Bāla Kāṇḍa — Book of Youth, Beginnings, and Origins
बालकाण्ड
The Book of Childhood
બાલકાંડ રામાયણનું સ્થાપત્ય-પાયાનું ગ્રંથરૂપ છે. અહીં કાવ્યનો ઉદ્ભવ (કાવ્ય-જન્ય), શ્રીરામના ધર્મમય સ્વરૂપની સ્થાપના, તેમજ વંશ, યજ્ઞ અને વિશ્વવ્યવસ્થાની એવી પૂર્વશરતો વર્ણવાય છે કે જે આગળ જઈને મહાકાવ્યના કેન્દ્રિય સંઘર્ષને પૃષ્ઠભૂમિ આપે છે. આરંભે વાલ્મીકિ નારદને પ્રશ્ન કરે છે અને નારદ પાસેથી “રામાયણ-કથા-સંક્ષેપ” પ્રાપ્ત કરે છે—આ સંક્ષેપ કથાની રૂપરેખા અને ધર્મદૃષ્ટિ નિશ્ચિત કરે છે. પછી ક્રૌંચ પક્ષીઓના કરુણ પ્રસંગથી પ્રથમ શ્લોક પ્રગટે છે—કરુણારસ આધારિત કાવ્યધર્મનું સ્પષ્ટ પ્રતીક—અને રામાયણને નૈતિક-સૌંદર્ય શિક્ષણરૂપ પવિત્ર આદિકાવ્ય તરીકે માન્યતા મળે છે. વાલ્મીકિ રચનાને કુશ-લવને સોંપે છે, જેથી પાઠ, ગાન, રસ અને સ્વર-તાલની રચના સહિત પ્રદર્શનપર પરંપરા પણ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. કથાપ્રવાહમાં અયોધ્યાનું આદર્શ રાજ્ય અને દશરથનો રાજધર્મ દર્શાય છે; પરંતુ વારસાની અછતથી ઊભો થયેલો યજ્ઞસંકટ પણ સામે આવે છે. અશ્વમેધ અને પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ, ઋષ્યશૃંગની ભૂમિકા, અને દિવ્ય પાયસના વિતરણથી ચાર રાજકુમારોનો જન્મ થાય છે; રામને વિષ્ણુના અંશાવતાર તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે. આ રીતે વંશપરંપરાની સતતતા અને ધર્મરક્ષણ માટેની દૈવી યોજના એકસાથે ગૂંથાય છે. બીજો મુખ્ય ખંડ વિશ્વામિત્રની માંગથી શરૂ થાય છે. રામ રાજધર્મ અને તપોધર્મનો સમન્વય શીખે છે, દિવ્યાસ્ત્રોની દીક્ષા મેળવે છે, અને તાટકાવધ, મારીચ-સુબાહુનો પરાજય તથા યજ્ઞરક્ષણ દ્વારા લોકરક્ષણનું પ્રથમ મહત્ત્વનું કાર્ય કરે છે. સાથે ગંગાવતરણ, સગરપુત્રોની કથા અને વિશ્વામિત્રના પરિવર્તનો જેવી કારણકથાઓ પ્રવહે છે, જે તપશક્તિ, વંશગૌરવ અને ધર્મવ્યવસ્થાના મૂળ તત્ત્વોને વિસ્તારે છે. ગૌતમાશ્રમે અહલ્યાનો ઉદ્ધાર રામને શુદ્ધિકર્તા અને ધર્મસ્થાપક અનુકંપાના પ્રતીકરૂપે ઉજાગર કરે છે. મિથિલામાં જનકના દરબારમાં શિવધનુષનું પ્રદર્શન, રામ દ્વારા તેનું આરોપણ અને ભંગ, તથા સીતાસ્વયંવર-વિજય કાંડનું શિખર છે. ત્યારબાદ ચારેય ભાઈઓના લગ્ન—રામ-સીતા, લક્ષ્મણ-ઊર્મિલા, ભરત-માંડવી, શત્રુઘ્ન-શ્રુતકીર્તિ—રાજકીય-સાંસ્કૃતિક સંધિઓને દૃઢ કરે છે. પરશુરામ સાથેનો સામનો વિધિ-પ્રતીકાત્મક ક્ષણ બને છે; રામના શ્રેષ્ઠ પરાક્રમથી યુદ્ધતેજ અને દૈવી અધિકારનું હસ્તાંતરણ સૂચિત થાય છે. IIT કાનપુર દ્વારા સંરક્ષિત દક્ષિણી પાઠપરંપરામાં બાલકાંડમાં કેટલાક વધારાના પરંપરાગત શ્લોકો અને વિસ્તારો પણ મળે છે, જે યજ્ઞવિધી, વંશાવળી અને ઉપદેશાત્મક ફ્રેમિંગને વધુ પ્રગટ કરે છે. આમ 24,000 શ્લોકોના આદિકાવ્યમાં બાલકાંડ કરુણા, ધર્મ, યજ્ઞ, તપ અને રાજનીતિને એકસૂત્રે બાંધી રામકથાનો પાયો સ્થાપે છે.
