Sarga 58
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં શ્રીરામ યુદ્ધભૂમિમાં વિશાળ દળ સાથે આગળ વધતા ભયંકર રાક્ષસ સેનાપતિ પ્રહસ્તને જોઈ, સ્થિર આત્મવિશ્વાસથી વિભીષણને પૂછે છે—“આ કોણ છે?” વિભીષણ કહે છે કે આ રાવણનો સેનાપતિ પ્રહસ્ત છે; પરાક્રમ અને અસ્ત્ર-શસ્ત્ર કૌશલ્યમાં પ્રસિદ્ધ, લંકાની સેનાના મોટા ભાગનો અધિપતિ. ત્યારબાદ બંને પક્ષોમાં ઘોર યુદ્ધ થાય છે; શિલાવર્ષા અને બાણવર્ષા થાય છે, તલવાર, ભાલા, તોમર, મુદગર, લોખંડના દંડ વગેરે શસ્ત્રોથી મેદાન ભરાઈ જાય છે અને ભારે જાનહાનિ થાય છે. રક્ત, પડેલા દેહો અને તૂટેલા અંગોથી ભરેલું रणક્ષેત્ર ‘રક્તનદી’ સમાન વર્ણવાઈ યુદ્ધની કઠોર કિંમત દર્શાવે છે. પ્રહસ્ત પોતે જ યુદ્ધમાં પ્રવેશી બાણઝરથી વાનર સેનામાં હાહાકાર મચાવે છે. ત્યારે નીલ તેનો સામનો કરે છે; બાણોથી ઘાયલ થવા છતાં ઉપાડેલા વૃક્ષોથી પ્રહાર કરે છે, પ્રહસ્તનું ધનુષ તોડી નાખે છે અને તેને ભારે મુદગર લઈને નજીકની લડાઈમાં ઉતરવું પડે છે. અંતે નીલ એક મહાશિલા પ્રહસ્તના મસ્તક પર પાડી તેનું માથું ચકનાચૂર કરી તેને સંહાર કરે છે. સેનાપતિના પતનથી રાક્ષસ સૈન્ય શોકથી નિઃશબ્દ બની લંકા તરફ પાછું હટે છે; શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ નીલની પ્રશંસા કરે છે અને વાનરો વ્યૂહાત્મક વિજયથી આનંદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंदृष्टवाभीमपराक्रमम् ।उवाचसस्मितंरामोविभीषणमरिन्दमः ।।।।
ત્યારે ભીમ પરાક્રમી પ્રહસ્તને આગળ વધતો જોઈ, શત્રુદમન શ્રીરામે મંદ સ્મિત સાથે વિભીષણને કહ્યું.
Verse 2
कएषस्सुमहाकायोबलेनमहतावृतः ।आचक्ष्वमेमहाबाहो वीर्यवन्तंनिशाचरम् ।।।।
આ મહાકાય, મહાબળથી ઘેરાયેલો આ કોણ છે? હે મહાબાહુ, તે પરાક્રમી નિશાચર વિષે મને કહો.
Verse 3
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।।।।एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ।।।।वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
રાઘવના વચન સાંભળી વિભીષણે પ્રત્યુત્તર આપ્યો: “આ રાક્ષસ પ્રહસ્ત નામે છે—તે જ તેના રાજાનો સેનાપતિ. લંકામાં રાક્ષસેન્દ્રની ત્રિભાગ સેનાથી સંવૃત, બળવાન, અસ્ત્રવિદ્યા માં નિપુણ, શૂર અને પરાક્રમમાં સુપ્રસિદ્ધ છે.”
Verse 4
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.58.3।।एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ।।6.58.4।।वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
“આ રહ્યો પ્રહસ્ત નામનો રાક્ષસ—લંકામાં રાક્ષસેન્દ્રના સેનાપતિ—સેનાના ત્રીજા ભાગથી ઘેરાયેલો. તે બળવાન, અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ, શૂરવીર અને પરાક્રમમાં પ્રસિદ્ધ છે.”
