Yuddha Kanda Sarga 63 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 6358 Verses

Sarga 63

कुम्भकर्णोपदेशः — Kumbhakarna’s Counsel and War-Boast to Ravana

युद्धकाण्ड

લંકામાં રાવણના શોકવિલાપને સાંભળી કુંભકર્ણ પ્રથમ ઉપહાસભરી હાસ્યપ્રતિક્રિયા આપે છે, પછી ગંભીર નીતિ-ઉપદેશ કરે છે. તે કહે છે કે રાજાએ નીતિવિકલ્પોમાં શ્રેયસ્કર શું છે તે વિચારી, મંત્રીઓ સાથે, સમય-પરિસ્થિતિ અને પરિણામને જાણીને નિર્ણય લેવો જોઈએ. સાંત્વ (સમાધાન), દાન, ભેદ અને વિક્રમ (પરાક્રમ-બળ)—આ ઉપાયો યોગ્ય કાળ અનુસાર એકલા કે સંયુક્ત રીતે વાપરવા; ધર્મ-અર્થ-કામનું ક્રમબદ્ધ સંતુલન જ રાજધર્મ છે. તે અશિક્ષિત અને ધૃષ્ટ સલાહકારોથી તથા શત્રુ સાથે સાંઠગાંઠ કરનારા મંત્રીઓથી સાવચેત રહેવા ચેતવે છે; વિચારણા સમયે તેમના વર્તનની સૂક્ષ્મ તપાસ જરૂરી છે એમ પણ કહે છે. આ ઠપકાથી રાવણ ખીજાય છે અને ભૂતકાળની ચર્ચા નકારી તાત્કાલિક કાર્યકારી સલાહ માગે છે. ત્યારે કુંભકર્ણ સ્વર નરમ કરી રાવણને આશ્વાસન આપે છે—હું તારી રક્ષા કરીશ—અને પોતાને યુદ્ધનું નિર્ણાયક સાધન તરીકે અર્પે છે. તે અતિશય શૌર્યપ્રતિજ્ઞા કરે છે—રામ, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને હનુમાનનો નાશ કરીશ, દેવતાઓને પણ રણમાં પડકારિશ. આમ આ સર્ગમાં ગંભીર રાજ્યનીતિ અને પ્રદર્શનાત્મક યુદ્ધગર્જના સાથેસાથે આવી, યુદ્ધની પૂર્વસંધ્યાએ ઉપદેશ કેવી રીતે પ્રેરક સમરવાણીમાં ફેરવાય છે તે દર્શાય છે.

Shlokas

Verse 1

तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।कुम्भकर्णोबभाषेदंवचनंप्रजहास च ।।6.63.1।।

રાક્ષસરાજના વિલાપને સાંભળી, કુંભકર્ણે હાસ્ય સાથે આ વચન કહ્યું.

Verse 2

दृष्टोदोषोहियोऽस्माभिःपुरामन्त्रन्वििर्णये ।हितेष्वनभियुक्तेनसोऽयमासादितस्त्वया ।।6.63.2।।

મંત્રવિચાર અને નિર્ણય સમયે મેં અગાઉ જે દોષ-વિપત્તિ જોઈ હતી—હિતેચ્છુઓ પર યોગ્ય રીતે આધાર ન રાખવાને કારણે—એ જ હવે તારા પર આવી પડી છે.

Verse 3

शीघ्रंखल्वभ्युपेतंत्वांफलंपापस्यकर्मणः ।निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ।।6.63.3।।

નિશ્ચયે, તારા પાપકર્મનું ફળ તને શીઘ્ર જ આવી પડ્યું છે; જેમ દુષ્કૃત કરનાર દુરાચારીઓ નરકલોકોમાં જ ધસી પડી જાય છે.

Verse 4

प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिन्तितम् ।केवलंवीर्यदर्पेणनानुबन्धोविचिन्तितः ।।6.63.4।।

હે મહારાજ, આરંભે આ કાર્ય નિર્વિચાર કરવામાં આવ્યું; માત્ર બળના અહંકારથી તેના અનુબંધ—પરિણામ—વિચારાયા નહોતા.

