Sarga 107
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં યુદ્ધભૂમિ પર રામ ક્ષણમાત્ર યુદ્ધની પ્રચંડતા કારણે મનમાં ભાર અનુભવે છે અને સામે રાવણ સંપૂર્ણ તૈયાર ઊભો છે. ત્યારે દેવસમૂહ સાથે ઋષિ અગસ્ત્ય ત્યાં આવે છે—નિર્ણાયક સમરનું સાક્ષી બનવા—અને રામને “ગુહ્યં સનાતનમ્” કહી આદિત્યહૃદય સ્તોત્રનો ઉપદેશ આપે છે. અગસ્ત્ય સૂર્ય/આદિત્યને જગતના નિયંતા, દેવ-પ્રાણી અને યજ્ઞધર્મને ધારણ કરનાર અંતર્યામી તત્ત્વ, સર્જન-સંહારક, અંધકાર અને શીતનો નાશક, જ્યોતિઓના સ્વામી તથા વૈદિક કર્મોના કારણ અને ફલસ્વરૂપ તરીકે સ્તુતિ કરે છે. એકાગ્ર ઉપાસના અને ત્રિકાલ પાઠથી શોકનો નાશ, ચિંતા નિવૃત્તિ અને વિજયસિદ્ધિ થાય એમ તે વિધાન કરે છે. રામ આચમન કરીને આદિત્યનું ધ્યાન કરે છે અને સ્તોત્રનો જપ કરે છે; તેની બુદ્ધિ પ્રસન્ન થાય છે અને આનંદ જાગે છે. પછી ધનુષ ઉઠાવી દૃઢ નિશ્ચયથી રાવણવધ માટે આગળ વધે છે. અંતે સૂર્યદેવની અનુમોદનસભર તાત્કાલિક પ્રેરણા યુદ્ધમાં નજીકની સફળતાનો સંકેત આપે છે.
Shlokas
Verse 1
ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।
પછી યુદ્ધથી થાકેલા, સમરમાં ચિંતામાં સ્થિર એવા રામને અને સામે યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભેલા રાવણને જોઈ, દેવતાઓ સાથે ભગવાન ઋષિ અગસ્ત્ય રણ જોવા આવ્યા; નજીક આવી તેમણે રામને કહ્યું.
Verse 2
ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।
ત્યારે યુદ્ધથી પરિશ્રાંત રામ સમરમાં ચિંતામગ્ન ઊભા હતા; અને સામે યુદ્ધ માટે ઉપસ્થિત રાવણને જોઈ। દેવતાઓ સાથે આવી રણ જોવા આવેલા ભગવાન ઋષિ અગસ્ત્ય રામ પાસે આવીને બોલ્યા॥
Verse 3
राम राम महाबाहो शृणुगुह्यंसनातनम् ।येनसर्वानरीस्वत्ससमरेविजयिष्यसे ।।6.107.3।।
હે મહાબાહુ રામ! સાંભળ, વત્સ, આ સનાતન ગુહ્ય ઉપદેશ; જેના બળે તું સમરમાં સર્વ શત્રુઓને જીતશે.
Verse 4
आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।
આદિત્યહૃદય નામે આ પુણ્ય સ્તોત્ર સર્વ શત્રુઓનો નાશ કરનાર છે। તેને નિત્ય જપ કર; તે જયપ્રદ, અક્ષય અને પરમ શિવ-મંગલમય છે। સર્વ મંગળોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ પાપનો નાશ કરનાર, ચિંતા-શોક શમાવનાર અને આયુષ્ય તથા બળ વધારનાર ઉત્તમ છે.
Verse 5
आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।
આદિત્યહૃદય નામે આ પુણ્ય સ્તોત્ર સર્વ શત્રુઓનો નાશ કરનાર છે। તેને નિત્ય જપ કર; તે જયપ્રદ, અક્ષય અને પરમ શિવ-મંગલમય છે। સર્વ મંગળોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ પાપનો નાશ કરનાર, ચિંતા-શોક શમાવનાર અને આયુષ્ય તથા બળ વધારનાર ઉત્તમ છે.
Verse 6
रस्मीमन्तंसमुद्यन्तंदेवासुरनमस्कृतम् ।पूजयस्वविवस्त्वन्तंभास्करंभुवनेश्वरम् ।।6.107.6।।
કિરણમય, ઉદયમાન, દેવો તથા અસુરો દ્વારા નમસ્કૃત—એવા વિવસ્વાન ભાસ્કર, ભુવનેશ્વર સૂર્યદેવની પૂજા કર.