Verse 5
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंभीमंभीमपराक्रमम् ।।।।गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ।।।।अभिसञ्जातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
પછી વાનરોની મહાસેના એ પ્રહસ્તને આગળ વધતો જોયો—ભયંકર આકાર અને ભયંકર પરાક્રમવાળો, ગર્જના કરતો, અતિ વિશાળ કાયાવાળો, રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો; અને ક્રોધે ભરાયેલા વાનરો પર તે પ્રહસ્ત ગર્જના કરતો હતો।
Verse 6
ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंभीमंभीमपराक्रमम् ।।6.58.5।।गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ।।6.58.6।।अभिसञ्जातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
પછી ભયંકર અને ભયંકર પરાક્રમી, ગર્જના કરતો, વિશાળકાય અને રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો પ્રહસ્ત આગળ વધતો હતો—તેને બળવાન વાનરોની મહાસેનાએ જોયો; ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા તે યોદ્ધાઓ પ્રહસ્ત સામે ગર્જના કરવા લાગ્યા.
Verse 7
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ।।।।गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ।।।।प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
જયની ઇચ્છા ધરાવતા રાક્ષસો વાનરો પર ધસી આવ્યા. ખડગ, શક્તિ, ઋષ્ણિબાણ, શૂલ, મુસલ, ગદા, પરિઘ, પ્રાસ અને વિવિધ પરશુ—એવા અનેક પ્રકારના અસ્ત્ર-શસ્ત્રો તેમણે પકડી લીધા; દોડતાં દોડતાં તે શસ્ત્રો ઝળહળતા શોભ્યા.
Verse 8
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ।।6.58.7।।गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ।।6.58.8।।प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
જયની ઇચ્છા ધરાવતા રાક્ષસો વાનરો પર ધસી આવ્યા. ખડગ, શક્તિ, ઋષ્ણિબાણ, શૂલ, મુસલ, ગદા, પરિઘ, પ્રાસ અને વિવિધ પરશુ—એવા અનેક પ્રકારના અસ્ત્ર-શસ્ત્રો તેમણે પકડી લીધા; દોડતાં દોડતાં તે શસ્ત્રો ઝળહળતા શોભ્યા.
Verse 9
जगृहुःपादपांश्चापिपुष्पितान्वानरर्षभाः ।।।।शिलाश्चविपुलादीर्घायोद्धुकामाःप्लवङ्गमाः ।
યુદ્ધ કરવા આતુર એવા વાનરશ્રેષ્ઠોએ પુષ્પિત વૃક્ષો પણ પકડી લીધાં, અને વિશાળ લાંબા શિલાખંડો પણ ઉઠાવ્યા—આક્રમણને સામનો કરવા તૈયાર થયા.
Verse 10
तेषामन्योन्यमासाद्यसङ्ग्रामःसुमहानभूत् ।।।।बहूनामश्मवृष्टिंचशरवर्षंचवर्षताम् ।
તેઓ પરસ્પર નજીક આવી ભીડ્યા ત્યારે અતિ વિશાળ યુદ્ધ ઊભું થયું; બંને પક્ષના અનેક યોદ્ધાઓ પથ્થરોની વર્ષા અને બાણોની ધોધમાર વર્ષા વરસાવતા હતા.
Verse 11
बहवोराक्षसायुद्धेबहून्वानरयूधपान् ।।।।वानराराक्षसांश्चापिनिजघ्नुर्बहवोबहून् ।
તેઓ પરસ્પર નજીક આવી ભીડ્યા ત્યારે અતિ વિશાળ યુદ્ધ ઊભું થયું; બંને પક્ષના અનેક યોદ્ધાઓ પથ્થરોની વર્ષા અને બાણોની ધોધમાર વર્ષા વરસાવતા હતા.
Verse 12
शूलैःप्रमथिताःकेचित्केचिच्चपरमायुधैः ।।।।परिघैराहताःकेचित्केचिच्छिन्नाःपरश्वधैः ।
કેટલાક શૂલોથી ચકનાચૂર થયા; કેટલાક પરમ આયુધોથી આઘાત પામ્યા; કેટલાક પરિઘોથી પિટાયા; અને કેટલાક પરશુથી કાપી નાખાયા.
Verse 13
निरुच्छवासाःकृता: केचित्पतिताधरणीतले ।।।।विभिन्नहृदयाःकेचिदिषुसन्धानसन्दिताः ।
કેટલાકનો શ્વાસ અટકી ગયો અને તેઓ ધરણી પર પડી ગયા; કેટલાક સુનિશ્ચિત બાણપ્રહારથી વિદ્ધ થઈ હૃદય વિભિન્ન થઈ ગયા.