Verse 5

यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।पूर्वंचोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ।।6.63.5।।

જે સમૃદ્ધિ અને સત્તાના આધાર પર, પહેલાં કરવાં યોગ્ય કાર્યોને પાછળ ઠેલે અને પછીનાં કાર્યોમાં લાગી જાય—એવો મનુષ્ય નીતિ અને અનીતિ, યોગ્ય-અયોગ્ય માર્ગને આ રીતે જાણતો નથી.

Verse 6

देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् ।क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ।।6.63.6।।

દેશ અને કાળથી વિહોણાં, વિપરીત રીતે કરવામાં આવતાં કર્મો દૂષિત થાય છે; એવી રીતે કરાય તો તે નિષ્ફળ બને છે—જેમ અપ્રયત્ને, અવિધિથી અર્પિત હવિષ્ય વ્યર્થ જાય.

Verse 7

त्रयाणांपञ्चधायोगंकर्मणांयःप्रपश्यति ।सचिवैस्समयंकृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ।।6.63.7।।

જે નીતિના ત્રિવિધ ઉપાયો અને કર્મોના પંચવિધ વિચારને પૂર્વે જ જોઈ શકે છે, અને મંત્રીઓ સાથે સમય નક્કી કરીને યોગ્ય ક્ષણે કાર્ય કરે છે—તે રાજસભામાં સન્માર્ગે વર્તે છે.

Verse 8

यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति ।बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ।।6.63.8।।

જે રાજા શાસ્ત્રાગમ મુજબ યોગ્ય સમયે કાર્ય કરવા ઇચ્છે છે, બુદ્ધિથી મંત્રીઓને સમજે છે અને સુહૃદોને નજરમાં રાખે છે—તે જ ખરેખર કર્તવ્યને જાણે છે.

Verse 9

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसांपते ।भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वन्द्वानिवापुनः ।।6.63.9।।

હે રાક્ષસાધિપ! પુરુષે સમયાનુસાર ધર્મ, અર્થ અને કામ—ત્રણેને એકસાથે, અથવા ઓછામાં ઓછા બે-બેનું સમતુલ્ય જોડાણ કરીને—સાધવા જોઈએ.

Verse 10

त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते ।राजावाराजमात्रोवाव्यर्थंतस्यबहुश्रुतम् ।।6.63.10।।

આ ત્રણમાં જે શ્રેષ્ઠ છે તે સાંભળી પણ જો રાજા—અથવા રાજા કહેવાય એવો—તેને ન સમજે, તો તેનું બહુશ્રુતપણું વ્યર્થ છે.

Verse 11

उपप्रदानंसान्त्वं च भेदंकाले च विक्रमम् ।योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ।।6.63.11।।कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।।6.63.12।।

હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ! ઉપપ્રદાન (રિયાયત), સાંત્વન, ભેદ, અને સમય આવે ત્યારે પરાક્રમપૂર્વક દંડ; તેમજ તેમનો યોગ્ય સંયોગ—આ બન્ને નીતિ અને અનીતિરૂપ ઉપાયો છે, યોગ્ય કે અયોગ્ય રીતે વપરાય છે.

Verse 12

જે આત્મસંયમી પુરુષ સમયોચિત રીતે મંત્રીઓ સાથે વિચારવિમર્શ કરીને ધર્મ, અર્થ અને કામનું અનુસરણ કરે છે, તે આ લોકમાં કદી વ્યસન-આપત્તિમાં પડતો નથી.

Verse 13

हितानुबन्धमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः ।राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ।।6.63.13।।

હિતના દીર્ઘ અનુબંધને વિચારીને, અહીં પોતાના કાર્યને કાર્યરૂપે જેમ કરવું તેમ નક્કી કરનાર રાજા—અર્થતત્ત્વ જાણનારા મંત્રીઓ સાથે—તેમની બુદ્ધિ અને પરામર્શના આધારથી જીવિત રહે છે.

Verse 14

अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः ।प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्तिमन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ।।6.63.14।।

શાસ્ત્રોના અર્થથી અજાણ, પશુબુદ્ધિ ધરાવતા પુરુષો—સભામાં અંદર પ્રવેશ પામ્યા પછી—માત્ર પ્રાગલ્ભ્યથી મંત્રોમાં બોલવા ઇચ્છે છે.

