Yuddha Kanda Sarga 73 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 7375 Verses

Sarga 73

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)

युद्धकाण्ड

સર્ગ ૭૩માં બચેલા રાક્ષસો રાવણ પાસે જઈ દેવાંતક, ત્રિશિરસ અને અતિકાય જેવા મુખ્ય વીરોના મૃત્યુનો સમાચાર આપે છે. આ સાંભળીને રાવણ શોક અને યુદ્ધની ચિંતા વડે વ્યાકુળ થાય છે; ત્યારે ઇન્દ્રજિત તેને સાંત્વના આપે છે અને રામ-લક્ષ્મણને પાડી દેવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. શંખ-ભેરી, નગારાં, છત્ર-ચામર અને રાજસૈન્યના ઠાઠ સાથે તે પ્રસ્થાન કરે છે. રણભૂમિ પર પહોંચીને તે રક્ષાવ્યૂહ ગોઠવી અગ્નિહોમ કરે છે; તેમાં શસ્ત્રોને જ યજ્ઞદ્રવ્યરૂપે અર્પણ કરવામાં આવે છે. ધુમાડા વિના પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં વિજયના શુભલક્ષણો દેખાય છે; અગ્નિદેવ આહુતિ સ્વીકારે છે. પછી ઇન્દ્રજિત બ્રહ્માસ્ત્રનું આવાહન કરી રથ અને ધનુષ્યને અભિમંત્રિત કરે છે, જેથી ગ્રહ-નક્ષત્રો સુધી કંપન થાય છે. માયાથી છુપાઈ તે બાણજાળ અને શસ્ત્રવર્ષા વરસાવે છે, પરિણામે વાનરસેના ધ્વસ્ત થાય છે અને હનુમાન, સુગ્રીવ, અંગદ, જામ્બવાન, નલ વગેરે મુખ્ય યોધ્ધાઓ ઘાયલ થાય છે. રામ બ્રહ્માસ્ત્રની દિવ્ય ઉત્પત્તિ ઓળખી લક્ષ્મણને ધૈર્યથી સહન કરવાની સલાહ આપે છે. રામ-લક્ષ્મણને વિદ્ધ અને સેનાને નિરાશ જોઈ ઇન્દ્રજિત વિજયગર્જના કરી લંકા પરત જઈ પિતા રાવણને સફળતાનો અહેવાલ આપે છે.

Shlokas

Verse 1

ततोहतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोतिकायान् ।रक्षोगणास्तत्रहतावशिष्टास्तेरावणायत्वरिताश्शशंसुः ।।।।

પછી ત્યાં સંહારમાંથી બચેલા રાક્ષસગણ—બાકી રહેલા—ઝડપથી રાવણ પાસે ગયા અને દેવાંતક, ત્રિશિરો તથા અતિકાય—તેમના અગ્રગણ્ય—નિહત થયા છે એમ નિવેદન કર્યું.

Verse 2

ततोहतांस्तान् सहसानिशम्यराजामुमोहपरिप्लुताक्षः ।पुत्रक्षयंभ्रातृवधं च घोरंविचिन्त्यराजाविपुलंप्रदध्यौ ।।।।

પછી તેઓ સહસા હત થયા છે એમ સાંભળતાં રાજા અશ્રુભર્યા નેત્રો સાથે મૂર્છિત થયો. પુત્રક્ષય અને ભ્રાતૃવધની ભયંકર ઘટના વિચારી રાજા અત્યંત ગહન ચિંતામાં ડૂબી ગયો.

Verse 3

ततस्तुराजानमुदीक्ष्यदीनंशोकार्णवेसम्परिपुप्लुवानम् ।रथर्षभोराक्षसराजसूनुस्तमिन्द्रजिद्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।

પછી શોકના સમુદ્રમાં ડૂબતા સમાન દીન રાજાને જોઈ, રથયોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે તેને આ વચન કહ્યું.

Verse 4

न तात मोहंपरिगन्तुमर्हसियत्रेन्द्रजिजजीवतिराक्षसेन्द्र ।नेन्द्रारिबाणाभिहतोहिकश्चित्प्राणान् समर्थस्समरेऽभिपातुम् ।।।।

“હે રાક્ષસેન્દ્ર પ્રિય તાત, જ્યાં સુધી ઇન્દ્રજિત્ જીવિત છે ત્યાં સુધી તું મોહમાં પડવા યોગ્ય નથી. કારણ કે ઇન્દ્રના શત્રુના બાણોથી સમરમાં આઘાત પામેલો કોઈ પણ પ્રાણી પ્રાણ ધારણ કરવા સમર્થ થતો નથી.”

