Sarga 18

Verse 1

अथरामःप्रसन्नात्माशृत्वावायुसुतस्यह ।प्रत्यभाषतदुर्धषश्रुतवानात्मनिस्थितम् ।।।।

ત્યારે પવનપુત્ર હનુમાનના વચનો સાંભળી, હૃદયે પ્રસન્ન થયેલા દુર્ધર્ષ શ્રીરામે, પોતાના મનમાં સ્થિર થયેલું વિચારપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

ममापितुविवक्षाऽस्तिकाचित्प्रतिविभीषणम् ।श्रोतुमिच्छामितत्सर्वंभवद्भिश्श्रेयसिस्थितैः ।।।।

મારે પણ વિભીષણ વિષે થોડું કહેવું છે. તમે સૌ—જે મારા કલ્યાણમાં સ્થિત છો—મારા કહેલા સર્વ વચન સંપૂર્ણપણે સાંભળો.

Verse 3

मित्रभावेनसम्प्राप्तंनत्यजेयंकथञ्चन ।दोषोयद्यपितस्यस्यात्सतामेतदगर्हितम् ।।।।

મિત્રભાવ લઈને આવેલાને કદી પણ કોઈ રીતે ત્યજવો નહિ. ભલે તેમાં દોષ હોય, સજ્જનોમાં આ આચરણ નિંદનીય નથી.

Verse 4

सुग्रीस्त्वथतद्वाक्यमाभाष्यचविमृश्यच ।ततश्शुभतरंवाक्यमुवाचहरिपुङ्गवः ।।।।

પછી વાનરાધિપતિઓમાં શ્રેષ્ઠ સુગ્રીવે તે વચનનો ઉત્તર આપી અને વિચાર કરીને, વધુ શુભ અને કલ્યાણકારી વાણી ઉચ્ચારી.

Verse 5

सुदुष्टोवाप्यदुष्टोवाकिमेषरजनीचरः ।ईदृशंव्यसनंप्राप्तंभ्रातरंयःपरित्यजेत् ।।।।कोनामसभवेत्तस्ययमेषनपरित्यजेत् ।

‘આ રજનીચર રાક્ષસ અતિ દુષ્ટ હોય કે અદુષ્ટ—એમાં શું? તે તો એવા સંકટમાં પોતાના ભાઈ દ્વારા ત્યજાયેલો થઈ અમારી પાસે આવ્યો છે. એવો મનુષ્ય કોણ ત્યજે? અને કોણ તેને ન સ્વીકારી દૂર કરે?’

Verse 6

वानराधिपतेर्वाक्यंश्रुत्वासर्वानुदीक्ष्यच ।।।।ईषदुत्स्मयमानस्तुलक्ष्मणंपुण्यलक्षणम् ।इतिहोवाचकाकुत्स्थोवाक्यंसत्यपराक्रमः ।।।।

વાનરરાજના વચન સાંભળી, સત્યપરાક્રમી કાકુત્સ્થ રામે સર્વને નિહાળ્યા; પુણ્યલક્ષણ લક્ષ્મણ તરફ હળવો સ્મિત કરીને, પછી વાણી ઉચ્ચારી.

Verse 7

वानराधिपतेर्वाक्यंश्रुत्वासर्वानुदीक्ष्यच ।।6.18.6।।ईषदुत्स्मयमानस्तुलक्ष्मणंपुण्यलक्षणम् ।इतिहोवाचकाकुत्स्थोवाक्यंसत्यपराक्रमः ।।6.18.7।।

વાનરરાજના વચન સાંભળી, સત્યપરાક્રમી કાકુત્સ્થ રામે સર્વને નિહાળ્યા; પુણ્યલક્ષણ લક્ષ્મણ તરફ હળવો સ્મિત કરીને, પછી વાણી ઉચ્ચારી.

