यविनम्यदेहौपादक्रमाद्गोपुरवेदिलग्नौ ।।।।
ગોપુરની વેદીના મધ્યમાં લાંબા સમય સુધી અત્યંત ઉગ્ર વેગથી નિયુદ્ધ કરી, તેઓ વારંવાર એકબીજાને ઉછાળી ને ફેંકતા; દેહ વાંકા કરતાં અને પગલાં બદલીને પણ ગોપુરવેદી પર અડગ ઊભા રહ્યા.
Verse 17
अन्योन्यमाविध्यवेदिलग्नौतौपेततुस्सालनिखातमध्ये ।उत्पेततुर्भूतलमस्पृशन्तौस्थित्वामुहूर्तंत्वभिनिश्श्वसन्तौ ।।।।
વેદી પર જ અડગ રહી એકબીજાને આઘાત આપી ખેંચાતાણ કરતાં, બંને કિલ્લાની વાડ અને ખાઈની વચ્ચેના અવકાશમાં પડી ગયા. ક્ષણભર નજીક જ ઊભા રહી ઘેરો શ્વાસ લેતા રહ્યા; પછી ભૂમિને સ્પર્શ કર્યા વિના ફરી ઉછળી ઊઠ્યા.
Verse 18
आलिङ् ग्यचालिङ् ग्यचबाहुयोक्स्रैस्संयोजयामासतुराहवेतौ ।सम्रम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौसंचेरतुस्सम्प्रतियुद्धमार्गैः ।।।।
આલિંગન કરી ફરી ફરી આલિંગન કરતાં, બાહુબળથી વક્ષસ્થળે વક્ષસ્થળ દબાવી, તે બે યુદ્ધમાં વારંવાર એકબીજાને જકડી જોડાતા. ક્રોધ, અભ્યાસ અને બળથી પ્રેરિત થઈ, તેઓ નજીકના યુદ્ધના વિવિધ માર્ગોમાં સંચર્યા.
Verse 19
शार्दूरसिंहाविवजातदर्पौगजेन्द्रपोताविवसम्प्रयुक्तौ ।संहत्यचापीड्यचतावुरोभ्यांनिपेततुर्वैयुगपद्धरण्याम् ।।।।
જેમ ગર્વથી ઉદ્ભટ વાઘ અને સિંહ, તેમ જ જેમ બે યુવાન ગજેન્દ્રો પરસ્પર જડાઈ ગયા હોય, તેમ તે બંને નજીક આવી ઉરોભાગે ઉરોભાગ દબાવી એકસાથે ધરા પર પટકાયા.
Verse 20
उद्यम्यचान्योन्यमधिक्षिपन्तौसञ्चक्रमातेबहुयुद्धमार्गे: ।व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौक्लमंनतौजग्मतुराशुवीरौ ।।।।
એકબીજાને પકડી અને પરસ્પર ઉપહાસ-આક્ષેપ કરતાં, તે બે વીરો અનેક યુદ્ધમાર્ગોમાં ફર્યા. વ્યાયામ, અભ્યાસ અને બળથી સંયુક્ત હોવાથી, તેઓને શીઘ્ર થાક લાગ્યો નહિ.
Verse 21
बाहूत्तमैर्वारणवारणाभैर्निवारयन्तौवरवारणाभौ ।चिरेणकालेनतुसम्प्रयुक्तौसञ्चेरतुर्मण्डलमार्गमाशु ।।।।
ઉત્તમ બાહુબળ ધરાવતા, પરસ્પર વિરોધી ગજ સમા તે બે મહાવીરો એકબીજાને અટકાવતા અને રોકતા રહ્યા. લાંબા સમય સુધી સંયુક્ત યુદ્ધમાં બંધાઈ, તેઓ ક્ષણમાં મંડળાકાર માર્ગે ઝડપથી ફરતા રહ્યા.
Verse 22
तौपरस्परमासाद्ययत्तावन्योन्यसूदने ।मार्जाराविवभक्ष्यार्थेऽवितस्थातेमुहुर्मुहुः ।।।।
એકબીજાની સામે ધસી આવી, પરસ્પર વિનાશની તીવ્ર ઇચ્છાથી, તે બે વારંવાર આગળ-પાછળ ફુરતીથી સરકતા રહ્યા—જેમ ભક્ષ્ય માટે બિલાડાં શિકારની આસપાસ ચક્કર મારે.
Verse 23
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।।।
યુદ્ધમાર્ગમાં નિપુણ રાવણ અને વાનરરાજે અદ્ભુત મંડળો અને વિવિધ સ્થાનો દર્શાવ્યા—વિવિધ વળાંકો, આગળ વધવું અને પાછા ફરવું, આડાં તથા વક્ર ગતિઓ; પ્રહાર છોડવો અને પ્રહાર ટાળવો; દોડધામ અને ઘા કરવો; ધસી જવું અને ઉછળવું; સ્થિર રહી સંયમિત ભંગિમા રાખવી; વળીને દૂર થવું અને ફરી વળવું; પાછા ખસવું અને બાજુએ ઝંપલાવવું; પકડ ગોઠવવી અને છોડી દેવી—આ રીતે બંને પરસ્પર સામે ફરતા રહ્યા, યુદ્ધકૌશલ્ય પ્રગટ કરતા.