Verse 5

पश्याद्यरामंसहलक्ष्मणेनमद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।गतायुषंभूमितलेशयानंशितैश्शरैराचितसर्वगात्रम् ।।।।

“હવે જુઓ—લક્ષ્મણ સહિત રામને: મારા બાણોથી ભેદાઈ વિખેરાયેલું તેમનું દેહ, આયુષ્ય સમાપ્ત, ભૂમિતલ પર પડેલું, અને તીક્ષ્ણ શરોથી સર્વ અંગોમાં ભરાયેલું.”

Verse 6

इमांप्रतिज्ञांशृणुशक्रशत्रोःसुनिश्चितांपौरुषदैवयुक्ताम् ।अद्यैवरामंसहलक्ष्मणेनसन्तर्पयिष्यामिशरैरमोघैः ।।।।

“શક્રશત્રુની આ પ્રતિજ્ઞા સાંભળો—પૌરુષ અને દૈવી શક્તિથી સંયુક્ત, દૃઢ નિશ્ચિત: આજે જ હું અચૂક શરો વડે લક્ષ્મણসহિત શ્રીરામને સંતર્પિત કરી દઈશ.”

Verse 7

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याश्चवैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।द्रक्ष्यन्तुमेविक्रममप्रमेयंविष्णोरिवोग्रंबलियज्ञवाटे ।।।।

આજે ઇન્દ્ર, વૈવસ્વત, વિષ્ણુ, મિત્ર, સાધ્યગણ, વૈશ્વાનર, ચંદ્ર અને સૂર્ય—મારા અપ્રમેય પરાક્રમને નિહાળે; જેમ બલિના યજ્ઞવાટમાં વિષ્ણુનું ઉગ્ર બળ તેમણે જોયું હતું તેમ.

Verse 8

स एवमुक्त्वात्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छयराजानमदीनसत्त्वः ।समारुरोहानितुल्यवेगंरथंखरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ।।।।

એ રીતે કહીને, ત્રિદશેન્દ્રનો શત્રુ—અડગ મનોબળવાળો—રાજાને વિદાય આપી, પવનસમાન અતુલ્ય વેગવાળા અને શ્રેષ્ઠ ગધેડાઓથી જોડાયેલા રથ પર આરોહણ કર્યો.

Verse 9

तमास्थायमहातेजारथंहरिरथोपमम् ।जगामसहसातत्रयत्रयुद्धमरिन्दमः ।।।।

તે મહાતેજસ્વી, ઇન્દ્રના રથ સમાન તેજસ્વી રથ પર આરોહણ કરીને, શત્રુદમન ઇન્દ્રજિત્ જ્યાં યુદ્ધ ધગધગતું હતું ત્યાં સહસા દોડી ગયો.

Verse 10

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।।।

તે મહાત્મા પ્રસ્થાન કરતો હતો ત્યારે, અતિબળવાન અનેક રાક્ષસો હર્ષિત થઈ, ઉત્તમ ધનુષ ધારણ કરીને તેની પાછળ અનુગમન કરવા લાગ્યા.

Verse 11

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

કેટલાક ગજસ્કંધ પર સવાર હતા, કેટલાક ઉત્તમ ઘોડાઓ પર; અન્યોએ વાઘ, વૃશ્ચિક, બિલાડી, ગધેડા, ઊંટ અને અહીં સુધી કે સર્પો પર પણ આરોહણ કર્યું.

Verse 12

ભયંકર પરાક્રમી તે રાક્ષસો વરાહ, શ્વાપદ, સિંહ, પર્વત સમાન વિશાળ જંબુકો પર, તેમજ કાગ, હંસ અને મયૂર પર પણ સવાર થયા.

Verse 13

તેઓ પ્રાસ, મુદગર, નિસ્ત્રિંશ (ખડગ), પરશુ અને ગદા ધારણ કરતા; તેમજ ભુશુણ્ડી, મુદગરાયષ્ટિ, લોખંડની લાઠી, શતઘ્ની અને પરિઘ જેવા આયુધોથી સજ્જ હતા.

Verse 14

स शङ्खनिनदैःपूर्णैर्भेरीणांचापिनिस्स्वनैः ।जगामत्रिदशेन्द्रास्तूयमानोनिशाचरैः ।।।।

શંખોના પૂર્ણ નાદ અને ભેરીઓના ગુંજતા ધ્વનિ વચ્ચે, નિશાચરો દ્વારા સ્તુતિ પામતો તે દેવરાજ ઇન્દ્રનો વૈરી આગળ વધ્યો.

Verse 15

स शङ्खशशिवर्णेनछत्रेणरिपुसूदनः ।रराजप्रतिपूर्णेननभश्चन्द्रमसायथा ।।।।

શંખ અને ચંદ્ર સમ શ્વેત છત્ર ધારણ કરનાર તે શત્રુસૂદન, આકાશમાં પૂર્ણિમાના ચંદ્રમા જેવો તેજસ્વી રીતે શોભી ઊઠ્યો.