Verse 15

अशास्त्रविदुषांतेषां न कार्यमभिहितंवचः ।अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ।।6.63.15।।

શાસ્ત્રવિદ્યા વિનાના એવા લોકોનું કહેલું વચન કાર્યરૂપે ન લેવાય—વિશેષ કરીને અર્થશાસ્ત્રથી અજાણ છતાં વિશાળ શ્રી (સમૃદ્ધિ) ઇચ્છનારા લોકોનું.

Verse 16

अहितं च हिताकारंधार्ष्ट्याज्जल्पन्तियेनराः ।अवेक्ष्यमन्त्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणा:।। 6.63.16।।

જે મનુષ્યો ધૃષ્ટતાથી અહિતને હિતરૂપે બતાવી બકબક કરે છે, તેમને સારી રીતે તપાસીને મંત્રસભાથી બહાર રાખવા યોગ્ય છે; કારણ કે તેઓ કાર્યને દૂષિત કરે છે.

Verse 17

विनाशयन्तोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः ।विपरीतानिकृत्यानिकारयन्तीहमन्त्रिणः ।।6.63.17।।

અહીં કેટલાક મંત્રીઓ સ્વામીનો વિનાશ કરવા ઇચ્છીને, બુદ્ધિશાળી શત્રુઓ સાથે સાંઠગાંઠ કરી, તેને સર્વથા વિપરીત કાર્યો કરાવે છે.

Verse 18

तान्भर्तामित्रसङ्काशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ।।6.63.18।।

મંત્રવિચાર અને નિર્ણયમાં રાજાએ મિત્રસમાન દેખાતા પરંતુ વાસ્તવમાં અમિત્ર—શત્રુના પક્ષમાં જોડાયેલા—એવા સચિવોને તેમના વ્યવહારથી ઓળખવા જોઈએ.

Verse 19

चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः ।छिद्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्य ख मिवद्विजाः ।।6.63.19।।

અહીં ચપળ સ્વભાવનો રાજા જ્યારે ઉતાવળમાં કાર્યોમાં દોડી પડે છે, ત્યારે અન્ય લોકો તેના છિદ્રો પકડી લે છે—જેમ ક્રૌંચ પર્વતની આસપાસ આકાશમાં પક્ષીઓ માર્ગ શોધી લે છે.

Verse 20

योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति ।अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ।।6.63.20।।

જે શત્રુને તુચ્છ ગણી પોતાનું રક્ષણ કરતો નથી, તે નિશ્ચયે અનર્થો પામે છે અને પોતાના સ્થાનથી પણ પતિત થાય છે.

Verse 21

यदुक्तमिहतेपूर्वंक्रियतामनुजेन च ।तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ।।6.63.21।।

અહીં તને અગાઉ તારા અનુજએ જે કહ્યું હતું તે જ કર; એ જ વચન આપણાં હિતનું છે. છતાં, જો તું ઇચ્છે તો તારી ઇચ્છા મુજબ કર.

Verse 22

तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुम्भकर्णस्यभाषितम् ।भ्रुकुटिंचैवसञ्चक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ।।6.63.22।।

કુંભકર્ણના વચનો સાંભળી દશગ્રીવે ભ્રુકુટી ચઢાવી; ક્રોધિત થઈ તેણે તેને કહ્યું.

Verse 23

मान्योगुरुवारिचार्यःकिमांत्वमनुशाससि ।किमेवंवाक्छ्रमंकृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ।।6.63.23।।

“તું પિતા કે આચાર્ય સમાન માનનીય છે; તો પણ મને આ રીતે શા માટે ઉપદેશ આપે છે? વાણીની ચાતુર્યતા શા માટે બતાવે છે? સમયને યોગ્ય એવું જ કરાવ.”

Verse 24

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा ।नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ।।6.63.24।।

“ભ્રમથી, ચિત્તમોહથી, અથવા મારા બળ-વીર્યના આશ્રયથી—હવે જે થઈ ગયું છે તે પાછું ફેરવી શકાય તેમ નથી; તેથી તેની ફરી વાત કરવી વ્યર્થ છે.”

Verse 25

अस्मिन्कालेतुयद्युक्तंतदिदानींविधीयताम् ।गतंतुनानुशोचन्तिगतंतुगतमेवहि ।।6.63.25।।

આ ક્ષણે જે યોગ્ય હોય તે હમણાં જ કરાવું. જે વીતી ગયું તેનું શોક ન કરવો; કારણ કે વીતી ગયેલું તો ખરેખર વીતી ગયેલું જ છે.