Sargas in Bala Kanda
Sarga 1
श्रीमद्रामायणकथासङ्क्षेपः / The Ramayana in Synopsis (Narada’s Summary to Valmiki)
પ્રથમ સર્ગ ઉપોદ્ઘાતરૂપે સમગ્ર રામાયણકથાનો સંક્ષેપ આપે છે. તપ અને સ્વાધ્યાયમાં રત મહર્ષિ વાલ્મીકી નારદને પૂછે છે—સત્ય, કૃતજ્ઞતા, ઇન્દ્રિયસંયમ, શૌર્ય અને પરોપકાર જેવા સર્વગુણોથી યુક્ત આદર્શ પુરુષ શું જગતમાં છે? નારદ ઉત્તર આપે છે કે ઇક્ષ્વાકુવંશમાં શ્રીરામ એવા ધર્માત્મા અને સર્વગુણસમ્પન્ન પુરુષ છે; અને પછી રામચરિત્રનો ક્રમબદ્ધ સાર કહે છે—રામના ઉત્તમ ગુણ, દશરથનો યુવરાજ્યાભિષેકનો સંકલ્પ, કૈકેયીના વરદાનોથી વનવાસ, તથા સીતા-લક્ષ્મણનું સહગમન અને અરણ્યવાસ। આગળ દશરથનું અવસાન, ભરતનું રાજ્ય સ્વીકારવા ઇનકાર અને પાદુકાને રાજચિહ્નરૂપે સ્થાપિત કરવું, દંડકારણ્યમાં ઋષિસેવા, વિરાધવધ, અગસ્ત્ય પાસેથી દિવ્યાસ્ત્રલાભ, શૂર્પણખા પ્રસંગ અને જનસ્થાન યુદ્ધ વર્ણવાય છે. પછી મારીચની યુક્તિથી રાવણ દ્વારા સીતાહરણ, જટાયુનું વીરમરણ અને અંત્યક્રિયા, કબંધીનો વધ અને શબરીદર્શન, હનુમાન દ્વારા સુગ્રીવ સાથે સખ્ય, વાલિવધ અને વાનરોની સીતાન્વેષણ યાત્રા આવે છે. હનુમાનનું સમુદ્રલંઘન કરીને લંકામાં સીતાદર્શન અને પરત ફરવું, નલ દ્વારા સેતુબંધ, લંકાવિજય, રાવણવધ, અગ્નિપરીક્ષા, વિભીષણાભિષેક, અયોધ્યાપ્રત્યાવર્તન અને રામરાજ્ય સ્થાપનથી કથા પૂર્ણ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિરૂપે જણાવાય છે કે આ પવિત્ર રામાયણનું પાઠ-શ્રવણ સર્વને વિદ્યા, સમૃદ્ધિ અને પુણ્ય આપે છે.
Sarga 2
द्वितीयः सर्गः — श्लोकप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Śloka)
નારદજીનું યથોચિત સન્માન કરીને તેમને વિદાય આપ્યા પછી વાલ્મીકી ગંગા નજીક તમસા નદીના કાંઠે સ્નાનાર્થે જાય છે. ત્યાં શાંત અને પવિત્ર તીર્થ જોઈને તે પોતાના શિષ્ય ભરદ્વાજને તે સ્થળની શુચિતા અને સૌંદર્ય વિશે કહે છે. પાસના વનમાં મધુર સ્વરે ગાન કરતા, અવિભાજ્ય સાથમાં વિહરતા ક્રૌંચ પક્ષીઓનું એક જોડું વાલ્મીકી જુએ છે. ત્યારે પાપબુદ્ધિ અને ક્રૂરતાથી પ્રેરિત એક નિષાદ શિકારી નર ક્રૌંચને મારી નાખે છે; માદા પક્ષીની કરુણ રડાણ વાલ્મીકીના હૃદયમાં દયા અને રોષ જગાવે છે. એ શોક-ક્રોધમાંથી તેમના મુખેથી સ્વયં છંદોબદ્ધ શાપરૂપ વાણી પ્રગટે છે—જે પ્રથમ શ્લોક તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. વાલ્મીકી તે વાણીના સ્વરૂપ પર વિચાર કરીને તેના ચાર પાદ, સમાન અક્ષરમાપ અને લયમય મધુરતા દર્શાવે છે. આશ્રમમાં પરત ફરી પણ તે ઘટનામાં લીન રહે છે; ત્યારે બ્રહ્મા પ્રગટ થઈ શ્લોકને માન્યતા આપે છે અને એ જ છંદમાં શ્રીરામનું સમગ્ર ચરિત્ર રચવાનો આદેશ કરે છે, સાથે સત્યતા તથા ગુપ્ત ઘટનાઓનું જ્ઞાન પણ આપે છે. બ્રહ્મા રામાયણની ચિરંજીવ મહિમા અને વાલ્મીકીની અક્ષય કીર્તિ કહી અંતર્ધાન થાય છે. પછી શિષ્યો વારંવાર તે શ્લોકનું પાઠ કરે છે અને વાલ્મીકી નવપ્રાદુર્ભૂત છંદમાં સંપૂર્ણ મહાકાવ્ય રચવાનો સંકલ્પ કરે છે.