Verse 16

अवीज्यतततोवीरोहैमैर्हेमविभूषितैः ।चारुचामरमुख्यैश्चमुख्यस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

પછી સર્વ ધનુર્ધરોમાં અગ્રણી તે વીરને, સુવર્ણ દંડવાળા અને સોનાથી અલંકૃત મનોહર ચામરો વડે પંખાવાયો.

Verse 17

स तुदृष्टवाविनिर्यान्तंबलेनमहातावृतम् ।राक्षसाधिपतिश्रशीमान् रावणःपुत्रमब्रवीत् ।।।।

મહાન સેનાથી ઘેરાયેલો પોતાનો પુત્ર પ્રસ્થાન કરતો જોઈ, શ્રીમાન રાક્ષસાધિપતિ રાવણે પુત્રને સંબોધ્યો.

Verse 18

त्वमप्रतिरथःपुत्रत्वयावैवासवोजितः ।किम्पुनर्मानुषंधृष्यंनिहनिष्यसिराघवम् ।।।।तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।

“પુત્ર, તું અપ્રતિરથ છે; તારે તો વાસવ (ઇન્દ્ર) પણ જીત્યો છે. તો પછી ધૃષ્ટ માનવ એવા રાઘવને—માત્ર મનુષ્યને—તું કેમ ન સંહારશે?” રાક્ષસેન્દ્રના આ વચન સાંભળી તેણે મહાન આશીર્વાદ સ્વીકાર્યા.

Verse 19

तस्त्विन्द्रजितालङ्कासूर्यप्रतिमतेजसा ।।।।रराजाप्रतिवीर्येणद्यौरिवार्केणभास्वता ।

ત્યારે ઇન્દ્રજિત—સૂર્યસમાન તેજસ્વી અને અપ્રતિમ પરાક્રમી—હોવાને કારણે લંકા એવી ઝળહળી ઊઠી, જેમ ભાસ્વાન અર્કથી આકાશ પ્રકાશિત થાય છે.

Verse 20

सम्प्राप्यमहातेजायुद्धभूमिमरिन्दमः ।।।।स्थापयामासरक्षांसिरथंप्रतिसमन्ततः ।

યુદ્ધભૂમિ પર પહોંચીને મહાતેજસ્વી, શત્રુદમન વીરએ પોતાના રથની ચારે બાજુ રક્ષાસોને ગોઠવી રક્ષણવલય રચ્યું.

Verse 21

ततस्तुहुतभोक्तारंहुतभुक्सदृशप्रभः ।।।।जुहावराक्षसश्रेष्ठोमन्त्रवद्विधिवत्तदा ।

પછી અગ્નિસમાન પ્રભાવાન રાક્ષસશ્રેષ્ઠે મંત્રોચ્ચાર સાથે અને વિધિવત્ રીતે હુતભોક્તા અગ્નિદેવને હવન અર્પણ કર્યું.

Verse 22

सहविर्लाजसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।।।।जुहुवेपावकंतत्रराक्षनेन्द्रःप्रतापवान् ।

ત્યાં પ્રતાપવાન રાક્ષસેન્દ્રે લાજથી સંસ્કૃત હવિ અને પુષ્પમાળા તથા સુગંધને અગ્રસ્થાને રાખીને પાવક અગ્નિને હવન અર્પણ કર્યું.

Verse 23

शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।।।।लोहितानि च वासांसिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।

તે વિધિમાં શસ્ત્રો અને બાણોના પાંખડા ‘પત્ર’ સમાન હતા; વિભીતકના કાઠાં સમિધા બન્યા; લાલ વસ્ત્રો વપરાયા અને સ્રુવ પણ કાળાં લોખંડનો હતો.

Verse 24

सतत्राग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।।।।छागस्यकृष्णवर्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।

ત્યાં તેણે શરપત્રો અને સતોભરાં ભાલાં સમાન સામગ્રીથી અગ્નિને પાથરી, યજ્ઞાર્થે જીવતા કાળા વર્ણના બકરાને ગળેથી પકડી લીધો.

Verse 25

सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।।।।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंयान्यदर्शयन् ।

ધૂમરહિત અને મહાજ્વાલાવાળો અગ્નિ એકવાર પ્રજ્વલિત થતાં જ, વિજય સૂચવનારા તે શુભ લક્ષણો પ્રગટ થયા.

Verse 26

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।

પ્રદક્ષિણાવર્ત શિખાવાળો અને તપ્ત કાંસ્ય-સુવર્ણાભ ભૂષણોથી શોભિત પાવક સ્વયં પ્રગટ થયો અને તે હવિષ્યને પોતે જ સ્વીકારી લીધું.