Verse 26

ममापनयजंदोषंविक्रमेणसमीकुरु ।यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ।।6.63.26।।यदिवकार्यंमेतत्तेहृदिकार्यतमंमतम् ।

મારા માટે ઊભો થયેલો દોષ તું પોતાના પરાક્રમથી સુધારી દે. જો ખરેખર તને મારા પ્રત્યે સ્નેહ હોય—અથવા તું પોતાનો પરાક્રમ ઓળખતો હોય—તો મારા કાર્ય માટે તારા હૃદયે જે સર્વાધિક આવશ્યક માને છે તે જ કર.

Verse 27

स सुहृद्योविपन्नार्थंदीनमभ्यवपद्यते ।।6.63.27।।स बन्धुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ।

જેનો ભાગ્ય ભાંગી પડ્યો હોય અને જે દુઃખમાં હોય, તેની પાસે ઊભો રહે તે જ સાચો સુહૃદ છે; અને જે યોગ્ય આચરણથી ભટકી ગયો હોય ત્યારે પણ સહાય માટે તૈયાર રહે, તે જ સાચો બંધુ છે.

Verse 28

तमथैवंब्रुवाणंतुवचनंधीरदारुणम् ।।6.63.28।।रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ।

તેને આમ ગંભીર અને કઠોર વચન બોલતો જોઈ, અને તે ક્રોધિત છે એમ જાણી, કુંભકર્ણે ધીમે ધીમે, મૃદુ અને શ્લક્ષ્ણ સ્વરે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 29

अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरंक्षुभितेन्द्रियम् ।।6.63.29।।कुम्भकर्णश्शनैर्वाक्यंबभाषेपरिसान्त्वयन् ।

ભાઈના ઇન્દ્રિયો અત્યંત ક્ષુબ્ધ થયેલા છે એમ સારી રીતે જાણી, કુંભકર્ણે તેને શાંત પાડવા ઇચ્છતા, ઉતાવળ વિના, મૃદુ વચન કહ્યું.

Verse 30

शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ।।6.63.30।।अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ।।6.63.31।।

હે રાજન, હે અરિંદમ, સાવધાન થઈ મારી વાત સાંભળો। હે રાક્ષસરાજેન્દ્ર, આ શોક પૂરતો; ક્રોધ પણ ત્યજીને સ્થિર થઈ સ્વસ્થ થવું તને યોગ્ય છે.

Verse 31

હે પાર્થીવ, હું જીવતો હોઉં ત્યાં સુધી આ વાત તારે મનમાં ધારવી નહિ. જેના કારણે તું દુઃખી થાય છે, તેને હું નાશ કરી દઈશ.

Verse 32

नैतन्मनसिकर्तव्यंमयिजीवतिपार्थिव ।तमहंनाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ।।6.63.32।।

Verse 33

अवश्यंतुहितंवाच्यंसर्वावस्थांतवमया ।बन्धुभावादभिहितंभ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ।।6.63.33।।

હે રાજા, દરેક પરિસ્થિતિમાં તારા હિતની વાત મને અવશ્ય કહેવી જ પડે; બંધુભાવથી અને ભ્રાતૃસ્નેહથી હું આ કહું છું.

Verse 34

सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबन्धुना ।शत्रूणांकदनंपश्यक्रियमाणंमयारणे ।।6.63.34।।

આ સમયે સ્નિગ્ધ બંધુએ જે કરવું યોગ્ય છે તે જો; રણમાં હું શત્રુઓનો સંહાર કરતો તને દેખાશે.

Verse 35

अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि ।हतेरामेसहभ्रात्राद्रवन्तींहरिवाहिनीम् ।।6.63.35।।

આજે, હે મહાબાહુ! સમરના મથાળે, જ્યારે મેં રામને તેના ભાઈ સહિત સંહાર્યો હશે, ત્યારે તું વાનરવાહિનીને ભાગતી જોઈશ.

Verse 36

अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः ।सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ।।6.63.36।।

આજે, જ્યારે તું મને રણમાંથી રામનું શિર લાવતું જોશે, હે મહાબાહુ, તું આનંદિત થા; સીતાદેવી દુઃખમાં ડૂબી રહે.

