Sarga 48

Verse 1

भर्तारंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंचमहाबलम् ।विललापभृशंसीताकरुणंशोककर्शिता ।।।।

પતિને હત થયેલા અને મહાબલી લક્ષ્મણને પણ પડેલા જોઈ, શોકથી કશાયેલી સીતા કરુણ રીતે અત્યંત વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 2

ऊचुर्लक्षणिकायेमांपुत्रिण्यविधवेतिच ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

લક્ષણિકોએ મારા વિષે કહ્યું હતું—‘એ પુત્રવતી થશે, વિધવા નહીં બને.’ પરંતુ જો આજે રામ હત થયો હોય, તો એ બધા ‘જ્ઞાની’ તો અસત્ય બોલનાર સાબિત થયા.

Verse 3

यज्वनोमहिषींयेमामूचुःपत्नींचसत्त्रिणः ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

યજ્ઞ કરનાર અને જ્ઞાની સત્ત્રિણોએ જે મને પહેલાં કહ્યું હતું કે હું અભિષિક્ત મહિષી અને પત્ની બનીશ—આજે જો રામ હણાય, તો એ બધા ‘જ્ઞાની’ અનૃતવાદી ઠરે.

Verse 4

ऊचुस्संश्रवणेयेमांद्विजाःकार्तान्तिकाश्शुभाम् ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

“મારા કાને જે શુભ ભવિષ્ય કહેનારા દ્વિજો અને કાર્તાંતિક (જ્યોતિષી) હતા, જો આજે રામ હત થયો હોય તો તેઓ બધા જ—જ્ઞાની ગણાતા—અસત્ય બોલનાર ઠરે છે.”

Verse 5

वीरपार्थिवपत्नीत्वांयेविदुर्भर्तृपूजिताम् ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

“જો આજે રામ હત થયો હોય, તો જે સૌએ કહ્યું હતું કે હું પરાક્રમી રાજાની પત્ની બનીશ અને પતિ દ્વારા પૂજિત થઈશ—જ્ઞાની કહેવાતા તેઓ બધા અસત્યવાદી ઠરે છે.”

Verse 6

इमानिखलुपद्मानिपादयोर्यैःकुलस्त्रियः ।अधिराज्येऽभिषिच्यन्तेनरेन्द्रैःपतिभिःसह ।।।।

“મારા પગોમાં આ કમળચિહ્નો ખરેખર છે—જેનાથી કુલસ્ત્રીઓને નરેન્દ્ર પતિઓ સાથે અધિરાજ્યે રાણીપદે અભિષેક કરવામાં આવે છે.”

Verse 7

वैधव्यंयान्तियैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः ।नात्मनन्तानिपश्यामिपश्यन्तीहतलक्षणा ।।।।

જેનાં કારણે દુર્ભાગી સ્ત્રીઓ વૈધવ્યને પામે એવા અશુભ લક્ષણો—હું મારા અંદર નથી જોતી; અને હું પોતાને શુભલક્ષણ-હત પણ માનતી નથી.

Verse 8

सत्यनामानिपद्मानिस्त्रीणामुक्तानिलक्षणैः ।तान्यद्यनिहतेरामेवितथानिभवन्तिमे ।।।।

સ્ત્રીઓ માટે શાસ્ત્રોમાં ‘સત્યવાહક’ કહેવાતા કમળસમાન લક્ષણો—જો આજે રામ વઘાય—તો મારા વિષયે અસત્ય બની જશે.

Verse 9

केशास्सूक्ष्मास्समानीलाभ्रुवौचासंहतेमम ।वृत्तेचारोमकेजङ्घेदन्ताश्चाविरळामम ।।।।

મારા વાળ સૂક્ષ્મ અને સમાન કાળા છે; મારી ભ્રૂઓ સુઘડ છે અને જોડાયેલી નથી; મારી જાંઘા ગોળ અને રોમરહિત છે; અને મારા દાંત ઘનિષ્ઠ ગોઠવાયેલા છે.