Verse 26

Verse 27

सोऽस्त्रमाहारयामासब्राह्ममिन्द्ररिपुस्तदा ।।।।धनुश्चात्मरथंचैवसर्वंतत्राभ्यमन्त्रयत् ।

ત્યારે ઇન્દ્રજિતે બ્રાહ્માસ્ત્રનું આહ્વાન કર્યું અને ત્યાં મંત્રોચ્ચારથી પોતાના ધનુષ્ય તથા પોતાનો રથ—બધું જ તે કાર્ય માટે અભિમંત્રિત કર્યું.

Verse 28

तस्मिन्नाहूयमानेस्त्रेहूयमाने च पावके ।।।।सार्धंग्रहेन्दुनक्षत्रैर्वितत्रासनभस्थ्सलम् ।

જ્યારે તે અસ્ત્રનું આહ્વાન થતું હતું અને પાવકમાં આહુતિ અર્પાતી હતી, ત્યારે ગ્રહો, ચંદ્ર અને નક્ષત્રો સહિત આખું આકાશમંડળ ભયથી કંપી ઊઠ્યું.

Verse 29

स पावकंपावकदीप्ततेजाहुत्वामहेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।स चापबाणासिरथाश्वसूतःखेऽन्तर्दधेऽत्मानमचिन्त्यरूपः ।।।।

પાવક સમ તેજથી પ્રજ્વલિત, મહેન્દ્ર સમ પરાક્રમી, અચિંત્ય સ્વરૂપ ઇન્દ્રજિતે અગ્નિમાં આહુતિ અર્પી; ધનુષ્ય-બાણ, ખડ્ગ, રથ, અશ્વ અને સારથિ સહિત તે આકાશમાં અંતર્ધાન થયો.

Verse 30

ततोहयरथाकीर्णंपताकाध्वजशोभितम् ।निर्ययौराक्षसबलंनर्दमानंययुत्सया ।।।।

પછી અશ્વો અને રથોથી ઘનઘોર ભરેલું, પતાકા અને ધ્વજોથી શોભિત રાક્ષસસૈન્ય યુદ્ધેચ્છાથી ગર્જના કરતું બહાર નીકળ્યું.

Verse 31

तेशरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः ।तोमरैरङ्कुशैश्चापिवानरान् जघ्नुराहवे ।।।।

યુદ્ધમાં તેમણે તીક્ષ્ણ વેગવાળા, અનેક અને વિચિત્ર શરોથી—અને તોમર તથા અંકુશોથી પણ—વાનરોને ઘાયલ કર્યા.

Verse 32

रावणिस्तुततस्सङ्कृद्धस्तान्निरीक्ष्यनिशाचरान् ।हृष्टाभवन्तोयुध्यन्तुवानराणांजिघांसया ।।।।

પછી રાવણપુત્ર રાવણિ ક્રોધિત થઈ તે નિશાચરોને જોઈ બોલ્યો: “હર્ષિત રહો; વાનરોને મારવાની ઇચ્છાથી યુદ્ધ કરો.”

Verse 33

ततस्तेराक्षसास्सर्वेनर्धन्तोजयकाङ्क्षिणः ।अभ्यवर्षंस्ततोघोरान्वानरान् शरवृष्टिभिः ।।।।

ત્યારે તે સર્વ રાક્ષસો ગર્જના કરતાં, જયની કામના ધરતાં, વાનરો પર ભયંકર બાણવર્ષા વરસાવવા લાગ્યા.

Verse 34

स तुनालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।रक्षोभिस्सम्वृतस्सङ्ख्येवानरान् विचकर्त ह ।।।।

પણ તે યુદ્ધના ઘમાસાણમાં રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો રહી, નાલીક-નારાચ, ગદા અને મુસલ વડે વાનરોને ચીરતો ગયો.

Verse 35

तेवध्यमानास्समरेवानराःपादपायुधाः ।अभ्यवर्षन्तसहसारावणिंशैलपादपैः ।।।।

યુદ્ધમાં ઘાયલ થઈ પડતા હોવા છતાં, પાદપને શસ્ત્ર બનાવેલા વાનરો અચાનક રાવણિના પર શિલાઓ અને વૃક્ષના થડોની વર્ષા કરવા લાગ્યા.

Verse 36

इन्द्रजित्तुतदाक्रुद्धोमहातेजामहाबलः ।वानराणांशरीराणिव्यधमद्रावणात्मजः ।।।।

ત્યારે મહાતેજસ્વી મહાબલી રાવણાત્મજ ઇન્દ્રજિત ક્રોધિત થયો અને વાનરોના શરીરો પર પ્રચંડ પ્રહાર કરવા લાગ્યો.

Verse 37

शरेणैकेन च हरीन्नवपञ्च च सप्त च ।बिभेदसमरेक्रुद्धोराक्षसान् संप्रहर्षयन् ।।।।

યુદ્ધભૂમિમાં ક્રોધિત થઈ તેણે એક બાણથી કેટલાંક વાનરોને, અને કેટલાંકને નવ, પાંચ અથવા સાત બાણોથી ભેદી નાખ્યા; રાક્ષસોને હર્ષિત કરતો રહ્યો.