Verse 8

अनधीत्यचशास्त्राणिवृद्धाननुपसेव्यच ।नशक्यमीदृशंवक्तुंयदुवाचहरीश्वरः ।।।।

જેને શાસ્ત્રોનું અધ્યયન ન કર્યું હોય અને વૃદ્ધજનની સેવા ન કરી હોય, તેવા મનુષ્યથી વાનરોના ઈશ્વરે જેવું વચન કહ્યું છે, તેવું કહેવું શક્ય નથી.

Verse 9

अस्तिसूक्ष्मतरंकिंचिद्यदत्रप्रतिभातिमे ।प्रत्यक्षंलौकिकंचापिविद्यतेसर्वराजसु ।।।।

તથાપિ આ વિષયમાં મને કંઈક વધુ સૂક્ષ્મ વાત પ્રતીત થાય છે—જે પ્રત્યક્ષ, લોકવ્યવહારમાં જાણીતી છે અને સર્વ રાજાઓમાં પણ જોવા મળે છે.

Verse 10

अमित्रास्तत्कुलीनाश्चप्रातिदेश्याश्चकीर्तिताः ।व्यसनेषुप्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः ।।।।

શત્રુઓ, તે જ કુળના લોકો અને પડોશી પ્રદેશોના રાજાઓ પણ શત્રુરૂપે ગણાય છે; કારણ કે આપત્તિમાં તેઓ પ્રહાર કરે છે. તેથી આ કારણસર એ અહીં આવ્યો છે.

Verse 11

अपापास्तत्कुलीनाश्चमानयन्तिस्वकान्हितान् ।एषप्रायोनरेन्द्राणांशङ्कनीयस्तुशोभनः ।।।।

નિર્દોષ અને તે જ કુળના લોકો પોતાના હિતેચ્છુઓને માન આપે છે. પરંતુ રાજાઓની રીતમાં, સુંદર ગુણવાળો પુરુષ પણ ઘણીવાર શંકાસ્પદ ગણાય છે.

Verse 12

यस्तुदोषस्त्वयाप्रोक्तोह्यादानेऽरिबलस्यच ।तत्रतेकीर्तयिष्यामियथाशास्त्रमिदंशृणु ।।।।

શત્રુબળના પક્ષના વ્યક્તિને સ્વીકારવા વિષે તું જે દોષ કહ્યો છે, તે વિષયમાં શાસ્ત્ર શું કહે છે તે હું તને વર્ણવીશ; આ શાસ્ત્રવચન સાંભળ.

Verse 13

नवयंतत्कुलीनाश्चराज्यकाङ् क्षीचराक्षसः ।पण्डिताहिभविष्यन्तितस्माद्ग्राह्योविभीषणः ।।।।

અમે તે વંશના નથી; અને રાજ્યલાલસા ધરાવતો રાક્ષસ જ એકમાત્ર નથી—તેમામાં પણ વિવેકી અને પંડિત પુરુષો થાય છે. તેથી વિભીષણને સ્વીકારવો યોગ્ય છે.

Verse 14

अव्यग्राश्चप्रहृष्टाश्चनभविष्यन्तिसङ्गता ।प्रणादश्चमहानेषततोऽस्यभयमागतम् ।।।।इतिभेदंगमिष्यन्तितस्माग्राह्योविभीषणः ।

તેઓ નિઃચિંતા અને પ્રસન્ન રહી એકસાથે જોડાયેલા નહીં રહે. આ મહાન પ્રણાદથી જણાય છે કે તેને ભય આવી પડ્યું છે; તેથી તેમામાં ભેદ ઊભો થયો છે. તેથી વિભીષણને સ્વીકારવો જોઈએ.

Verse 15

नसर्वेभ्रातरस्तातभवन्तिभरतोपमाः ।मद्विथावापितुःपुत्रास्सुहृदोनाभवद्विथाः ।।।।

પ્રિય તાત, બધા ભાઈઓ ભરત સમાન નથી; બધા પુત્રો મારા જેવા નથી; અને બધા સુહૃદો તારા જેવા નથી.