Verse 14
केचिव्दिधाकृताःखडगैःस्फुरन्तःपतिताभुवि ।।।।वानराराक्षसैश्शूलैपार्श्वतश्चावदारिताः ।
કેટલાક ખડ્ગોથી બે ભાગે ચીરી દેવાયા અને ફફડતા ધરા પર પડી ગયા; અને કેટલાક વાનરો રાક્ષસોના શૂલોથી બાજુઓ ફાટી જઈ ધરાશાયી થયા.
Verse 15
वानरैश्चापिसङ्क्रुद्धैराक्षसौघाःसमन्ततः ।।।।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चसम्पिष्टावसुधातले ।
ક્રોધિત વાનરો સર્વ દિશાઓથી રાક્ષસોના સમૂહોને વૃક્ષો અને ગિરિશિખરો વડે પૃથ્વીતળે ચકચૂર કરી નાખતા હતા.
Verse 16
वज्रस्पर्शतलैर्हस्स्सैर्मुष्टिभिश्चहताभृशम् ।।।।वेमुश्शोणितमास्येभ्योविशीर्णदशनेक्षणाः ।
વજ્રસ્પર્શ સમ પ્રહારવાળા હાથો અને મુઠ્ઠીઓથી ભારે ઘાયલ થયેલા તેઓ મોઢામાંથી લોહી ઉગાળતા; દાંત અને આંખો વિખેરાઈ તૂટી પડ્યા.
Verse 17
आर्तस्वनंचस्वनतांसिंहनादंचनर्दताम् ।।।।बभूवतुमुलश्शब्दोहरीणांरक्षसांयुधि ।
તે યુદ્ધમાં વાનરો અને રાક્ષસો બંને તરફથી આર્તનાદ, ઘોષ અને સિંહનાદ સમો ગર્જનાનો ભયંકર કોલાહલ ઊઠ્યો.
Verse 18
वानराराक्षसाःक्रुद्धावीरमार्गमनुव्रताः ।।।।विवृत्तनयनाःक्रूराश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।
ક્રોધિત વાનરો અને રાક્ષસો, વીરમાર્ગને અનુસરતા, ફરતા નેત્રો અને ક્રૂર રૂપ ધારણ કરીને, નિર્ભયતાથી યુદ્ધકર્મો કરતા રહ્યા.
Verse 19
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।।।एतेप्रहस्तसचिवास्सर्वेजघ्नुर्वनौकसः ।
નરાંતક, કુંભહનુ, મહાનાદ અને સમુન્નત—પ્રહસ્તના સચિવ તથા સહચર એવા આ સૌએ વાનર યોદ્ધાઓને સંહાર્યા.
Verse 20
तेषामापततांशीघ्रंनिघ्नतांचापिवानरान् ।।।।द्विविदोगिरिशृङ्गेणजघानैकंनरान्तकम् ।
રાક્ષસો ઝડપથી ધસી આવી વાનરોને ઘાત કરતાં હતાં; ત્યારે દ્વિવિદે પર્વતશિખરથી એકલો જ નરાંતકને સંહાર્યો.
Verse 21
दुर्मुखःपुनरुत्थायकपिस्सविपुलद्रुमम् ।।।।राक्षसंक्षिप्रहस्तस्तुसमुन्नतमपोथयत् ।
પછી દુર્મુખ કપિ ફરી ઊભો થયો; વિશાળ વૃક્ષ ઉપાડી, ઝડપી હાથે યુદ્ધ માટે ઊંચે ઊભેલા સમુન્નત રાક્ષસને આઘાત કરી પાડી દીધો.
Verse 22
जाम्बवांस्तुसुसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।पातयामासतेजस्वीमहानादस्यवक्षसि ।
ત્યારે તેજસ્વી જાંબવાન અતિ ક્રોધિત થઈ મહાશિલા પકડી, મહાનાદના વક્ષસ્થળ પર ધડાકાભેર પાડી દીધી.
Verse 23
अथकुम्भहनुस्तत्रतारेणासाद्यवीर्यवान् ।।।।वृक्षेणाभिहतोमूर्ध्निप्राणान्सन्त्याजयद्रणे ।
પછી ત્યાં રણભૂમિમાં પરાક્રમી કુંભહનુને તારાએ સામનો કર્યો; વૃક્ષથી મસ્તક પર આઘાત થતાં તે યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યજી ગયો.