Sarga 3
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
નારદમુનિ પાસેથી શ્રીરામકથાનો સંપૂર્ણ વર્ણન સાંભળ્યા પછી ધર્માત્મા વાલ્મીકિને વધુ સ્પષ્ટતા જોઈએ એવી ઇચ્છા થઈ (1.3.1)। તેમણે આચમન કરીને શુદ્ધિ કરી, કુશાસન પર બેસી હાથ જોડીને તપ અને ધર્મ દ્વારા ઘટનાઓના પ્રવાહનું યથાર્થ અનુસંધાન શરૂ કર્યું (1.3.2)। ત્યારે યોગદૃષ્ટિથી તેમણે રામ, સીતા, લક્ષ્મણ, દશરથ અને સમગ્ર રાજ્યને પ્રત્યક્ષ સમાન જોયું—હાથમાં આમળા જેવું સ્પષ્ટ (1.3.6); તેમના વચન, હાસ્ય, સંકલ્પ અને કર્મફળ સુધીનું સત્ય સ્વરૂપ જાણી લીધું (1.3.3–1.3.5)। આ સત્યદર્શન પછી વાલ્મીકિએ નક્કી કર્યું કે ધર્મને મુખ્ય લક્ષ્ય રાખીને, કામ અને અર્થને પણ યોગ્ય રીતે સમન્વિત કરીને, રત્નસમૃદ્ધ સાગર સમાન અને કાન-મનને પ્રિય એવું મહાકાવ્ય રચશે (1.3.7–1.3.8)। ત્યારબાદ આ સર્ગમાં રામાયણના મુખ્ય પ્રસંગોનો વ્યાપક સંક્ષેપ આવે છે—રામજન્મ અને ગુણ, વનવાસ, મિત્રતા-સહાય, લંકાપ્રયાણ, યુદ્ધ, રાજ્યાભિષેક, તેમજ ઉત્તરકાંડમાં વર્ણિત અનુવર્તી ઘટનાઓ (1.3.10–1.3.38); તેથી આ અધ્યાય કાવ્યવિસ્તારની આંતરિક વિષયસૂચિરૂપે પણ કાર્ય કરે છે।
Sarga 4
कुशिलवगानप्रशंसा — The Commissioning and Public Performance of the Rāmāyaṇa
આ ચોથા સર્ગમાં રામાયણને રચિત, શીખવવા યોગ્ય અને જાહેરમાં ગેય-પાઠ્ય એવા ‘ઇતિહાસ-કાવ્ય’ રૂપે ઔપચારિક રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. દિવ્ય ઋષિ વાલ્મીકી શ્રીરામનું સંપૂર્ણ ચરિત—રાજ્ય પુનઃપ્રાપ્તિ સુધી—રચે છે અને ગ્રંથનું પ્રમાણ પણ નિર્ધારિત કરે છે: ચોવીસ હજાર શ્લોક, છ કાંડ, તથા વધારાનું ઉત્તરકાંડ. ત્યારબાદ કવિ વિચાર કરે છે કે આ કાવ્યનું યોગ્ય ગાન-પાઠ કોણ કરી શકે. એ સમયે તપસ્વી વેશમાં કુશ અને લવ આવે છે. તેઓ ધર્મજ્ઞ રાજપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે અને વાલ્મીકી તેમને દીક્ષા આપે છે, જેથી આ કાવ્ય ‘વેદોપબૃંહણ’—વેદોને પોષણ આપનાર—બને. તેમની રજૂઆતનું વર્ણન સંગીતશાસ્ત્રીય લક્ષણો સાથે થાય છે: પાઠ અને ગીત, ત્રણ તાલ-પ્રમાણ, સાત સ્વર, તંત્રીવાદ્યના સમય-નિયમ, અને અનેક રસ—આ રીતે રામાયણ બહુવિધ માધ્યમવાળી સાંસ્કૃતિક કૃતિ તરીકે પ્રગટે છે. ઋષિસભાઓમાં અને નગરમાર્ગોમાં તેમના ગાનથી શ્રોતાઓની આંખોમાં આંસુ આવે છે, પ્રશંસા થાય છે અને દાન-ઉપહાર અર્પણ થાય છે. પછી શ્રીરામ તેમને મળે છે, રાજભવનમાં સન્માનપૂર્વક আতિથ્ય આપે છે અને રાજસભામાં વિધિવત્ પાઠ કરવા પ્રેરણા આપે છે; ત્યાં તેમની ગાન-પાઠથી ભૂતકાળની ઘટનાઓ વર્તમાનમાં જીવંત થઈ હોય તેમ અનુભવ થાય છે.