Verse 16

एवमुक्तस्तुरामेणसुग्रीवस्सहलक्ष्मणः ।उत्थायेदंमहाप्राज्ञःप्रणतोवाक्यमब्रवीत् ।।।।

રામે આમ કહ્યું ત્યારે મહાપ્રાજ્ઞ સુગ્રીવ—લક્ષ્મણ સહિત—ઉઠ્યો, નમસ્કાર કરીને આ વચન બોલ્યો.

Verse 17

रावणेनप्रणिहितंतमवेहिविभीषणम् ।तस्याहंनिग्रहंमन्येक्षमंक्षमवतांवर ।।।।

જાણ કે વિભીષણને રાવણે મોકલ્યો છે. હે ક્ષમાવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, તેને રોકી રાખવો યોગ્ય છે—એવું હું માનું છું.

Verse 18

राक्षसोजिह्मयाबुध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।प्रहर्तुंत्वयिविश्वस्तेप्रच्छन्नोमयिवानघ ।।।।लक्ष्मणेवामहाबाहो सवध्यस्सचिवैस्सहा ।रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।एवमुक्त्वारघुश्रेष्ठंसुग्रीवोवाहिनीपतिः ।वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।।।

વાંકડી બુદ્ધિ ધરાવતો આ રાક્ષસ અહીં મોકલાઈ આવ્યો છે; વિશ્વાસ પામ્યા પછી તારા પર, અથવા મારા પર, કે મહાબાહુ લક્ષ્મણ પર પ્રહાર કરવા, હે નિર્દોષ! આ નિષ્ઠુર રાવણનો ભાઈ વિભીષણ છે; તેથી તેને તેના મંત્રીઓ સહિત વધ કરવો યોગ્ય છે. એમ કહી રઘુશ્રેષ્ઠ શ્રીરામને સુગ્રીવ—સેનાપતિ, વાણીમાં નિપુણ—પછી મૌન થયો.

Verse 19

राक्षसोजिह्मयाबुध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।प्रहर्तुंत्वयिविश्वस्तेप्रच्छन्नोमयिवानघ ।।6.18.18।।लक्ष्मणेवामहाबाहो सवध्यस्सचिवैस्सहा ।रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।एवमुक्त्वारघुश्रेष्ठंसुग्रीवोवाहिनीपतिः ।वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।6.18.19।।

વાંકડી બુદ્ધિ ધરાવતો આ રાક્ષસ અહીં મોકલાઈ આવ્યો છે; વિશ્વાસ પામ્યા પછી તારા પર, અથવા મારા પર, કે મહાબાહુ લક્ષ્મણ પર પ્રહાર કરવા, હે નિર્દોષ! આ નિષ્ઠુર રાવણનો ભાઈ વિભીષણ છે; તેથી તેને તેના મંત્રીઓ સહિત વધ કરવો યોગ્ય છે. એમ કહી રઘુશ્રેષ્ઠ શ્રીરામને સુગ્રીવ—સેનાપતિ, વાણીમાં નિપુણ—પછી મૌન થયો.

Verse 20

सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंरामश्रुत्वाविमृश्यच ।ततश्शुभतरंवाक्यमुवाचहरिपुङ्गवम् ।।।।

સુગ્રીવના વચનો સાંભળી અને વિચાર કરીને, શ્રીરામે પછી હરિપુંગવ સુગ્રીવને વધુ શુભ અને યોગ્ય વાણીથી સંબોધ્યા.

Verse 21

सुदुष्टोवाप्यदुष्टोवाकिमेषरजनीचरः ।सूक्ष्ममप्यहितंकर्तुंममाशक्तःकथञ्चन ।।।।

દુષ્ટ હોય કે અદુષ્ટ—આ રજનીચર મને શું કરી શકે? મને તો અતિ સૂક્ષ્મ અહિત પણ કદી કરી શકતો નથી.