Verse 10

शङ्खेनेत्रेकरौपादौगुल्फावूरूचमेचितौ ।अनुवृत्तनखास्स्निग्धास्समाश्चाङ्गुलयोमम ।।।।

“મારા કપાળના કાનપટ્ટા, નેત્રો, હાથ અને પગ—ગુલ્ફ (ટખા) અને ઊરુ (જાંઘ) પણ સુઘડ છે; મારી આંગળીઓ સમ, સ્નિગ્ધ છે અને નખો ગોળાઈવાળા છે।”

Verse 11

स्तनौचाविरळौमामकौमग्नचूचुकौ ।मग्नाचोत्सङ्गिनीनाभःपार्श्वोरस्कंचमेचितम् ।।।।

“મારા સ્તન સુઘડ છે, ચૂચુક અંદર તરફ સ્થિત છે; મારી નાભિ ઊંડી અને સુસ્થિત છે, અને મારા પાર्श્વ તથા ઉરસ્થળ પણ ભરાવદાર અને સુઘડ છે।”

Verse 12

ममवर्णोमणिनिभोमृदून्यङ्गरुहाणिच ।प्रतिष्ठितांद्वादशभिर्मामूचुश्शुभलक्षणाम् ।।।।

“મારો વર્ણ મણિ સમો તેજસ્વી છે અને શરીરના રોમ મૃદુ છે. બાર (આંગળીઓ-પગની આંગળીઓ) જમીન પર સ્થિર રાખીને ઊભી રહું ત્યારે, વિદ્વાનો કહેતા કે હું શુભલક્ષણવાળી છું।”

Verse 13

समग्रयवमच्छ्रिद्रपाणिपादंचवर्णवत् ।मन्दस्मितेत्येवचमांकन्यालाक्षणिनोद्विजाः ।।।।

“તેઓએ મારા હથેળી અને પગતળિયાંને ઘન, છિદ્રરહિત અને શુભલક્ષણયુક્ત કહ્યાં; અને મારા મંદ સ્મિતને પણ કન્યાનું શુભલક્ષણ ગણાવ્યું, એમ દ્વિજોએ કહ્યું।”

Verse 14

आधिराज्येऽभिषेकोमेब्राह्मणैःपतिनासह ।कृतान्तकुशलैरुक्तंतत्सर्वंवितथीकृतम् ।।।।

બ્રાહ્મણોએ—વિધિના રહસ્ય જાણનારા—કહ્યું હતું કે પતિ સાથે મને રાજસિંહાસનનો અભિષેક થશે; પરંતુ તે બધું જ અસત્ય સાબિત કરી દેવામાં આવ્યું છે.

Verse 15

शोधयित्वाजनस्थानंप्रवृततिमुपलभ्यच ।तीर्त्वासागरमक्षोभ्यंभ्रातरौगोष्पदेहतौ ।।।।

જનસ્થાન શોધીને અને મારી ખબર મેળવી, અક્ષોભ્ય સમુદ્રને પાર કરીને પણ—એ બે ભાઈઓ આજે ગોષ્પદ સમાન તુચ્છ ઉપાયથી માર્યા ગયા છે, એમ હું વિલાપ કરું છું.

Verse 16

ननुवारुणमाग्नेयमैन्द्रंवायव्यमेवच ।अस्त्रंब्रह्मशिरश्चैवप्रत्यपद्यताम् ।।।।

નિશ્ચયે જ એ બે રાઘવોને વારુણ, આગ્નેય, ઐન્દ્ર અને વાયવ્ય—આ બધા અસ્ત્રો, તેમજ બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર પણ પ્રયોગ કરવું આવડતું હતું; તો પછી પ્રતિઅસ્ત્રથી તેને શા માટે ન રોક્યું?

Verse 17

अदृश्यमानेनरणेमाययावासवोपमौ ।ममनाथावनाथायानिहतौरामलक्ष्मणौ ।।।।

રણમાં અદૃશ્ય રહી, માયાના કપટથી, વાસવ સમાન પરાક્રમી મારા નાથ રામ-લક્ષ્મણને તેણે મારી નાખ્યા; તેથી રક્ષકો ધરાવતી હું આજે નિરાધાર બની ગઈ છું.

Verse 18

नहिदृष्टिपथंप्राप्यराघवस्यरणेरिपुः ।जीवन्प्रन्तिवर्तेतयद्यपिस्यान्मनोजवः ।।।।

યુદ્ધમાં રાઘવની નજરપથમાં આવી ગયેલો કોઈ શત્રુ જીવતો પાછો ફરતો નથી—ભલે તે મન જેટલો વેગવાન કેમ ન હોય.