Sarga 5
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
આ પાંચમા સર્ગમાં પ્રજાપતિ/મનુથી આરંભ થતી વિજયી રાજાઓની પ્રાચીન સર્વભૌમ પરંપરાનું વર્ણન કરીને તેને ઇક્ષ્વાકુ વંશ સાથે જોડવામાં આવે છે અને એ પૃષ્ઠભૂમિમાં રામાયણકથાની પ્રસિદ્ધિ સ્થાપિત થાય છે. સરયૂના કાંઠે આવેલા કોશલ દેશનો નિર્દેશ કરીને, પરંપરા મુજબ મનુએ વસાવેલી અયોધ્યાને આદર્શ રાજધાની તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. અયોધ્યા યોજનામાં માપેલી, સુવ્યવસ્થિત રાજમાર્ગોથી યુક્ત, શિસ્તબદ્ધ નાગરિક વ્યવસ્થાવાળી, સમૃદ્ધ અને સૌંદર્યસભર છે. પરિખા-પ્રાકારોથી દૃઢ રક્ષા, દ્વારો અને બજારો, શિલ્પીઓ અને વેપારીઓ, પ્રાસાદો તથા રત્નજડિત ભવનો, વાદ્ય-ગીતના નાદ, ઉદ્યાનો અને આંબાવાડીઓ, તેમજ અન્ન-સામગ્રીની પ્રચુરતા—આ બધું નગરકાવ્યરૂપે ચિતરાય છે. અહીં હજારો મહારથી ધનુર્વિદ્યામાં અને વનયુદ્ધમાં નિપુણ થઈ સન્નદ્ધ છે; પ્રજા વેદ-વેદાંગમાં પારંગત, યજ્ઞકર્મપર, દાનશીલ અને સત્યનિષ્ઠ છે. આવા ધર્મસમૃદ્ધ નગરપરિવેશમાં રાજા દશરથનું સ્થાન દર્શાવી અયોધ્યાને ધર્મરાજ્યની સ્થાનીક પ્રતિમા તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
Sarga 6
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
આ છઠ્ઠા સર્ગમાં પ્રથમ રાજા દશરથનું રાજધર્મસભર સ્વરૂપ વર્ણવાયું છે. તેઓ વેદવિદ્યામાં નિપુણ, સર્વસંગ્રહ (પ્રશાસન)માં કુશળ, દૂરદર્શી, નગર અને જનપદમાં પ્રિય, યુદ્ધવીર, યજ્ઞપરાયણ અને જિતેન્દ્રિય છે; તેમનું શાસન મનુ સમાન પ્રજાપાલક અને રક્ષાત્મક ગણાયું છે. પછી અયોધ્યાની સમૃદ્ધિ અને શૌચાચારનું ચિત્રણ આવે છે. નાગરિકો અલંકૃત, સુસજ્જ, અન્ન-ધનથી સમૃદ્ધ અને દૃશ્ય દૈન્યથી રહિત છે. ચોરી, ક્રૂરતા, નાસ્તિકતા, અસત્ય, અયોગ્યતા અને સામાજિક અવ્યવસ્થા નથી—એવું નકારાત્મક શ્રેણીથી ભારપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું છે; દાનશીલતા, ભોજનમાં સંતોષ અને કામ-ક્રોધાદિ પર સંયમ સર્વત્ર પ્રશંસિત છે. બ્રાહ્મણો સ્વધર્મનિષ્ઠ, વેદાંગવિદ, અધ્યયન અને દાનમાં તત્પર તથા દાનગ્રહણમાં અને ગૃહજીવનમાં સંયમી છે. વર્ણવ્યવસ્થા સુવ્યવસ્થિત—ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરે છે, વૈશ્યો ક્ષત્રિયોને અનુરૂપ રહે છે, શૂદ્રો ત્રણ વર્ણની સેવા કરે છે. અંતે અયોધ્યાની સૈન્ય-આર્થિક શક્તિ—વીર યોધ્ધાઓ, પ્રસિદ્ધ પ્રદેશોના ઉત્તમ ઘોડા અને ખ્યાત વંશના બલવાન હાથી—વર્ણવીને નગરને સुदૃઢ, અજય અને ઇન્દ્રસમાન રાજા દ્વારા શાસિત બતાવવામાં આવ્યું છે.
Sarga 7
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
આ સર્ગમાં રાજા દશરથના અધિન અયોધ્યાની શાસનવ્યવસ્થાનું સંસ્થાગત ચિત્ર રજૂ થાય છે. પ્રથમ અમાત્યોના ગુણ વર્ણવાયા છે—તેઓ સદાચારી, મંત્રજ્ઞાનમાં નિપુણ અને ઇંગિતજ્ઞાનમાં (અંતરભાવ સમજવામાં) કુશળ છે; રાજાને પ્રિય અને હિત—બન્ને તરફ સદા પ્રવૃત્ત રહે છે. પછી તેમની સંખ્યા આઠ જણાવીને નામો આપવામાં આવે છે: ધૃષ્ટિ, જયંત, વિજય, સિદ્ધાર્થ, અર્થસાધક, અશોક, મંત્રપાલ અને સુમંત્ર. તેમની સાથે પરમ માનનીય રાજપુરોહિત વસિષ્ઠ અને વામદેવ પણ છે, જેથી રાજનીતિની પ્રજ્ઞા અને વૈદિક યજ્ઞાધિકારનો સુમેળ સ્પષ્ટ થાય છે. મંત્રીઓ શિક્ષિત, સંયમી, સત્યવાદી, વાણી અને કર્મમાં એકરૂપ તથા લોકવ્યવહારમાં નિપુણ દર્શાવાયા છે; સાથે સાથે કોષવૃદ્ધિ અને સૈન્યવ્યવસ્થામાં પણ તેઓ સમર્થ છે. દંડનીતિ નિષ્પક્ષ છે—સમયસર અને પ્રમાણસર દંડ થાય છે, પોતાના પુત્રો પ્રત્યે પણ; પરંતુ નિર્દોષને હાનિ થતી નથી, અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય મન, વાણી, કર્મથી પીડાતા નથી. તેથી નગર અને રાજ્યમાં નૈતિક શિસ્ત અને શાંતિ રહે છે—મિથ્યાવાદ નથી, વ્યભિચાર નથી, સર્વત્ર સુવ્યવસ્થા અને પ્રસન્નતા છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે આવા અમાત્ય-પરિવેશથી જ દશરથનું યશ અને અસરકારક શાસન વધે છે—મંત્રગોપન, સંધિ-વિગ્રહનો વિવેક, ધર્મનીતિનું જ્ઞાન અને પ્રિય વાણી તેની રાજશ્રીના આધાર છે. ગુપ્તચરવ્યવસ્થા, ધર્મનિષ્ઠા અને અનુપમ સર્વભૌમત્વનું પણ વિશેષ ઉલ્લેખ કરીને રાજાની તેજસ્વિતા ઉદયમાન સૂર્ય સમાન કહી છે.