Verse 22

पिशाचानदानवान् यक्ष I नपृथिव्यांचैवराक्षसान् ।अङ्गुल्यग्रेणतान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर ।।।।

હે હરિગણેશ્વર! જો હું ઇચ્છું તો પૃથ્વી પર વિચરતા પિશાચો, દાનવો, યક્ષો અને રાક્ષસોને અંગુળીના અગ્રથી જ સંહાર કરી દઉં.

Verse 23

श्रूयतेहिकपोतेनशत्रुश्शरणमागतः ।अर्चितश्चयथान्यायंस्वैश्चमांसैर्निमन्त्रितः ।।।।

કારણ કે એવું સાંભળવામાં આવે છે કે એક કપોતે, શત્રુ શરણમાં આવ્યો ત્યારે, ધર્મવિધિ મુજબ તેનું સન્માન કર્યું અને પોતાના જ માંસથી પણ તેને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યો.

Verse 24

सहितंप्रतिजग्राहभार्याहर्तारमागतः ।कपोतोवानरश्रेष्ठ: किंपुनर्मद्विधोजनः ।।।।

હે વાનરશ્રેષ્ઠ! તે કપોતે તો પોતાની ભાર્યા હરણ કરનાર પણ નજીક આવી શરણ માંગે ત્યારે તેને સ્વીકારી આશ્રય આપ્યો; તો પછી મારા જેવા મનુષ્યે તો કેટલું વધુ કરવું જોઈએ?

Verse 25

ऋषेःकण्वस्यपुत्रेणकण्डुनापरमर्षिणा ।शृणुगाथांपुरागीतांधर्मिष्ठासत्यवादिना ।।।।

ઋષિ કણ્વના પુત્ર, પરમર્ષિ કણ્ડુ—ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યવાદી—એ પૂર્વકાળે ગાયેલો એક પ્રાચીન ગાથા સાંભળો.

Verse 26

बद्धाञ्जलिपुटंदीनंयाचन्तंशरणागतम् ।नहन्यदानृशंस्यार्थमपिशत्रुंपरन्तप ।।।।

હે પરંતપ! હાથ જોડીને દયનીય રીતે વિનંતી કરતો શરણાગત—even શત્રુ પણ—અનૃશંસ્ય (અક્રૂરતા) માટે તેને મારવો નહીં.

Verse 27

आर्तोवायदिवादृप्तःपरेषांशरणांगतः ।अरिःप्राणान्परित्यज्यरक्षितव्यःकृतात्मना ।।।।

શત્રુ આર્ત હોય કે દૃપ્ત હોય, જો તે અન્યોથી શરણ માંગીને આવ્યો હોય, તો કૃતાત્મા (આત્મસંયમી) પુરુષે પોતાના પ્રાણ ત્યજીને પણ તેની રક્ષા કરવી જોઈએ.

Verse 28

सचेद्भयाद्वामोहाद्वाकामाद्वापिनरक्षति ।स्वयाशक्त्यायथासत्त्वंतत्पापंलोकगर्हितम् ।।।।

જો ભયથી કે મોહથી, અથવા લાભની ઇચ્છાથી પણ, કોઈ શરણાગતનું પોતાના સામર્થ્ય મુજબ રક્ષણ ન કરે, તો તે પાપ લોકમાં નિંદિત ગણાય છે.

Verse 29

विनष्टःपश्यतस्तस्यारक्षिणश्शरणागतः ।आदायसुकृतंतस्यसर्वंगच्छेदरक्षित:।। ।।

જો શરણાગત તેની આંખ સામે જ અરુક્ષિત રહી વિનષ્ટ થાય, તો જે રક્ષક રક્ષણ ન કરી શક્યો તે અપયશ પામી નષ્ટ થાય; અને તે અરુક્ષિત શરણાગત તેના સર્વ પુણ્યને લઈને ચાલ્યો જાય છે.