Verse 38

स शरैस्सूर्यसङ्काशैश्शातकुम्भविभूषितैः ।वानरान् समरेवीरःप्रममाथसुदुर्जयः ।।।।

સૂર્ય સમ તેજસ્વી અને શાતકુંભ-સુવર્ણથી અલંકૃત એવા શરો વડે, અજય એવા તે વીરએ સમરમાં વાનરોને ચકનાચૂર કરી નાખ્યા.

Verse 39

तेभिन्नगात्रास्समरेवानराश्शरपीडिताः ।पेतुर्मथितसङ्कल्पास्सुरैरिवमहासुराः ।।।।

સમરમાં શરોના ઘા વડે પીડિત, અંગો વિખેરાયેલા અને સંકલ્પ ડગમગી ગયેલા તે વાનરો દેવોથી પરાજિત મહાસુરોની જેમ ધરાશાયી થયા.

Verse 40

तंतपन्तमिवादित्यंघोरैर्बाणगभस्तिभिः ।अभ्यधावन्तसङ्कृद्धास्सम्युगेवानरर्षभाः ।।।।

ભયંકર બાણરૂપ કિરણોથી સૂર્ય સમ દહકતા તેને જોઈ, સમ્યુગમાં ક્રોધિત વાનરશ્રેષ્ઠો તેની તરફ ધસી આવ્યા.

Verse 41

ततस्तुवानरास्सर्वेभिन्नदेहाविचेतसः ।व्यथिताविद्रवन्तिस्मरुधिरेणसमुक्षिताः ।।।।

પછી બધા વાનરો—દેહ ભિન્નભિન્ન, ચેતના વિહ્વળ—વ્યથિત થઈ રક્તથી ભીંજાઈ દિશાદિશામાં દોડવા લાગ્યા.

Verse 42

रामस्यार्थेपराक्रम्यवानरास्त्यक्तजीविताः ।नर्दन्तस्तेऽभिवृत्तास्तुसमरेसशिलायुधाः ।।।।

રામના હિતાર્થે પરાક્રમ કરીને વાનરો પ્રાણ ત્યાગવા તત્પર થયા; શિલા-આયુધ ધારણ કરી ગર્જના કરતાં તેઓ સમરમાં પાછા ન વળતાં આગળ ધસી આવ્યા.

Verse 43

तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चशिलाभिश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यवर्षन्तसमरेरावणिंपर्यवस्थिताः ।।।।

તે પ્લવંગમો વૃક્ષો, પર્વતશિખરો અને શિલાઓ લઈને સમરમાં ફરી ઘેરાઈને રાવણિના ઉપર અવિરત વરસાવા લાગ્યા.

Verse 44

तद्रुमाणांशिलानां च वर्षंप्राणहरंमहत् ।व्यपोहतमहातेजारावणिस्समितिंजयः ।।।।

ત્યારે મહાતેજસ્વી, સમિતિજયી રાવણિએ વૃક્ષો અને શિલાઓની તે પ્રાણહર, વિશાળ વરસાતને પરાસ્ત કરી દૂર હટાવી દીધી.

Verse 45

ततःपावकसङ्काशैश्शरैराशीविषोपमैः ।वानराणामनीकानिबिभेदसमरेप्रभुः ।।।।

પછી પાવક સમા તેજસ્વી અને આશીવિષ સમા ઘાતક બાણોથી તે પ્રભુ યોદ્ધાએ સમરમાં વાનર સેનાના દળોને ભેદી નાખ્યા.

Verse 46

अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैस्सविदद्वागन्धमादनम् ।विव्याथनवभिश्चैवनलंदूरादवस्थितम् ।।।।

અઢાર તીક્ષ્ણ બાણોથી તેણે ગંધમાદનને વિંધ્યો; અને દૂર ઊભેલા નલને નવ બાણોથી અત્યંત વ્યથિત કર્યો.

Verse 47

सप्तभिस्तुमहावीर्योमैन्दंमर्मविदारणैः ।पञ्चभिर्विशिखैश्चैवगजंविव्याथसंयुगे ।।।।

ત્યારે મહાવીર્યવાને મર્મ ભેદી એવા સાત બાણોથી મૈંદને ઘાયલ કર્યો; અને એ જ સંઘર્ષમાં પાંચ વિશિખોથી ગજને પણ વીંધ્યો.