Verse 24
अमृष्यमाणस्तत्कर्मप्रहस्तोरथमाश्रितः ।।।।चकारकदनंघोरंधनुष्पाणिर्वनौकसाम् ।
તે પરાક્રમ સહન ન કરી શકતો પ્રહસ્ત રથ પર ચઢ્યો; ધનુષ હાથમાં લઈને વનવાસી વાનરોમાં ભયંકર સંહાર મચાવ્યો.
Verse 25
आवर्तइवसञ्जज्ञेसेनयोरुभयोस्तदा ।।।।क्षुभितस्याप्रमेयस्यसागरस्येवनिस्स्वनः ।
ત્યારે બંને સેનાઓમાં આવર્ત જેવો ઘોર નાદ ઊઠ્યો; અપ્રમેય ક્ષુબ્ધ સાગરના ગર્જનાસમાન ધ્વનિ પ્રસરી ગયો.
Verse 26
महताहिशरौघेणप्रहस्तोयुद्धकोविदः ।।।।अर्दयामाससङ्क्रुद्धोवानरान् परमाहवे ।
તે મહાસંગ્રામમાં યુદ્ધકુશળ પ્રહસ્ત ક્રોધે ભરાઈ ભારે શરવર્ષાથી વાનરોને પરમ આહવે દબાવી નાખતો રહ્યો.
Verse 27
वानराणांशरीरैश्चराक्षसानांचमेदिनी ।।।।बभून्विचिताघोराःपतितैरिवपर्वतै ।
વાનરો અને રાક્ષસોના શરીરોથી ધરતી ભયંકર રીતે છવાઈ ગઈ; જાણે પડેલા પર્વતોના ઢગલા વિખેરાયા હોય તેમ.
Verse 28
सामहीरुधिरौघेणप्रच्छन्नासम्प्रकाशते ।।।।सञ्छन्नामाधवेमासिपलाशैरिवपुष्पितैः ।
રક્તપ્રવાહોથી ઢંકાયેલી તે ધરતી તેજસ્વી દેખાતી હતી; જાણે માઘ માસમાં ફૂલેલા પલાશના પુષ્પોથી જમીન છવાઈ હોય તેમ.
Verse 29
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
યુદ્ધભૂમિ જાણે નદી બની ગઈ હતી—પડેલા વીરોનાં ઢગલા તેના કાંઠા, તૂટેલા આયુધો મહાવૃક્ષો, લોહીના પ્રવાહો તેનું વિશાળ જળ યમસાગર તરફ વહેતું. યકૃત્-પ્લીહા તેનો કાદવ, વિખેરાયેલી આંતરડાં શૈવાળ સમા; ભિન્ન ધડ અને શિર માછલાં, અંગ-ઉપાંગો ઘાસ સમા. ગૃધ્રો હંસ સમા ટોળે ટોળે, કાંક-સારસ સમા માંસભક્ષી પક્ષીઓ ફરતા; મેદ ફેન સમું છવાયેલું અને આર્તોના કરુણ રોદનથી નદીનો ગુંજન. કાયર માટે દુસ્તર એવી, ઘનાપાય પછીની હંસ-સારસ સેવિત નદી જેવી. છતાં રાક્ષસો અને કપિમુખ્યો એ દુસ્તર નદી પાર કરી ગયા—જેમ કમળરજથી ધૂળાયેલી નળિનીને ગજયૂથપતિઓ પાર કરે તેમ.
Verse 30
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
લોહીના પ્રવાહરૂપ મહાજળ ધરાવતી, યમસાગર તરફ વહેતી એવી નદી જેવી તે હતી; યકૃત્-પ્લીહા તેનો ઘોર કાદવ, અને વિખેરાયેલી આંતરડાં જળશૈવાળ સમા તરતાં હતાં।
Verse 31
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
તે ‘નદી’માં ભિન્ન દેહો અને શિરો માછલાં સમા હતાં; ફાટેલા અંગો તેના શાદ્વલ સમા કાંઠા. ગૃધ્રો હંસ સમા ભીડે ભરાયા, અને કાંક-સારસ સમા માંસભક્ષી પક્ષીઓ ત્યાં વિહાર કરતા હતાં।
Verse 32
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
મેદ ફેન સમું સર્વત્ર છવાયેલું હતું, અને આર્તોના કરુણ કરાહનો નાદ તેની ગર્જના સમો બન્યો. યુદ્ધભૂમિથી બનેલી એ નદી કાયર માટે પાર કરવી દુસ્તર હતી।
Verse 33
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
વરસાદ ઋતુના અંતે જેમ હંસ અને સારસોથી સેવિત નદી હોય, તેમ રાક્ષસો અને વાનર-સેનાના અગ્રણી વીરો એ દુસ્તર એવી તે નદીરૂપ रणભૂમિને પાર કરી ગયા.