Verse 37

अद्यरामस्यपश्यन्तुनिधनंसुमहत्प्रियम् ।लङ्कायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबान्धवाः ।।6.63.37।।

આજે લંકામાં સર્વ રાક્ષસો—જેનાં સ્વજનો માર્યા ગયા છે—રામનું મરણ જોઈ લે; તે દૃશ્ય તેમને અત્યંત પ્રિય લાગશે.

Verse 38

अद्यशोकपरीतानांस्वबन्धुवधकारणात् ।शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ।।6.63.38।।

આજે, પોતાના સ્વજનોના વધથી શોકગ્રસ્ત થયેલાઓના આંસુ, યુદ્ધમાં શત્રુનો વિનાશ કરીને, હું પુંછી નાખીશ.

Verse 39

अद्यपर्वतसङ्काशंससूर्यमिवतोयदम् ।विकीर्णंपश्यसमरेसुग्रीवंप्लवगोत्तम ।।6.63.39।।

આજે સમરમાં જુઓ—પ્લવગોમાં શ્રેષ્ઠ સુગ્રીવને, વિખેરાયેલો અને ઘાયલ થઈ પડેલો; સૂર્યપ્રકાશથી દીપ્ત, પર્વતસમાન મેઘ જેવો.

Verse 40

कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ।।6.63.40।।

હે અનઘ, દાશરથિ (રામ)ને મારવા તત્પર એવા આ રાક્ષસો અને હું તને રક્ષી રહ્યા છીએ; તો અહીં તું કેવી રીતે વધ થાશે?

Verse 41

मांनिहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः ।नाहमात्मनिसन्तापंगच्छेयंराक्षसाधिप ।।6.63.41।।

કહે છે કે રાઘવ મને મારીને જ તને મારશે; તેથી, હે રાક્ષસાધિપ, હું મારા અંતરમાં શોકને પ્રવેશવા દઈશ નહિ.

Verse 42

कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वंपरन्तप ।न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ।।6.63.42।।

હે પરંતપ, ઇચ્છા હોય તો અત્યારે પણ મને આદેશ આપો; હે અતુલવિક્રમ, યુદ્ધ માટે તમારે બીજાને મોકલવા જેવો કોઈ નથી.

Verse 43

अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबल: ।यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ।।6.63.43।।तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।

હે મહાબલવાન! હું તારા શત્રુઓનો સંહાર કરી દઈશ—ભલે તેઓ શક્ર (ઇન્દ્ર) હોય, યમ હોય, અગ્નિ અને વાયુ હોય; હું કુબેર અને વરુણને પણ યુદ્ધમાં પડકારું.

Verse 44

गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ।।6.63.44।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरन्दरः ।

મારું શરીર પર્વત સમાન છે, હું તીક્ષ્ણ શૂલ ધારણ કરું છું; તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળો હું ગર્જના કરું ત્યારે પુરંદર (ઇન્દ્ર) પણ ભયભીત થઈ પલાયન કરે.

Verse 45

अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ।।6.63.45।।न मेप्रतिमुखेस्थातुंकश्चित् शक्तोजिजीविषुः ।

અથવા શસ્ત્રો ત્યજીને પણ હું માત્ર બળથી જ શત્રુઓને ચકનાચૂર કરી દઈશ; જે જીવવા ઇચ્છે છે એવો કોઈ પણ મારી સામે ઊભો રહી શકશે નહીં.

Verse 46

नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ।।6.63.46।।हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ।

ન તો શક્તિથી, ન ગદાથી, ન તલવારથી, ન તીક્ષ્ણ બાણોથી—ક્રોધે ભરાઈ હું માત્ર મારા બંને હાથોથી જ વજ્રધારી (ઇન્દ્ર)ને પણ પાડી દઈશ.

Verse 47

यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ।।6.63.47।।ततःपाश्यन्तिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ।

જો રાઘવ આજે મારી મુષ્ટિઓના વેગને સહન કરી લે, તો પછી તમે બાણોના પ્રવાહો—અને રાઘવનું રક્ત પણ—જોયા કરશો.