Sarga 8
अष्टमः सर्गः — Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
આ અષ્ટમ સર્ગમાં ધર્મજ્ઞ અને મહાતેજસ્વી રાજા દશરથ પુત્રહીન હોવાથી ચિંતિત થાય છે. મંત્રીઓ સાથે વિચાર કરીને તે શાસ્ત્રસંમતિ ઉપાય નક્કી કરે છે—અશ્વમેધ યજ્ઞ દ્વારા પુત્રપ્રાપ્તિ કરવી. તે સુમંત્રને આદેશ આપે છે કે ગુરુઓ અને ઋત્વિજ બ્રાહ્મણોને બોલાવી લાવો. સુમંત્ર વસિષ્ઠ સાથે વેદવિદ સુયજ્ઞ, વામદેવ, જાબાલી અને કાશ્યપને લઈ આવે છે. દશરથ વિનયપૂર્વક કહે છે કે પુત્રાભાવ દુઃખનું કારણ છે; તેથી શાસ્ત્રવિધિ મુજબ અશ્વમેધ કરવો છે—યજ્ઞક્રમ અને નિયમો અંગે પરામર્શ તથા માર્ગદર્શન આપો. બ્રાહ્મણો આ સંકલ્પને મંજૂરી આપે છે, સામગ્રી તૈયાર કરવા અને યજ્ઞાશ્વને મુક્ત કરવા કહે છે, તેમજ ધર્મસંકલ્પથી ઇચ્છિત પુત્રો અવશ્ય મળશે એવો આશ્વાસ આપે છે. રાજા પ્રસન્ન થઈ મંત્રીઓને આદેશ કરે છે—બધી સામગ્રી એકત્ર કરો, સરયૂના ઉત્તર કાંઠે યજ્ઞભૂમિ બનાવો, અને કલ્પવિધિ અનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત તથા મંગલકર્મ કરો. તે ચેતવે છે કે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ નિર્દોષ હોવો જોઈએ; પંડિત બ્રહ્મરાક્ષસો ‘છિદ્ર’ શોધે છે અને દોષયુક્ત યજ્ઞ યજમાનનો નાશ કરે છે. અંતે તે રાણીઓને દીક્ષા ગ્રહણ કરવા કહે છે; આ સમાચારથી તેમના મુખ પ્રસન્ન થાય છે.
Sarga 9
ऋश्यशृङ्गानयनकथा — The Account of Bringing Ṛśyaśṛṅga (and the Remedy for Drought)
આ નવમા સર્ગમાં સૂત સુમંત્ર એકાંતમાં મહારાજ દશરથને જણાવે છે કે તેણે બ્રાહ્મણોપદેશની પરંપરામાંથી આવેલો એક પ્રાચીન દૃષ્ટાંત સાંભળ્યો છે. કહેવાય છે કે આ પ્રસંગ સનત્કુમારે પૂર્વે ઋષિસભામાં રાજવંશમાં સંતાનપ્રાપ્તિ વિષે કરેલા ઉપદેશથી પ્રસર્યો. તેમાં વિભાંડકના આશ્રમમાં ઋશ્યશૃંગનું એકાંત પાલનપોષણ, કઠોર બ્રહ્મચર્ય, નિયમસેવા અને યજ્ઞકર્મનું વર્ણન આવે છે. બીજી તરફ અઙ્ગદેશમાં રાજા રોમપાદના આચારભંગથી ભયંકર અનાવૃષ્ટિ અને દુર્ભિક્ષ થાય છે. તે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને પ્રાયશ્ચિત્ત અને નિયમઆચરણનો ઉપાય પૂછે છે. બ્રાહ્મણો કહે છે—ઋશ્યશૃંગને સન્માનપૂર્વક બોલાવી લાવો અને વિધિપૂર્વક શાંતાને તેમના સાથે વિવાહાર્થે અર્પણ કરો; તો વરસાદ પડશે અને પ્રજાવૃદ્ધિ થશે. મંત્રીઓ પ્રથમ ઋષિના તપોબળથી ભયભીત થઈ દોષ લાગશે તેવી આશંકાથી શરતો વિચારે છે, પછી સાધ્ય ઉપાય સૂચવે છે. અંતે ગણિકાઓ મધ્યસ્થ બની ઋશ્યશૃંગને લાવે છે; તેમના આગમનથી વરસાદ પાછો આવે છે, શાંતાનું વિવાહ થાય છે અને ઋષિ સંતતિપ્રદાતા બની પુણ્યપ્રભાવ ફેલાવે છે. આ સાંભળી દશરથ પ્રસન્ન થઈ સુમંત્રને વિનંતી કરે છે કે ઋશ્યશૃંગને લાવવાની રીત વધુ વિગતે કહો, કારણ કે આ દૃષ્ટાંત તેમના પોતાના વંશવૃદ્ધિના હેતુ સાથે જોડાયેલો છે.