Verse 34
ततःसृजन्तंबाणौघान्प्रहस्तंस्यन्दनेस्थितम् ।।।।ददर्शतरसानीलोनिघ्नन्तंप्लवङ्गमान् ।
પછી રથ પર સ્થિત પ્રહસ્તને—બાણોના ઘનઘોર પ્રવાહ વરસાવતો અને તીવ્ર વેગે પ્લવંગમ યોદ્ધાઓને સંહારતો—નીલે તરત જ જોયો.
Verse 35
उद्धूतइववायुःखेमहदभ्रबलंबलात् ।।।।समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ।।।।
આકાશમાં પ્રચંડ પવન જેમ બળપૂર્વક મહાન વાદળસમૂહને હંફાવી દે, તેમ યુદ્ધમાં નીલને આગળ ધસી આવતો જોઈ સેનાપતિ પ્રહસ્ત સૂર્યવર્ણ રથમાં બેસી સીધો નીલ પર જ ધસી આવ્યો.
Verse 36
उद्धूतइववायुःखेमहदभ्रबलंबलात् ।।6.58.35।।समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ।।6.58.36।।
આકાશમાં પ્રચંડ પવન જેમ બળપૂર્વક મહાન વાદળસમૂહને હંફાવી દે, તેમ યુદ્ધમાં નીલને આગળ ધસી આવતો જોઈ સેનાપતિ પ્રહસ્ત સૂર્યવર્ણ રથમાં બેસી સીધો નીલ પર જ ધસી આવ્યો.
Verse 37
सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठोविकृष्यपरमाहवे ।।।।नीलायव्यसृजद्बाणान्प्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ, સેનાપતિ પ્રહસ્તે પરમ ઘોર યુદ્ધમાં ધનુષ્ય ખેંચી નીલ પર બાણો છોડ્યા.
Verse 38
तेप्राप्यविशिखानीलंविनिर्भिद्यसमाहिताः ।।।।महींजग्मुर्महावेगारुषिताइवपन्नगाः ।
એ સુસંયોજિત વિશિખો નીલને પામી તેને ભેદી નાખી, મહાવેગે—ક્રોધિત સર્પો સમા—ધરતીમાં પ્રવેશી ગયા.
Verse 39
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ।।।।सतंपरमदुर्धर्षमापतन्तंमहाकपिः ।प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ।।।।
અગ્નિસમાન તેજસ્વી, તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થયેલો નીલ મહાકપિ, અતિ દુર્ધર્ષ પ્રહસ્ત આગળ ધસી આવતો હતો ત્યારે, વૃક્ષ ઉપાડી તેને પ્રહાર કર્યો.
Verse 40
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ।।6.58.39।।सतंपरमदुर्धर्षमापतन्तंमहाकपिः ।प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ।।6.58.40।।
અગ્નિસમાન તેજસ્વી, તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થયેલો નીલ મહાકપિ, અતિ દુર્ધર્ષ પ્રહસ્ત આગળ ધસી આવતો હતો ત્યારે, વૃક્ષ ઉપાડી તેને પ્રહાર કર્યો.
Verse 41
सतेनाभिहतःक्रुद्धोनदन्राक्षसपुङ्गवः ।ववर्षशरवर्षाणिप्लवङ्गानांचमूपतौ ।।।।
તેના પ્રહારથી આઘાત પામેલો રાક્ષસપુંગવ ક્રોધિત થયો; ગર્જના કરતો તેણે પ્લવંગસેનાં અને તેના નાયક પર બાણવર્ષા વરસાવી.
Verse 42
तस्यबाणगणान्घारान्राक्षसस्यमहाबलः ।अपारयन्वारयितुंप्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।।।।
તે રાક્ષસના ભયંકર બાણવર્ષને રોકી ન શકતા મહાબલી (નીલ)એ આંખો મીંચી, આવતાં પ્રહારો સહન કરી લીધા.
Verse 43
यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् ।एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षंदुरासदम् ।।।।निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।
જેમ બળવાન વાછરડો અચાનક આવેલા શરદઋતુના વરસાદને સહે છે, તેમ જ પ્રહસ્તનું દુર્લંઘ્ય બાણવર્ષ નીલે આંખો મીંચી સહસા સહન કર્યું.