Verse 48

जाम्बवन्तंतुदशभिर्नीलंत्रिंशद्भिरेव च ।सुग्रीवमृषभंचैवसोऽङ्गदंद्विविधंतथा ।।।।घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत्तदा ।

પછી તેણે જાંબવાનને દસ બાણોથી, નીલને ત્રીસ બાણોથી, તેમજ સુગ્રીવ, ઋષભ, અંગદ અને દ્વિવિદને પણ—વરદાનથી પ્રબળ બનેલા તીક્ષ્ણ, ભયંકર શરોથી—એ રીતે ઘાયલ કર્યા કે તેઓ નિષ્પ્રાણ સમા નિર્વિકાર પડી રહ્યા.

Verse 49

अन्यानपितदामुख्यान्वानरान् बहुभिश्शरैः ।।।।अर्दयामाससङ्कृद्धःकालानगिरिवमूर्छितः ।

પછી ક્રોધે ઉન્મત્ત થઈ તેણે અન્ય અનેક મુખ્ય વાનરોને પણ અસંખ્ય શરોથી પીડ્યા—જાણે પ્રલયકાળની દાવાનળ જેવી અણઘડ રીતે ધધકતી આગ.

Verse 50

सशरैस्सूर्यसङ्काशैस्सुमुक्सैशशीघ्रगामिभिः ।।।।वानराणामनीकानिनिर्ममन्थमहारणे ।

સૂર્ય સમ તેજસ્વી, સુમુક્ત અને શીઘ્રગામી શરોથી તેણે મહાસમરમાં વાનરોની સેનાવ્યુહોને ચકનાચૂર કરી નાખ્યા.

Verse 51

आकुलांवानरींसेनांशरजालेनमोहिताम् ।।।।हृष्टस्सपरयाप्रीत्याददर्शक्षतजोक्षिताम् ।

શરજાળથી મોહિત અને ગભરાયેલી વાનર સેના, લોહીમાં તરબતર થયેલી—તેને જોઈ તે પરમ હર્ષ અને મહાન પ્રીતિથી આનંદિત થયો.

Verse 52

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।।।

એ રીતે મહાતેજસ્વી, બલવાન રાક્ષસેન્દ્રનો પુત્ર ઇન્દ્રજિતે ત્વરિતે ભયંકર બાણવર્ષા અને શસ્ત્રવર્ષા વરસાવી વાનર દળને ચકનાચૂર કરી નાખ્યું.

Verse 53

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.73.52।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।6.73.53।।

ભયંકર બાણવર્ષા અને શસ્ત્રવર્ષા વરસાવી, બલવાન અને ત્વરિત ઇન્દ્રજિતે વાનર સેનાને મમર્દ કરી નાખી.

Verse 54

स्वसैन्यमुत्सृज्यसमेत्यतूर्णंमहारणेवानरवाहिनीषु ।अदृश्यमानश्शरजालमुग्रंववर्षनीलाम्बुधरोयथाम्बु ।।।।

પોતાની સેના છોડીને તે તુરંત મહારણે વાનર વાહિનીઓમાં ઘૂસી ગયો; અદૃશ્ય રહી તેણે ઉગ્ર શરજાળ વરસાવ્યું—જેમ નિલાંબુધર જળ વરસાવે.

Verse 55

तेशक्रजिद्बाणविशीर्णदेहामायाहताविस्वरमुन्नदन्तः ।रणेनिपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पायथेन्द्रवज्राभिहतानगेन्द्राः ।।।।

ઇન્દ્રજિતના બાણોથી શરીર વિખેરાયેલા, માયાથી આઘાત પામેલા, કઠોર સ્વરે ચીસો પાડતા પર્વતસમાન વાનરો રણે ઢળી પડ્યા—જેમ ઇન્દ્રવજ્રથી ઘાયલ મહાન પર્વતો પડી જાય.

Verse 56

तेकेवलंसन्ददृशुशशिताग्रान्बाणान्रणेवानरवाहिनीषु ।मायानिगूढंतुसुरेन्द्रशत्रुं न चावृतंराक्षसमभ्यपश्यन् ।।।।

રણમાં વાનરવાહિનીએ માત્ર ચાંદની જેવી તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણો વરસતા જોયા; માયાથી ગુપ્ત થયેલો સુરೇಂದ್ರશત્રુ રાક્ષસ તો દેખાયો નહિ, છતાં શસ્ત્રો વાગતા રહ્યા.

Verse 57

ततस्सरक्षोधिपतिर्महात्मासर्वादिशोबाणगणैशशिताग्रैः ।प्रच्छादयामासरविप्रकाशैर्विपादयामास च वानरेन्द्रान् ।।।।

પછી તે મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ સૂર્યપ્રકાશ સમા તેજસ્વી, ચાંદની જેવી તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણોના સમૂહથી સર્વ દિશાઓ ઢાંકી દીધી અને વાનરરાજાઓને પાડી દીધા.