Sarga 10
ऋश्यशृङ्ग-आनयनम् (Bringing Ṛśyaśṛṅga to Aṅga and His Marriage to Śāntā)
રાજા દશરથના પૂછવાથી મંત્રિસભામાં સુમંત્ર પૂર્વવૃત્તાંત કહે છે—ઋષ્યશૃંગને રોમપાદના રાજ્યમાં કેવી રીતે લાવવામાં આવ્યો. રોમપાદના પુરોહિત અને મંત્રીઓ ‘નિરપાય’ (ઓછા જોખમવાળો) ઉપાય સૂચવે છે—વનમાં ઉછરેલો, સ્ત્રી અને નગરસુખથી સર્વથા અજાણ તપસ્વીને સુશોભિત ગણિકાઓ દ્વારા આકર્ષવો. તેઓ વિભાંડકના આશ્રમની નજીકના વનમાં જઈ અવસરની રાહ જુએ છે. યોગે કરીને ઋષ્યશૃંગ તેમને મળે છે. તેઓ તેની ઓળખ અને જીવનનિર્વાહ પૂછે ત્યારે તે પોતાને વિભાંડકનો પુત્ર કહે છે અને અર્ઘ્ય-પાદ્ય, કંદમૂળ-ફળ વગેરે આપી વિધિપૂર્વક આતિથ્ય કરે છે. પિતા પાછા આવી જશે એ ભયથી સ્ત્રીઓ પાછી ફરે છે, પરંતુ મીઠાઈઓ અને ભોજનપદાર્થો મૂકી જાય છે; ઋષ્યશૃંગ તેમને ‘ફળ’ સમજે છે—તેની નિષ્કપટતા અને નવા ઇન્દ્રિયસુખની આકર્ષક શક્તિ પ્રગટ થાય છે. બીજા દિવસે તે ફરી એ જ સ્થળે આવે છે. સ્ત્રીઓ તેને પોતાના ‘આશ્રમપદ’નું આમંત્રણ આપી ધીમે ધીમે અઙ્ગદેશ તરફ લઈ જાય છે. તેના આગમન સાથે પર્જન્ય વરસાદ વરસાવે છે—શુભ પુનઃસ્થાપનનું સૂચન. રોમપાદ સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરી પૂજા-ઉપહારોથી સ્વાગત કરે છે, વિભાંડકના ક્રોધની આશંકાથી કૃપા માગે છે, અને અંતે પોતાની પુત્રી શાન્તાનો ઋષ્યશૃંગ સાથે ધર્મસંમત વિવાહ કરે છે. આ સર્ગમાં તપોબળ, રાજનીતિ અને લોકકલ્યાણ (વર્ષા-ઉર્વરતા)નો સંબંધ દર્શાય છે.
Sarga 11
ऋष्यशृङ्गानयनम् — Bringing Ṛśyaśṛṅga to Ayodhyā (Bālakāṇḍa, Sarga 11)
આ સર્ગમાં સુમંત્ર રાજસભામાં પોતાની વાર્તા આગળ વધારતાં સનત્કુમાર દ્વારા પૂર્વે પ્રસારિત પરંપરાને અધિકારરૂપે સ્મરે છે. અહીં દશરથના ધર્મનિષ્ઠ સ્વરૂપનું અને અઙ્ગવંશ સાથે—રોમપાદ તથા શાન્તા દ્વારા—સ્થાપિત થનારા વ્યૂહાત્મક મૈત્રીબંધનું પૂર્વસૂચન મળે છે. ત્યારબાદ ભવિષ્યવાણીમાંથી કાર્યસાધન તરફ વળીને દશરથ વસિષ્ઠની સલાહ અને સંમતિ લઈને રાણીઓ તથા મંત્રીઓ સાથે રોમપાદના દેશમાં જાય છે; વનો અને નદીઓ પાર કરી તપોદીપ્તિથી તેજસ્વી ઋષ્યશૃંગનું દર્શન કરે છે. રોમપાદ મિત્રતાના આધાર પર વિશેષ আতિથ્યથી દશરથનું સન્માન કરે છે; પરસ્પર સંબંધ સાંભળી ઋષ્યશૃંગ પણ યથોચિત પ્રતિસત્કાર કરે છે. એક અઠવાડિયાના નિવાસ પછી દશરથ સંતાનપ્રાપ્તિ અને ધર્મપુણ્ય માટે થનારા મહાયજ્ઞ (પુત્રેષ્ટિ) માટે શાન્તા અને તેમના પતિને અયોધ્યા આવવા વિનંતી કરે છે; રોમપાદ સંમતિ આપે છે અને શાન્તા સાથે ઋષ્યશૃંગ પ્રસ્થાન કરે છે. દશરથ પરત ફરી ઝડપી દૂત મોકલી અયોધ્યાની તૈયારી કરાવે છે; શંખ-દુન્દુભિના નાદ સાથે અલંકૃત નગરીમાં પ્રવેશ કરી બ્રાહ્મણોને અગ્રસ્થાને રાખે છે. અંતઃપુરમાં શાસ્ત્રોક્ત আতિથ્ય થાય છે અને શાન્તાના આગમનથી રાજસ્ત્રીઓ આનંદિત થાય છે—આ રીતે આ સર્ગ પુત્રેષ્ટિ-યજ્ઞ અને ચાર પુત્રોના જન્મમાર્ગની શુભ શરૂઆત સ્થાપે છે.
Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Aśvamedha-saṅkalpa (Daśaratha resolves on the Horse Sacrifice)
આ દ્વાદશ સર્ગમાં અયોધ્યાના રાજા દશરથ વંશપરંપરાની સતતતા અને સંતાનહીનતાના શોકથી પ્રેરિત થઈ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાનો વિધિવત્ સંકલ્પ કરે છે. વસંતઋતુમાં તેઓ શાસ્ત્રાનુસાર યજ્ઞ કડક રીતે કરવાનું નિશ્ચય જાહેર કરે છે અને ઋષ્યશૃંગના તપોબલ-પ્રભાવથી યજ્ઞફળ અવશ્ય સિદ્ધ થશે એવો વિશ્વાસ વ્યક્ત કરે છે. પછી તેઓ સુમંત્રને આજ્ઞા આપે છે કે વસિષ્ઠ, સુયજ્ઞ, વામદેવ, જાબાલિ, કાશ્યપ વગેરે મુખ્ય ઋત્વિજ અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને બોલાવવામાં આવે. સમવેત પુરોહિતો “સાધુ” કહી રાજના નિર્ણયને સમર્થન આપે છે, યજ્ઞસામગ્રી એકત્ર કરવી તથા યજ્ઞાશ્વને વિધિપૂર્વક મુક્ત કરવો એવો ઉપદેશ કરે છે અને રાજાની ધાર્મિક બુદ્ધિના ફળરૂપે મહાપરાક્રમી ચાર પુત્રો પ્રાપ્ત થશે એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે. ત્યારબાદ સરયૂ નદીના ઉત્તર કાંઠે યજ્ઞભૂમિ નક્કી કરી શાંતિ કર્મો અને કલ્પવિધિનું પાલન કરવા વહીવટી આદેશો થાય છે. સાથે ચેતવણી આપવામાં આવે છે કે બ્રહ્મરાક્ષસો યજ્ઞમાં ‘છિદ્ર’ શોધે છે; યજ્ઞ દોષિત થાય તો યજમાનને પણ અનિષ્ટ થાય. અંતે મંત્રીઓ આદેશો અમલમાં મૂકે છે, બ્રાહ્મણો પોતાના સ્થાને પરત જાય છે અને રાજા મહેલમાં પાછા ફરે છે—સંકલ્પથી કાર્યાન્વયન તરફ ગતિ થાય છે.
Sarga 13
हयमेध-यज्ञोपक्रमः — Commencement of the Aśvamedha Preparations
એક વર્ષ પૂર્ણ થઈ વસંત ફરી આવ્યા પછી, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે રાજા દશરથ અશ્વમેધ યજ્ઞની તૈયારી આરંભવા યજ્ઞવાટમાં પ્રવેશ કરે છે. વસિષ્ઠ યજ્ઞના અધ્યક્ષ બની વિધિ-નિયમો નિર્ધારિત કરે છે—વેદવિદ બ્રાહ્મણો સાથે કુશળ કર્મચારીઓ પણ એકત્ર કરવાના: સ્થપતિઓ, ઈંટ બનાવનારાઓ, સુથારો, ખોદકામ કરનારાઓ, શિલ્પીઓ, લેખાકાર/હિસાબદાર તથા નટ-ગાયક વગેરે, જેથી યજ્ઞની સર્વ વ્યવસ્થા સુસંગત બને. વસિષ્ઠ ખાસ કરીને અતિથિસત્કાર અને કોઈનું અપમાન ન કરવાનું મહત્ત્વ જણાવે છે. બ્રાહ્મણો તથા નગર-જનપદમાંથી આવેલા અતિથિઓ માટે પૂરતા નિવાસસ્થાનો તૈયાર રહે; પરંપરા મુજબ અન્ન-પાન, માન-સન્માન અને વિનોદ આપવામાં આવે; સર્વ વર્ણોના લોકો અને યજ્ઞકર્મમાં પરિશ્રમ કરનારાઓ પ્રત્યે પણ આદર રાખવો. અવમાન સાથે આપેલું દાન દાતાને હાનિકારક બને છે—એવી તેઓ ચેતવણી આપે છે. પછી તેઓ સુમંત્રને આજ્ઞા આપે છે કે સર્વ દિશાઓમાંથી ધર્મનિષ્ઠ રાજાઓને આમંત્રિત કરે—મિથિલાના જનક, કાશીના રાજા, કેકય-નરેશ, અંગના રોમપાદ તથા પૂર્વ-દક્ષિણ, સિંધુ-સૌવીર અને સૌરાષ્ટ્ર વગેરે પ્રદેશોના અધિપતિઓ. દૂત મોકલાય છે; રાજાઓ ભેટો સાથે આવે છે; વસિષ્ઠ સફળ સત્કાર અને યજ્ઞસજ્જતાની જાણ કરે છે. શુભ દિવસે દશરથ યજ્ઞસ્થળે જાય છે અને વસિષ્ઠપ્રમુખ બ્રાહ્મણસભા, અગ્રે ઋષ્યશૃંગ સાથે, શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર યજ્ઞકર્મનો વિધિવત આરંભ કરે છે.