Verse 44
रोषितश्शरवर्षेणसालेनमहतामहान् ।प्रजघानहयाननीलःप्रहस्तस्यमहाबलः ।।।।
બાણવર્ષથી ક્રોધિત થઈ મહાબલી નીલે મહાન સાલ વૃક્ષ લઈને પ્રહસ્તના ઘોડાઓને પ્રહાર કરી ધરાશાયી કર્યા.
Verse 45
ततन्सचापमुद्गृह्यप्रहस्तस्यमहाबलः ।बभञ्जतरसानीलोननादचपुनःपुनः ।।।।
પછી મહાબલી નીલે પ્રહસ્તનો તાણેલો ધનુષ પકડી બળપૂર્વક તોડી નાખ્યો અને વારંવાર ગર્જના કરી.
Verse 46
विधनुस्तुकृतस्तेनप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।प्रगृह्यमुसलंघोरंस्यन्दनादवपुप्लुवे ।।।।
તેના દ્વારા ધનુષવિહોણો બનેલો સેનાપતિ પ્રહસ્ત ભયંકર મુસળ પકડી રથમાંથી કૂદી પડ્યો.
Verse 47
तावुभौवाहिनीमुख्यौजातवैरौतरस्विनौ ।स्थितौक्षतजगदिग्धाङ्गौप्रभिन्नाविवकुञ्जरौ ।।।।
તે બંને સેનાનાયક, પરાક્રમી અને હવે પરસ્પર વૈર ધારણ કરેલા, લોહીથી લિપ્ત અંગો સાથે સામસામે ઊભા રહ્યા—જેમ ઘાયલ થયેલા બે હાથીઓ આમને-સામને ઊભા હોય તેમ।
Verse 48
उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।।।विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।।।
અતિ તીક્ષ્ણ દાંતોથી એકબીજાને ચીરી-ખૂંદતા, તેઓ સિંહ અને વ્યાઘ્ર સમાન દેખાતા; સિંહ-વ્યાઘ્ર જેવી જ તેમની ચેષ્ટા હતી।
Verse 49
उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।6.58.48।।विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।6.58.49।।
તે બંને વીર—પરાક્રમી અને વિજયશાળી—યુદ્ધમાં કદી પાછા ન ફરનારા, યશ મેળવવાની ઇચ્છા ધરાવતા, જેમ વૃત્ર અને વાસવ (ઇન્દ્ર) પરસ્પર સંઘર્ષમાં હોય તેમ।
Verse 50
आजघानतदानीलंललाटेमुसलेनसः ।प्रहस्तःपरमायत्तस्ततस्सुस्रावशोणितम् ।।।।
ત્યારે પ્રહસ્તે અતિ તત્પરતાથી મુસળ વડે નીલના લલાટે પ્રહાર કર્યો; તરત જ લોહી વહેવા લાગ્યું।
Verse 51
ततःशोणितदिग्धाङ्गःप्रगृह्यसुमहातरुम् ।प्रहस्तस्योरसिक्रुद्धोविससर्जमहाकपिः ।।।।
ત્યારે રક્તથી લિપ્ત અંગોવાળો મહાકપિ નીલ ક્રોધિત થઈ અતિ વિશાળ વૃક્ષ પકડી પ્રહસ્તના વક્ષસ્થળ પર જોરથી ફેંકી દીધું.
Verse 52
तमचिन्त्यप्रहारंसप्रगृह्यमुसलंमहत् ।अभिदुद्रावबलिनंबलाननीलंप्लवङ्गमम् ।।।।
તે પ્રહારને અવગણી પ્રહસ્તે મહાન મુસળ પકડી બળપૂર્વક બલવાન પ્લવંગમ નીલ તરફ સીધો ધસી આવ્યો.
Verse 53
तमुग्रवेगंसंरब्धमापतन्तंमहाकपिः ।ततस्सम्प्रेक्ष्यजग्राहमहावेगोमहाशिलाम् ।।।।
ઉગ્ર વેગે સંરબ્ધ થઈ ધસી આવતા તેને જોઈ મહાવેગી મહાકપિએ તરત જ એક વિશાળ શિલા પકડી લીધી.
Verse 54
तस्ययुद्धाभिकामस्यमृथेमुसलयोधिन ।प्रहस्तस्यशिलांनीलोमूर्ध्नितूर्णमपातयत् ।।।।
યુદ્ધ માટે આતુર અને મુસળયોધી પ્રહસ્ત મૃધામાં આગળ વધતો હતો; ત્યારે નીલે ત્વરિત તેની મસ્તક પર શિલા પાતી કરી.