Verse 7
सर्वदेवात्मकोह्येषतेजस्वीरस्मीभावनः ।एषदेवासुरगणान्लोकान्पातिगभस्तिभिः ।।6.107.7।।
કારણ કે એ તેજસ્વી સૂર્ય સર્વ દેવતાઓનું જ આત્મસ્વરૂપ છે, કિરણોના સર્જક અને ધારક છે. પોતાના પ્રભામય કિરણોથી તે દેવો-અસુરોના સમૂહોને તથા સર્વ લોકોને રક્ષે છે.
Verse 8
एषब्रह्मा च विष्णुश्चशिवःस्कन्धःप्रजापतिः ।महेन्द्रोधनदःकालोयमःसोमोह्यपांपतिः ।।6.107.8।।
એ જ બ્રહ્મા, એ જ વિષ્ણુ, એ જ શિવ; એ જ સ્કન્દ અને પ્રજાપતિ; એ જ મહેન્દ્ર, ધનદ (કુબેર), કાળ સ્વયં; એ જ યમ, સોમ અને જળોના અધિપતિ વરુણ છે।
Verse 9
पितरोवसवस्साध्याअश्विनौमरुतोमनुः ।वायुर्वह्निःप्रजाःप्राणऋतुकर्ताप्रभाकरः ।।6.107.9।।
એ જ પિતૃગણ, વસુઓ અને સાધ્યો; એ જ અશ્વિનીકુમારો, મરુતો અને મનુ; એ જ વાયુ અને અગ્નિ; એ જ પ્રજાઓ અને તેમનો પ્રાણ; ઋતુઓનો કર્તા અને તેજોમય પ્રભાકર છે।
Verse 10
आदित्यःसवितासूर्यःखगःपूषागभस्तिमान् ।सुवर्णसदृशोभानुर्हिरण्यरेतादिवाकरः ।।6.107.10।।
તમે આદિત્ય, સવિતા, આકાશમાં ગમન કરનાર સૂર્ય છો; પોષા, કિરણોથી તેજસ્વી; સુવર્ણ સમ તેજવાળા ભાનુ, હિરણ્યરેતા, દિવસ કરનાર દિવાકર છો.
Verse 11
हरिदश्वस्सहस्रार्चिस्सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।तिमिरोन्मथनश्शम्भुस्त्वष्टामार्तण्डकोऽंशुमान् ।।6.107.11।।
હરિત અશ્વોવાળા, સહસ્ર કિરણ-જ્વાલાઓથી દીપ્ત; સાત સાત્ત્વિક અશ્વોથી યુક્ત, મરીચિમાન્! અંધકારનો નાશ કરનાર, શંભુ—કલ્યાણદાતા; ત્વષ્ટા, માર્તંડ અને તેજસ્વી અંશુમાન્—તમે જ છો.
Verse 12
हिरण्यगर्भश्शिशिरस्तपनोभास्करोरविः ।अग्निगर्भोऽदितेःपुत्रःशङ्घश्शिशिरनाशनः ।।6.107.12।।
તમે હિરણ્યગર્ભ; શિશિર પણ અને તપન પણ; તપન, ભાસ્કર, રવિ. અગ્નિગર્ભ, અદિતિપુત્ર—આનંદમય; અને શિશિરનો નાશ કરનાર તમે જ છો.
Verse 13
व्योमनाथस्तमोभेदीऋग्यजुस्सामपारगः ।घनवृष्टिरपांमित्रोविन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः ।।6.107.13।।
તમે વ્યોમનાથ, તમોભેદી; ઋગ્-યજુઃ-સામના પારગામી. ઘનવૃષ્ટિ કરનાર, અપાંમિત્ર—જળોના મિત્ર; અને વિંધ્યવીથી પર ઝડપી ગમન કરનાર તમે જ છો.
Verse 14
आतपीमण्डलेमृत्युःपिङ्गलस्सर्वतापनः ।कविर्विश्वोमहातेजारक्तस्सर्वभवोद्भव: ।।6.107.14।।
તપ્ત મંડળવાળા તમે; શત્રુઓ માટે મૃત્યુ સમાન; પિંગલ વર્ણ, સર્વતાપન. કવિ, વિશ્વવ્યાપી, મહાતેજસ્વી; રક્ત—પ્રિય; અને સર્વભવનો ઉદ્ભવસ્ત્રોત તમે જ છો.