Verse 24
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
આ વચ્ચે રાક્ષસે પોતાની માયાબળની શક્તિ પ્રયોગમાં મૂકવા તૈયારી કરી. તે જાણીને વાનરાધિપ—વિજયભાવે અને ક્લેશરહિત—તત્કાળ આકાશમાં ઉછળી ગયો. રાવણ ત્યાં જ ઊભો રહ્યો, જાણે હરિરાજે તેને છલથી પરાજિત કર્યો હોય.
Verse 25
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
તેઓએ યુદ્ધની ચાલો દર્શાવી—ધસી જવું અને ઉછળવું, સંયમિત ભંગિમાથી સ્થિર ઊભા રહેવું; વળીને દૂર થવું અને ફરી ચક્કર મારવું, પાછા ખસવું અને બાજુએ ઝંપલાવવું—ધર્મયુદ્ધમાં એકબીજા પર પ્રભુત્વ મેળવવા પ્રયત્નશીલ.
Verse 26
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
યુદ્ધમાર્ગમાં નિપુણ એવા વાનરાધિપ અને રાવણ પરસ્પર અદભુત મંડળો રચતા ફર્યા—ગોમૂત્રક જેવી વળાંકદાર ગતિઓ, વિવિધ સ્થાન-ભંગિમાઓ. ક્યારે આગળ વધે, ક્યારે પાછા હટે; ક્યારે આડાં, ક્યારે વાંકા વળે; ક્યારે ભ્રમચાળ કરે, ક્યારે વક્ર થઈ દૂર સરકે. પ્રહાર કરે અને ટાળે, પીછો કરે અને અટકાવે; ધસી આવે, ઉછળે, અડગ ઊભા રહે; વળી પાછા વળે, પાછા ફરી આવે, હટે અને બાજુએ ઝંપલાવે—ક્યારે હાથ પ્રહાર માટે મૂકે, ક્યારે પાછા ખેંચે—એકબીજા સામે યુદ્ધકૌશલ્ય પ્રગટાવતા રહ્યા.
Verse 27
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।।।
આ વચ્ચે રાક્ષસે પોતાની માયાબળની શક્તિ પ્રયોગમાં મૂકવા તૈયારી કરી. તે જાણીને વાનરાધિપ—વિજયભાવે અને ક્લેશરહિત—તત્કાળ આકાશમાં ઉછળી ગયો. રાવણ ત્યાં જ ઊભો રહ્યો, જાણે હરિરાજે તેને છલથી પરાજિત કર્યો હોય.
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।6.40.27।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।6.40.28।।
એ દરમિયાન તે રાક્ષસ (રાવણ) પોતાની માયાબળની પ્રભુતા પ્રગટ કરવા ઉદ્યત થયો. પરંતુ વાનરાધિપે તેનો અભિપ્રાય જાણી લીધો; તેથી વિજયલક્ષી મુખમુદ્રા અને અશ્રાંત તેજ સાથે તે તરત આકાશમાં ઉછળી ગયો. રાવણ તો ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો—જાણે વાનરરાજે તેને ચાતુર્યથી છળી લીધો હોય.
Verse 29
अथहरिवरनाथःप्राप्यसङ्ग्रामकीर्तिंनिशिचरपतिमाजौयोजयित्वाश्रमेण ।गगनमतिविशालंलङ्घयित्वार्कसूनुर्हरिगणमध्येरामपार्श्वंजगाम ।।।।
પછી વાનરશ્રેષ્ઠોના નાથ, સૂર્યપુત્ર સુગ્રીવે, યુદ્ધમાં નિશાચરપતિને શ્રમથી ક્ષીણ કરી સંગ્રામકીર્તિ પ્રાપ્ત કરી; વિશાળ ગગન લંઘી વાનરસેનાના મધ્યે ઊભેલા રામના પાર्श્વે ગયો.
Verse 30
इतिससवितृसूनुस्तत्रतत्कर्मकृत्वापवनगतिरनीकंप्राविशत्ससम्प्रहृष्टः ।रघुवरनृपसूनोद्वर्धयन्युद्धहर्षंतरुमृगगणमुख्यैःपूज्यमानोहरीन्द्रः ।।।।
આ રીતે પવનવેગી સવિતૃસૂનુ સુગ્રીવે તે કાર્ય કરી આનંદિત થઈ વાનરસેનામાં પ્રવેશ કર્યો; રઘુકુલના રાજકુમાર રામના યુદ્ધહર્ષને વધારતો, વૃક્ષવાસી વાનરગણના મુખ્યોએ પૂજિત એવો હરીન્દ્ર બન્યો.
Frequently Asked Questions
Sugrīva’s action tests allied dharma: he must balance personal fury against disciplined service. He initiates combat to challenge Rāvaṇa’s arrogance and signal allegiance to Rāma, yet disengages after exhausting the enemy rather than pursuing uncontrolled escalation, aligning valor with strategic restraint.
The dialogue frames legitimate power as moral and relational: Sugrīva defines his identity through seva to a dharmic ruler (“lokanātha” Rāma), while the fallen diadem dramatizes that sovereignty without righteousness can be publicly unseated, even before final defeat.
Key landmarks include Suvelā (the observation peak), Laṅkā on Trikūṭa (city-topography and fortification), and the gopura (towered battlement). Cultural markers of kingship—cāmara, victory parasol, crown, sandal paste, and ornamentation—function as visual metadata for royal presence and contested legitimacy.