Verse 55
सातेनकपिमुख्येनविमुक्तामहतीशिला ।बिभेदबहुधाघोराप्रहस्तस्यशिरस्तदा ।।।।
કપિમુખ્યે મુક્ત કરેલી તે ભયંકર, મહતી શિલાએ ત્યારે પ્રહસ્તનું શિર અનેક ભાગોમાં ચુરચુર કરી નાખ્યું.
Verse 56
सगतासुर्गतश्रीकोगतसत्त्वोगतेन्द्रियः ।पपातसहसाभूमौछिन्नमूलइवद्रुमः ।।।।
પ્રાણ વિહોણો, તેજ વિહોણો, બળ વિહોણો અને ઇન્દ્રિયો વિહોણો થઈ, તે અચાનક ધરતી પર એમ પટકાયો જેમ મૂળેથી કપાયેલો વૃક્ષ પડે.
Verse 57
विभिन्नशिरसस्तस्यबहुसुस्रावशोणितम् ।शरीरादपिसुस्रावगिरेःप्रस्रवणंयथा ।।।।
તેના વિખંડિત મસ્તકમાંથી ઘણું લોહી વહ્યું; અને શરીરથી પણ એવું જ ધોધમાર વહ્યું, જેમ પર્વતમાંથી ઝરણું પ્રસ્રવિત થાય.
Verse 58
हतेप्रहस्तेनीलेनतदकम्प्यंमहाबलम् ।राक्षसानामहृष्टानांलङ्कामभिजगामह ।।।।
નીલ દ્વારા પ્રહસ્ત વઘાયો ત્યારે આનંદહીન રાક્ષસોનું તે મહાબળ, અડગ સમાન લાગતું હોવા છતાં, લંકામાં સ્થિર રહી ન શક્યું અને પછડાવા લાગ્યું.
Verse 59
नशेकुस्समवस्थातुंनिहतेवाहिनीपतौ ।सेतुबन्धंसमासाद्यविशीर्णंसलिलंयथा ।।।।
વાહિનીપતિ વઘાતા તેઓ સ્થિર રહી શક્યા નહીં; જેમ તૂટેલા બંધ સુધી પહોંચેલું પાણી અટકાવી શકાય નહીં તેમ.
Verse 60
हतेतस्मिंश्चमूमुख्येराक्षसास्तेनिरुद्यमाः ।रक्षःपतिगृहंगत्वाध्यानमूकत्वमास्थिताः ।।।।प्राप्ताश्शोकार्णवंतीव्रंनिस्सज्ञौइवतेऽभवन् ।
તે સેનામુખ્ય રાક્ષસ હણાતાં જ તે રાક્ષસો નિરુદ્યમ બની ગયા. રક્ષસપતિના ગૃહમાં જઈ તેઓ ધ્યાનમૂકતા ધારણ કરી બેઠા; તીવ્ર શોકના સમુદ્રમાં પડ્યા હોય તેમ, અચેત સમા નિઃશબ્દ થઈ ગયા.
Verse 61
ततस्तुनीलोविजयीमहाबलःप्रशस्यमानःसुकृतेनकर्मणा ।समेत्यरामेणसलक्ष्मणेनप्रहृष्टरूपस्तुबभूवयूथपः ।।।।
પછી મહાબલશાળી વિજયી નીલ, પોતાના સુકૃત કર્મ માટે પ્રશંસિત થઈ, લક્ષ્મણસહિત શ્રીરામને મળ્યો; યુથપતિ નીલ આનંદથી પ્રફુલ્લિત રૂપે તેજસ્વી જણાયો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted neutralization of an enemy commander (Prahasta) amid mass warfare, framed as a legitimate wartime necessity: removing oppressive command capability while maintaining disciplined leadership on Rama’s side.
The brief Rama–Vibhīṣaṇa exchange models composed inquiry and informed counsel in crisis; the ensuing narrative underscores that victory is not merely force but coordinated duty, endurance, and the collapse of adharma when its leadership is ethically and strategically isolated.
Laṅkā is the strategic backdrop as the rākṣasa power-center; culturally, the chapter highlights epic warfare conventions—named weapons, heroic single-combat within mass battle, and extended battlefield similes (the “river” of war) used as a literary device for ethical reflection.