Verse 48

चिन्तयाबाध्यसेराजन्किमर्थंमयितिष्ठति ।।6.63.48।।सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।

રાજન્, હું અહીં હાજર છું તો તમે શા માટે ચિંતાથી પીડિત થાઓ છો? હું તો તમારા શત્રુના વિનાશ માટે બહાર નીકળવા તૈયાર છું.

Verse 49

मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ।।6.63.49।।राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् ।हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ।।6.63.50।।

રાજા, રામથીનો ભય ત્યજી દો; આ યુદ્ધમાં હું રાઘવને, લક્ષ્મણને, મહાબલી સુગ્રીવને તથા રાક્ષસઘ્ન હનૂમાનને—જેણે લંકાને પ્રદીપ્ત કરી—બધાને સંહારી નાખીશ.

Verse 50

Verse 51

हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् ।असाधारणमिच्छामिनदातुंमहद्यशः ।।6.63.51।।

યુદ્ધમાં અડગ રહીને હું વાનર-સેનાઓને પણ સંહાર કરીશ; તમને અસાધારણ અને મહાન યશ વિના છોડવા હું ઇચ્છતો નથી.

Verse 52

तदिचेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापिस्वयम्भुवः ।ततोऽहंनाशयिष्यामिनैशंतमइवांशुमान् ।।6.63.52।।अपिदेवाश्शयिष्यन्तेक्रुद्धेमयिमहीतले ।

રાજન્, જો તમને ઇન્દ્રથી કે સ્વયંભૂ બ્રહ્માથી પણ ભય હોય, તો હું તે ભયને સૂર્ય જેમ રાત્રિના અંધકારને નાશ કરે તેમ નાશ કરી દઈશ; ધરતી પર હું ક્રોધિત થાઉં તો દેવતાઓ પણ પડી જશે.

Verse 53

यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ।।6.63.53।।आदित्यंपातयिष्यामिसनक्षत्रंमहीतले ।

હું યમને શમાવી દઈશ, અગ્નિને ભક્ષી જઈશ; અને નક્ષત્રસમેત આદિત્યને પણ ધરતી પર પાડી દઈશ.

Verse 54

शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ।।6.63.54।।पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ।

“હું શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને વધ કરીશ; વરુણનું નિવાસ એવા સમુદ્રને પી જઈશ; પર્વતોને ચૂર્ણ કરી ધૂળ કરી દઈશ અને ધરતીને ચીરી નાંખીશ.”

Verse 55

दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ।।6.63.55।।अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ।।6.63.56।।

“દીર્ઘકાળથી સુતેલા કુંભકર્ણનું પરાક્રમ આજે સર્વ ભૂતો જોઈ લે; આજે સર્વત્ર ભક્ષ્ય બનતા પ્રાણીઓ ગળી જવામાં આવશે.”

Verse 56

“ખરેખર, આ સમગ્ર ત્રિલોક પણ મારા આહારરૂપ ભૂખને પૂરું કરવા માટે પૂરતું નથી.”

Verse 57

वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि ।निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ।।6.63.57।।

“દાશરથિ રામનો વધ કરીને, તને યોગ્ય લાગે તે સુખ એકત્ર કરવા હું જઈ રહ્યો છું. લક્ષ્મણ સહિત રામને નિહત કરીને, હું વાનર સેનાના અગ્રણી નાયકોને ભક્ષી જઈશ.”

Verse 58

હે રાજન્, નિર્ભય રહો. આજે વારુણી મદિરા પાનો; તાવસમાન શોક ત્યજીને તમારા કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત થાઓ. આજે મારી આજ્ઞાથી રામ યમલોકને જશે—અને સીતાદેવી લાંબા સમય સુધી તમારા અધિકારમાં આવશે.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The dilemma is governance under crisis: whether a ruler should accept corrective counsel and re-align policy (through consultation, timing, and measured strategy) or reject advice and substitute immediate action with pride-driven force.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Effective kingship requires discerning counsel, competent advisers, and time-sensitive application of policy tools; ignoring well-wishers and empowering unqualified or compromised ministers converts strength into vulnerability and accelerates political ruin.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Laṅkā is the deliberative setting; the Krauncha mountain appears as a simile for how enemies exploit ‘gaps’ in an unsteady ruler’s conduct; the ocean (Varuṇālaya) and cosmic deities function as cultural-religious reference points within Kumbhakarṇa’s war-boast.