Verse 19

नकलस्यातिभारोऽस्तिकृतान्तश्चसुदुर्जयः ।यत्ररामःसहभ्रात्राशेतेयुधिनिपातितः ।।।।

કાળથી ભારે કોઈ ભાર નથી; કૃતાંત (મૃત્યુ) અતિ દુર્જય છે—કારણ કે ભાઈসহિત રામ પણ યુદ્ધભૂમિમાં પાતિત થઈ શયન કરે છે.

Verse 20

नशोचामितथारामंलक्ष्मणंचमहारथम् ।वात्मानंजननींचापियथाश्वश्रूंतपस्विनीम् ।।।।

હું રામ માટે એટલું શોક કરતી નથી, ન તો મહારથી લક્ષ્મણ માટે; ન તો પોતાના માટે કે પોતાની માતા માટે—જેટલું હું તપસ્વિની શ્વશ્રૂ માટે શોક કરું છું.

Verse 21

सातुचिन्तयतेनित्यंसमाप्तव्रतमागतम् ।कदाद्रक्ष्यामिसीतांचलक्ष्मणंचसराघवम् ।।।।

તે (કૌશલ્યા) સદા ચિંતે છે—‘વ્રત પૂર્ણ કરીને પરત આવેલા રાઘવને, સીતા અને લક્ષ્મણসহ, હું ક્યારે જોઈશ?’

Verse 22

परिदेवयमानांतांराक्षसीत्रिजटाब्रवीत् ।माविषादंकृथादेवी भर्ताऽयंतवजीवति ।।।।

તે વિલાપ કરતી હતી ત્યારે રાક્ષસી ત્રિજટાએ કહ્યું: ‘દેવી, નિરાશ ન થાઓ; તમારો પતિ આ જીવિત છે.’

Verse 23

कारणानिचवक्ष्यामिमहान्तिसदृशानिच ।यथेमौजीवतोदेवीभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।।।

હે દેવી, હું મહાન અને વિશ્વસનીય કારણો પણ કહું છું, જેના પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આ બે ભાઈઓ—શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ—જીવિત છે.

Verse 24

नहिकोपपरीतानिहर्षपर्युत्सुकानिच ।भवन्तियुधियोधानांमुखानिनिहतेपतौ ।।।।

કારણ કે યુદ્ધમાં પતિ હણાઈ જાય ત્યારે યોદ્ધાઓના મુખ ક્રોધથી ભરાયેલા કે ઉત્સુક આનંદથી પ્રફુલ્લિત દેખાતા નથી.

Verse 25

इदंविमानंवैदेही पुष्पकंनामनामतः ।दिव्यंत्वांदारयन्नैवंयद्येतौगतजीवितौ ।।।।

હે વૈદેહી, ‘પુષ્પક’ નામનું આ દિવ્ય વિમાન તને આ રીતે વહન ન કરત, જો તે બે ખરેખર પ્રાણહીન થયા હોત.

Verse 26

हतवीरप्रधानाहिगतोत्साहानिरुद्यमा ।सेनाभ्रमतिसङ् ख्येषुहतकर्णेवनौर्जले ।।।।

મુખ્ય વીરોએ હણાઈ જાય ત્યારે સેના ઉત્સાહ ગુમાવી નિષ્ક્રિય બની જાય છે; તે યુદ્ધમાં એવી ભટકે છે જેમ જળમાં કર્ણધાર વિનાની નૌકા ભટકે.

Verse 27

इयंपुनरसम्भ्रान्तानिरुद्विग्नातरस्विनी ।सेनारक्षतिकाकुत्स्थौमयाप्रीत्यानिवेदितौ ।।।।

પરંતુ હે ધીર દેવી, આ સેના ગભરાયેલી નથી, ન વ્યાકુળ છે; તે બે કાકુત્સ્થોને રક્ષે છે—આ વાત હું પ્રેમપૂર્વક તને જણાવું છું.

Verse 28

सात्वंभवसुविस्रब्धाअनुमानैस्सुखोदयैः ।अहतौपश्यकाकुत्स्थौस्नेहादेतद्ब्र्रवीमिते ।।।।

હે દેવી, શુભ અનુમાનોથી તું સંપૂર્ણ નિર્ભય અને નિશ્ચિંત થા; કાકુત્સ્થ એવા તે બંને અહત છે—જુઓ. સ્નેહવશ હું તને આ કહું છું.