Verse 15
नक्षत्रग्रहताराणामधिपोविश्वभावनः ।तेजसामपितेजस्वीद्वादशात्मन्नमोऽस्तुते ।।6.107.15।।
નક્ષત્ર, ગ્રહ અને તારાઓના અધિપતિ; વિશ્વભાવન—જગતના પોષક-સર્જક. તેજસ્વીઓમાં પણ પરમ તેજસ્વી; દ્વાદશાત્મન્, તમને નમસ્કાર.
Verse 16
नमःपूर्वायगिरयेपश्चिमायाद्रयेनमः ।ज्योतिर्गणानांपतयेदिनाधिपतयेनमः ।।6.107.16।।
પૂર્વ પર્વત પર ઉદય થનારને નમસ્કાર; પશ્ચિમ પર્વત પર અસ્ત થનારને નમસ્કાર। પ્રકાશ-ગણોના અધિપતિને નમસ્કાર; દિવસના સ્વામી ને નમસ્કાર॥
Verse 17
जयायजयभद्रायहर्यश्वायनमोनमः ।नमोनमस्सहस्रांशोआदित्यायनमोनमः ।।6.107.17।।
જય આપનાર અને જયથી જન્મેલા મંગળને આપનારને નમો નમઃ। હરિત અશ્વોવાળા તને નમો નમઃ। સહસ્ર કિરણધારી આદિત્યને નમો નમઃ॥
Verse 18
नमउग्रायवीरायसारङ्गायनमोनमः ।नमःपद्मप्रबोधायमार्ताण्डायनमोऽस्तुते ।।6.107.18।।
ઉગ્ર અને વીર તને નમસ્કાર; સારઙ્ગ નામે સ્તુત તને વારંવાર નમો નમઃ। કમળને જગાડનારને નમસ્કાર; માર્તાંડ સૂર્યને તને નમોસ્તુ તે॥
Verse 19
ब्रह्मेशानाच्युतेशायसूर्यायादित्यवर्चसे ।भास्वतेसर्वभक्षायरौद्रायवपुषेनमः ।।6.107.19।।
બ્રહ્મા, ઈશાન (શિવ) અને અચ્યુત (વિષ્ણુ)ના પણ ઈશ્વર એવા પ્રભુને નમસ્કાર। આદિત્ય સમ તેજવાળા સૂર્યને નમસ્કાર; ભાસ્વાન, સર્વભક્ષક, રૌદ્ર સ્વરૂપવાળા તને નમઃ॥
Verse 20
तमोघ्नायहिमघ्नायशत्रुघ्नायामितात्मने ।कृतघ्नघ्नायदेवायज्योतिषांपतयेनमः ।।6.107.20।।
અંધકારનો નાશ કરનાર, શીતનો નાશ કરનાર, શત્રુઘ્ન, અમિતાત્મા એવા દેવને નમસ્કાર; કૃતઘ્નતાનો દંડ કરનાર, જ્યોતિઓના પતિને નમઃ।
Verse 21
तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।
તપ્ત સોનાની જેમ તેજસ્વી, હરિ, વિશ્વકર્મા એવા પ્રભુને નમસ્કાર; અંધકારને અભિનિઘ્ન કરનાર, સ્વયં રુચિરૂપ, લોકસાક્ષી ને નમઃ।
Verse 21
तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।
તપ્ત સોનાની જેમ તેજસ્વી, હરિ, વિશ્વકર્મા એવા પ્રભુને નમસ્કાર; અંધકારને અભિનિઘ્ન કરનાર, સ્વયં રુચિરૂપ, લોકસાક્ષી ને નમઃ।
Verse 22
नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।
આ પ્રભુ જ ખરેખર ભૂતોને નાશ કરે છે, અને એ જ તેમને સર્જે છે; એ જ પીવડાવે છે, એ જ તપાવે છે, અને પોતાની કિરણોથી એ જ વરસાવે છે।
Verse 22
नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।
આ પ્રભુ જ ખરેખર ભૂતોને નાશ કરે છે, અને એ જ તેમને સર્જે છે; એ જ પીવડાવે છે, એ જ તપાવે છે, અને પોતાની કિરણોથી એ જ વરસાવે છે।
Verse 23
एषसुप्तेषुजागर्तिभूतेषुपरिनिष्ठितः ।एषचैवाग्निहोत्रं च फलंचैवाग्निहोत्रिणाम् ।।6.107.23।।
સુતેલાઓમાં એ જ જાગે છે, સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત છે; એ જ અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ છે, અને અગ્નિહોત્ર કરનારાઓને મળતું ફળ પણ એ જ છે।
Verse 24
वेदश्चक्रतवश्चैवक्रतूनांफलमेव च ।यानिकृत्यानिलोकेषुसर्वेषुपरमप्रभुः ।।6.107.24।।
એ જ વેદ છે અને ક્રતુ (યજ્ઞો) છે; ક્રતુઓનું ફળ પણ એ જ છે. સર્વ લોકોમાં જે જે કર્તવ્યો થાય છે, તેમના પર પરમપ્રભુ એ જ છે।
Verse 25
एनमापत्सुकृच्छ्रेषुकान्तारेषुभयेषु च ।कीर्तयन्पुरुषःकश्चिनावसीदतिराघव ।।6.107.25।।
હે રાઘવ! આપત્તિમાં, કષ્ટોમાં, કાન્તારમાં તથા ભયોમાં જે કોઈ પુરુષ તેનું સ્તુતિ-કીર્તન કરે છે, તે કદી નિરાશામાં ડૂબતો નથી.