Verse 58

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानिव्याविध्यदीप्तानलसन्निभानि ।सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानिववर्षतीव्रंप्लवगेन्द्रसैन्ये ।।।।

તેને શૂલ, નિસ્ત્રિંશ (ખડગ) અને પરશુ વગેરે શસ્ત્રો દીપ્ત અગ્નિ સમા ઘુમાવી ફેંક્યા; ચીંગારીઓથી ઉજ્જ્વલ જ્વાળાસમાન તે શસ્ત્રો પ્લવગેન્દ્રોની સેનામાં ઉગ્ર રીતે વરસ્યા.

Verse 59

ततोज्वलनसङ्काशैश्शरैर्वानरयूथपाः ।ताडिताश्शक्रजिद्बाणैःप्रफुल्लाइवकिंशुकाः ।।।।

પછી જ્વલંત અગ્નિ સમા તેજસ્વી શરો વડે, શક્રજિતના બાણોથી આઘાત પામેલા વાનરયૂથપતિઓ, જાણે પ્રફુલ્લ કિન્શુક વૃક્ષો હોય તેમ દેખાયા.

Verse 60

तेन्योन्यमभिसर्पन्तोनिनदन्तश्चविस्वरम् ।राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नानिपेतुर्वानरर्षभाः ।।।।

રાક્ષસરાજાના અસ્ત્રોથી વિદ્ધ થયેલા તે વાનરશ્રેષ્ઠો પરસ્પર તરફ ધસી પડ્યા; સ્વર ભંગ થઈ ગયો હોય તેમ કરુણ ચીત્કાર કરતા કરતા ધરાશાયી થયા.

Verse 61

उदीक्षमाणागगनंकेचिन्नेत्रेषुताडिताः ।शरैर्विविशुरन्योन्यंपेतुश्चजगतीतले ।।।।

કેટલાક આકાશ તરફ તાકી રહ્યા હતા; તીરો તેમની આંખોમાં વાગ્યા. તેઓ એકબીજાને ચાંપીને ધરતીતળે પડી ગયા.

Verse 62

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।।।

ઇન્દ્રજિતે વાનરસેનાના અગ્રગણ્ય વીરો—હનુમાન, સુગ્રીવ, અંગદ, ગંધમાદન, જામ્બવાન, સુષેણ અને વેગદર્શિન—ને પણ ઘાયલ કરી ધરાશાયી કર્યા.

Verse 63

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

તેણે માઇંદ, દ્વિવિદ, નીલ, ગવાક્ષ, ગજ અને ગોમુખ—તથા કેસરિ, હરિલોમા અને વિદ્યુદ્દંષ્ટ્ર નામના પરાક્રમી વાનરોને પણ પ્રહાર કરી પાડી દીધા.

Verse 64

તેણે સૂર્યાનન, જ્યોતિમુખ તથા દધિમુખ વાનરને, અને પાવકાક્ષને પણ પ્રહાર કર્યો; તેમજ નળ અને કુમુદ—પ્રખ્યાત વાનરવીરોને પણ ઘાયલ કરી પાડી દીધા.

Verse 65

મંત્રસંહિત તીક્ષ્ણ બાણો, ભાલા અને શૂલોથી રાક્ષસોત્તમ ઇન્દ્રજિતે વાનરસેનાના ‘હરિશાર્દૂલ’ સમા સૌને વીંધી નાખ્યા.

Verse 66

स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः ।ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।।।

ગદાઓ અને તપનીય (સુવર્ણવર્ણ) બાણોથી વાનરયૂથના મુખ્યોને ભેદી, તેણે સૂર્યકિરણ સમા તેજસ્વી શરોની જાળવત્ વૃષ્ટિથી લક્ષ્મણসহિત શ્રીરામ પર વરસાવ્યું.

Verse 67

स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणोधारानिपातानिवतानच्नित्य ।समीक्षमाणःपरमाद्भुतश्रीरामतदालक्ष्मणमित्युवाच ।।।।

બાણવૃષ્ટિ વરસતી હોવા છતાં, પરમ અદ્ભુત શ્રીવાળા શ્રીરામે તેને વરસાદની ધારાઓ સમાન નિઃચિંત જોઈ, ત્યારબાદ ‘લક્ષ્મણ’ કહીને બોલ્યા.

Verse 68

असौपुनर्लक्ष्मणराक्षसेन्द्रोब्रह्मास्त्रमाश्रित्यसुरेन्द्रशत्रुः ।निपातयित्वाहरिसैन्यमुग्रमस्मान्शरैरर्दयतिप्रसक्तः ।।।।

‘લક્ષ્મણ, આ રાક્ષસેન્દ્ર—સુરેન્દ્રનો શત્રુ—બ્રહ્માસ્ત્રનો આશ્રય લઈને, ઉગ્ર વાનરસૈન્યને પાડી, હવે સતત શરોથી આપણને પીડાવે છે.’