Verse 29

अनृतंनोक्तपूर्वंमेनचवक्ष्येकदाचन ।चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टाअसिमनःमम ।।।।

મે પહેલાં કદી અસત્ય કહ્યું નથી, અને કદી કહેશ પણ નહીં. તારા સૌમ્ય સદાચાર અને સુશીલ સ્વભાવથી તું મારા હૃદયમાં પ્રવેશી ગઈ છે.

Verse 30

नेमौशक्यारणेजेतुंसेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।तादृशंदर्शनंदृष्टवामयाचावेदितंतव ।।।।

આ બંનેને રણમાં જીતવું ઇન્દ્ર સહિત દેવ-અસુરો માટે પણ શક્ય નથી. એવો દર્શન મેં જાતે જોઈને તને જાણાવ્યો છે.

Verse 31

इदंचसुमहचचित्रंशरैःपश्यस्वमैथिलि ।निस्संज्ञावप्युभावेतौनैवलक्ष्मीर्विमुञ्चति ।।।।

હે મૈથિલી, શરોથી ભરેલું આ મહાન અદ્ભુત પણ જો. બંને નિસ્સંજ્ઞ પડ્યા હોવા છતાં તેમની શ્રીલક્ષ્મી જરાય વિમુખ થતી નથી.

Verse 32

प्रायेणगतसत्त्वानांपुरुषाणांगतायुषाम् ।दृश्यमानेषुवक्त्रेषुपरंभवतिवैकृतम् ।।।।

સામાન્ય રીતે જેમના પ્રાણ અને આયુષ્ય વિદાય થઈ ગયા હોય એવા પુરુષોના ચહેરા જોવામાં આવે ત્યારે તેમાં વિશેષ વિકૃતિ અને કુરુપતા દેખાય છે.

Verse 33

त्यजशोकंचमोहंचदुःखंचजनकात्मजे ।रामलक्ष्मणयोरर्थेनाद्यशक्यमजीवितुम् ।।।।

હે જનકાત્મજે, શોક, મોહ અને દુઃખ ત્યજી દે; કારણ કે રામ અને લક્ષ્મણ વિષે આજે એમ માનવું શક્ય નથી કે તેઓ જીવિત નથી.

Verse 34

शुत्वातुवचनंतस्याःसीतासुरसुतोपमा ।कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्वितिमैथिलि ।।।।

ત્રિજટાના આશ્વાસક વચનો સાંભળી, દેવકન્યા સમી તેજસ્વી સીતા, હાથ જોડીને આદરપૂર્વક બોલી: “એમ જ થાઓ, હે મૈથિલી.”

Verse 35

विमानंपुष्पकंतत्तुसन्निवर्त्यमनोजवम् ।दीनात्रिजटयासीतालङ्कामेवप्रवेशिता ।।।।

મનોજવવાળું તે પુષ્પક વિમાન પાછું ફેરવી, દીના સીતા ત્રિજટાના માર્ગદર્શન હેઠળ લંકામાં જ પ્રવેશ કરાવવામાં આવી.

Verse 36

ततस्त्रिजटयासार्थंपुष्पकादवरुह्यसा ।अशोकवनिकामेवराक्षसीभिःप्रवेशिता ।।।।

ત્યારબાદ ત્રિજટા સાથે તે પુષ્પક વિમાનમાંથી ઉતરી; રાક્ષસી સ્ત્રીઓએ તેને અશોકવનિકામાં જ લઈ જઈ પ્રવેશ કરાવ્યો.

Verse 37

प्रविश्यसीताबहुवृक्षषण्डांतांराक्षसेन्द्रस्यविहारभूमिम् ।सम्प्रेक्ष्यसञ्चिन्त्यचराजपुत्रौपरंविषादंसमुपाजगाम ।।।।

રાક્ષસેન્દ્રની વિહારભૂમિ એવી, અનેક વૃક્ષસમૂહોથી ઘનીભૂત તે વાટિકામાં સીતા પ્રવેશી; સર્વત્ર નજર ફેરવી અને બંને રાજકુમારોનું સ્મરણ કરી, તે પરમ વિષાદમાં ડૂબી ગઈ.