Verse 30

एवंदोषोमहानत्रप्रपन्नानामरक्षणे ।अस्वर्ग्यंचायशस्यंचबलवीर्यविनाशनम् ।।।।

આ રીતે, શરણ પામેલાઓનું રક્ષણ ન કરવું અહીં મહાદોષ છે; તે સ્વર્ગથી વંચિત કરે છે, અપયશ લાવે છે અને બળ તથા પરાક્રમનો નાશ કરે છે.

Verse 31

करिष्यामियथार्थंतुकण्डोर्वचनमुत्तमम् ।धर्मिष्ठंचयशस्यंचस्वर्ग्यंस्यात्तुफलोदये ।।।।

હું કંડુના ઉત્તમ અને સત્ય વચન અનુસાર યથાર્થ રીતે વર્તીશ; એવો આચરણ અતિ ધર્મમય છે, યશ આપનાર છે અને સમય આવે ત્યારે સ્વર્ગરૂપ ફળ આપે છે.

Verse 32

सकृदेवप्रपन्नायतवास्मीतिचयाचते ।अभयंसर्वभूतेभ्योददाम्येतद्व्रतंमम ।।।।

જે એકવાર પણ શરણ આવી ‘હું તમારો છું’ એમ વિનવે છે, તેને હું સર્વ પ્રાણીઓથી નિર્ભયતા આપું છું—આ મારો વ્રત છે.

Verse 33

अनयैनंहरिश्रेष्ठ: दत्तमस्याभयंमया ।विभीषणोवासुग्रीव: यदिवारावणस्स्वयम् ।।।।

હે હરિશ્રેષ્ઠ, એને અહીં લઈ આવો; મેં તેને અભય આપ્યું છે. હે સુગ્રીવ, તે વિભીષણ હોય કે—અથવા સ્વયં રાવણ જ હોય.

Verse 34

रामस्यतुवच्शुत्वासुग्रीवःप्लवगेश्वरः ।प्रत्यभाषतकाकुत्स्थंसौहार्देनप्रचोदितः ।।।।

રામનાં વચન સાંભળી, વાનરોના અધિપતિ સુગ્રીવે સ્નેહથી પ્રેરિત થઈ કાકુત્સ્થને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 35

किमत्रचित्रंधर्मज्ञ: लोकनाथ: सुखावहा: ।यत्त्वमार्यंप्रभाषेथास्सत्त्ववान् सत्पथेस्थितः ।।।।

હે ધર્મજ્ઞ, લોકનાથ, સુખદાતા! અહીં આશ્ચર્ય શું? તમે સત્ત્વવાન, સન્માર્ગે સ્થિર રહી, આવા આર્ય વચનો બોલો છો.

Verse 36

ममचाप्यन्तरात्मायंशुद्धंवेत्तिविभीषणम् ।अनुमानाच्चभावाच्चसर्वतस्सुपरीक्षितः ।।।।

મારું અંતરાત્મા વિભીષણને શુદ્ધ જાણે છે; અનુમાનથી અને તેના ભાવથી પણ, સર્વ રીતે તે સુપરીક્ષિત છે.

Verse 37

तस्मात् क्षिप्रंसहास्माभिस्तुल्योभवतराघव: ।विभीषणोमहाप्राज्ञस्सखित्वंचाभ्युपैतुनः ।।।।

અતએવ, હે રાઘવ! મહાપ્રાજ્ઞ વિભીષણ ત્વરિતે અમારી વચ્ચે સમાન સ્થાન પામે, અને અમારી સાથે સખ్యతામાં પ્રવેશ કરે.

Verse 38

ततस्तुसुग्रीववचोनिशम्यतद्दरीश्वरेणाभिहितंनरेश्वरः ।विभीषणेनाशुजगामसङ्गमंपतत्त्रिराजेनयथापुरन्दरः ।।।।

ત્યારે દરીશ્વર સુગ્રીવના યોગ્ય વચન સાંભળી નરેશ્વર રામ તત્ક્ષણે વિભીષણને મળવા ગયા—જેમ પુરંદર ઇન્દ્ર પતત્ત્રિરાજ ગરુડને મળવા જાય તેમ.