Verse 69

स्वयम्भुवादत्तवरोमहात्मा ।समाहितोन्तर्हितभीमकायः ।कथंनुशक्योयुधिनष्टदेहोनिहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ।।।।

‘સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) પાસેથી વર પામેલો, મહાત્મા, સમાધિસ્થ, અંતર્હિત ભીમકાય—જેનું દેહ યુદ્ધમાં દેખાતું નથી—એ ઉદ્યતાસ્ત્ર ઇન્દ્રજિતને આજે કેવી રીતે સંહારી શકાય?’

Verse 70

मन्येस्वयम्भुर्भगवानच्नित्योयस्यैतदस्त्रंप्रभवश्चयोऽस्य ।बाणावपातास्त्वमिहाद्यधीमन्मयासहाव्यग्रमनास्सहस्व ।।।।

મને તો સ્વયંભૂ ભગવાન બ્રહ્મા અચિંત્ય લાગે છે; આ અસ્ત્ર તેમનું છે અને તેની પ્રભાવશક્તિ પણ તેમાથી જ પ્રસરેલી છે. તેથી, હે ધીમાન્, આજે અહીં મારી સાથે નિર્વ્યગ્ર મનથી આ બાણવર્ષા સહન કર.

Verse 71

प्रच्छादयत्येषहिराक्षसेन्द्रस्सर्वाधिशस्सायकवृष्टिजालैः ।एतच्चसर्वंपतिताग्य्रशूरं न भ्राजतेवानरराजसैन्यम्।। ।।

કારણ કે આ રાક્ષસેન્દ્ર (ઇન્દ્રજિત) સર્વ દિશાઓમાં સાયકવૃષ્ટિના ઘન જાળથી મેદાનને ઢાંકી દે છે; અને તેથી અગ્રશૂર વીરો પડી ગયેલાં હોવાથી વાનરરાજની આખી સેના હવે યુદ્ધમાં તેજસ્વી દેખાતી નથી.

Verse 72

आवांतुदृष्टवापतितौविसंज्ञौनिवृत्तयुद्दौगतरोषहर्षे ।ध्रुवंप्रवेक्ष्यत्यमरारिवासमसौसमादायरणाग्रलक्ष्मीम् ।।।।

પણ અમને બંનેને પડી ગયેલા, વિસંজ্ঞ—યુદ્ધથી નિવૃત્ત, રોષ અને હર્ષ શમેલા—જોઈને, તે નિશ્ચયે દેવશત્રુઓના નિવાસ લંકામાં પ્રવેશ કરશે, એમ માનીને કે તેણે રણના અગ્રભાગની વિજયલક્ષ્મી મેળવી લીધી છે.

Verse 73

ततस्तुताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्भभूवतुस्तत्रतथाविशस्तौ ।स चापितौतत्रविदर्शयित्वाननादहर्षाद्युधिराक्षसेन्द्रः ।।।।

પછી ત્યાં ઇન્દ્રજિતના અસ્ત્રજાળથી વિદ્ધ થઈ તે બંને એ રીતે ધરાશાયી થયા; અને રણભૂમિમાં તેમને તેવી હાલતમાં જોઈ રાક્ષસેન્દ્ર હર્ષથી ગર્જના કરીને નાદ કર્યો.

Verse 74

सतत्तदावानरसैन्यमेवंरामं च सङ्ख्येसहलक्ष्मणेन ।विषादयित्वासहसाविवेशपुरींदशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ।।।।सन्स्तूयमानस्सतुयातुधानैः ।पत्रे च सर्वंहृषितोऽभ्युवाच ।।।।

એ રીતે તેણે વાનરસેનાને તથા યુદ્ધમધ્યે લક્ષ્મણસહિત શ્રીરામને પણ શોકમાં નાખી, સહસા દશગ્રીવના ભુજાઓથી રક્ષિત લંકાપુરીમાં પ્રવેશ કર્યો. રાક્ષસો દ્વારા સ્તુતિ પામીને તે હર્ષિત થયો અને પિતાને સર્વ વાત આનંદથી કહી સંભળાવી.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Indrajit’s concealed assault (māyā-nigūḍha) empowered by a Brahmāstra invocation; the episode foregrounds the tension between martial effectiveness and the ethical ambiguity of invisible, ritual-amplified violence in a dharma-framed war.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Rāma’s instruction to Lakṣmaṇa emphasizes disciplined composure (avyagra-manāḥ) and clear discernment: when confronted with overwhelming, divinely-sourced force, the righteous response includes steadiness, accurate attribution of causality, and refusal to collapse into panic.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The narrative pivots between Laṅkā (as the fortified rākṣasa capital) and the yuddha-bhūmi (battlefield), while highlighting Vedic ritual culture through the homa setting—mantra-recitation, offerings, and omens—recast in a militarized register.