Verse 26
पूजयस्वैनमेकाग्रोदेवदेवंजगत्पतिम् ।एतत्त्रिगुणितंजप्त्वायुद्धेषुविजयिष्यसि ।।6.107.26।।
એકાગ્ર ચિત્તે દેવોના દેવ, જગત્પતિ એવા તેને પૂજા કર. આ સ્તોત્રને ત્રિવાર જપ કરીને તું યુદ્ધોમાં વિજયી થશ.
Verse 27
अस्मिन् क्षणेमहाबाहोरावणंत्वंवधिष्यसि ।एवमुक्त्वाततोऽगस्त्योजगाम स यथागतम् ।।6.107.27।।
હે મહાબાહુ! આ જ ક્ષણે તું રાવણનો વધ કરીશ. એમ કહીને અગસ્ત્ય મુનિ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 28
एतच्छ्रुत्वामहातेजानष्टशोकोऽभवत्तदा ।धारयामाससुप्रीतोराघवःप्रयतात्मवान् ।।6.107.28।।
આ સાંભળીને મહાતેજસ્વી રાઘવ ત્યારે શોકરહિત થયો. અત્યંત પ્રસન્ન અને સંયમિત ચિત્તવાળો બની તેણે ઉપદેશને દૃઢપણે ધારણ કર્યો (અને સ્મરણમાં સ્થિર રહ્યો).
Verse 29
आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।
આદિત્યને નિહાળી સ્તુતિ જપીને પરમ હર્ષ પામ્યો. ત્રિવાર આચમન કરીને શુદ્ધ બની, પરાક્રમી રામે ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું. રાવણને જોઈ હૃદયે આનંદિત થઈ યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો અને મહાન પ્રયત્નપૂર્વક તેના વધ માટે દૃઢ સંકલ્પિત થયો.
Verse 30
आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।
આદિત્યને નિહાળી સ્તુતિ જપીને પરમ હર્ષ પામ્યો. ત્રિવાર આચમન કરીને શુદ્ધ બની, પરાક્રમી રામે ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું. રાવણને જોઈ હૃદયે આનંદિત થઈ યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો અને મહાન પ્રયત્નપૂર્વક તેના વધ માટે દૃઢ સંકલ્પિત થયો.
Verse 31
ત્યારે સૂર્યદેવ રામને નિહાળી હૃદયે આનંદિત થયા, મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા; અને નિશાચરાધિપ (રાવણ)નો વિનાશ નિશ્ચિત જાણીને, એકત્રિત દેવસમૂહની વચ્ચેમાંથી વાણી ઉચ્ચારી: “શીઘ્ર આગળ વધો!”
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s re-centering before a decisive act of lethal force: Agastya directs him to employ disciplined worship (Aditya-hṛdaya) to remove grief and hesitation, aligning battlefield action with dharma rather than impulsive anger.
The upadeśa presents Āditya as both cosmic governor and inner witness: the same principle that sustains worlds and Vedic rites also stabilizes the warrior’s mind. Victory is framed as the fruit of clarity, devotion, and alignment with ṛta (order).
The scene is the Laṅkā battlefield (contextual war-ground), while the cultural landmarks are ritual-ethical: ācamana (purificatory sipping), agnihotra and Vedic sacrifice imagery, and the stotra tradition embodied by Aditya-hṛdaya.