Sarga 14
अश्वमेधप्रवृत्तिः — Commencement and Performance of Daśaratha’s Aśvamedha
આ સર્ગમાં સરયૂ નદીના ઉત્તર કાંઠે એક વર્ષ પૂર્ણ કરીને પરત આવેલા યજ્ઞાશ્વ સાથે દશરથના અશ્વમેધ યજ્ઞનું વિધિવત્ આયોજન વર્ણવાયું છે. ઋષ્યશૃંગના નેતૃત્વમાં વેદપારંગત ઋત્વિજોએ કોઈ ખોટ વિના સવન, પ્રવર્ગ્ય, ઉપસદ અને ક્રમબદ્ધ આહુતિઓ પૂર્ણ કરી. યજ્ઞ સાથે લોકકલ્યાણનો ભાવ પણ પ્રગટ થાય છે—બ્રાહ્મણો, તપસ્વીઓ, સંન્યાસીઓ, આશ્રિતો, સ્ત્રીઓ, બાળકો, વૃદ્ધો અને રોગીઓ સુધી સૌને પ્રચુર અન્ન-જળનું વિતરણ કરીને રાજાની દાનશીલતા અને સર્વસમાવેશક યજ્ઞ-વ્યવસ્થા દર્શાય છે. પછી યજ્ઞ-રચનાના નિયમો આવે છે—બિલ્વ, ખદિર, પર્ણિન, શ્લેષ્માતક અને દેવદારુના કાઠથી અનેક યૂપ સ્થાપિત થાય છે, તેમને સુવર્ણાલંકાર થાય છે અને માપ-નિયમો નિશ્ચિત થાય છે. ઇંટોથી ગરુડાકાર, સુવર્ણપક્ષસમાન અગ્નિવેદી બનાવાય છે, જેમાં અઢાર અગ્નિકુંડ હોય છે. શાસ્ત્રાનુસાર પશુ, પક્ષી, સર્પ અને જલચર વગેરેની વ્યવસ્થા થાય છે; કૌશલ્યા યજ્ઞાશ્વની આસપાસ નિર્ધારિત ક્રિયાઓ કરે છે અને ઋત્વિજ મંત્રોચ્ચાર સાથે આહુતિઓ પૂર્ણ કરે છે. અંતે રાજા દક્ષિણા રૂપે પૃથ્વી દાન કરવા ઇચ્છે છે, પરંતુ ઋત્વિજ રાજ્યભાર સ્વીકારતા નથી અને દ્રવ્યદાનની જ યાચના કરે છે. ત્યારે દશરથ અપાર ધન અને સન્માન અર્પે છે; ઋષ્યશૃંગ ચાર પુત્રલાભનો આશીર્વાદ આપે છે—જે રામકથાની વંશપરંપરા અને ધાર્મિક ગતિને આગળ ધપાવે છે.
Sarga 15
पञ्चदशः सर्गः — देवकृत-प्रार्थना, रावणवधोपायः, विष्णोः मानुषावतारनियोजनम् (Sarga 15: The Devas’ Petition, the Means to Slay Ravana, and Vishnu’s Commission to Incarnate as Man)
ઋષ્યશૃંગે વિચાર કરીને દશરથને કહ્યું કે તેઓ અથર્વશિર મંત્રો અનુસાર વિધિપૂર્વક પુત્રીયેષ્ટિ યજ્ઞ કરશે. ત્યારબાદ તેમણે અગ્નિમાં આહુતિઓ અર્પણ કરીને યજ્ઞ આરંભ્યો; દેવો તથા ગંધર્વ-યક્ષ આદિ સૌ પોતપોતાનો યજ્ઞભાગ ગ્રહણ કરવા ત્યાં એકત્ર થયા. બીજી તરફ દેવસભામાં દેવોએ બ્રહ્માને વિનંતી કરી—બ્રહ્માના વરથી બળવાન રાવણ ત્રિલોકને પીડે છે અને ઇન્દ્ર પર પણ આક્રમણ કરવા ધૃષ્ટ બને છે; તે ઋષિ, યક્ષ, ગંધર્વ, અસુર અને બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરીને મર્યાદા લંઘે છે. બ્રહ્માએ વરદાનની ખામી યાદ કરાવી—રાવણે મનુષ્યોને તુચ્છ ગણીને તેમની સામે અભેદ્યતા માગી નહોતી; તેથી તેનો વધ માત્ર મનુષ્ય દ્વારા જ શક્ય છે. ત્યારે વિષ્ણુ પધાર્યા અને સ્તુતિઓથી પૂજાયા. દેવોએ પ્રાર્થના કરી—તમે ચતુર્ભાગે વિભાજિત થઈ દશરથની ત્રણ રાણીઓથી પુત્રરૂપે જન્મ લો અને માનવરূপે લોકકંટક રાવણનો તેના સહાયકો સહિત સંહાર કરો. વિષ્ણુએ આશ્વાસન આપ્યું—ભય ત્યજો; હું રાવણ તથા તેના પક્ષધરોનો નાશ કરી ધર્મપૂર્વક મનુષ્યલોકમાં નિવાસ કરીશ—અને અવતાર માટે દશરથને પિતા તરીકે સ્વીકારવાનો સંકલ્પ કર્યો.
Sarga 16
पायसप्रादुर्भावः — The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution
આ સર્ગમાં દૈવી યોજના અને યજ્ઞકર્મનું સુમેળ દર્શાય છે. સર્વજ્ઞ હોવા છતાં નારાયણ વિષ્ણુ દેવતાઓને મિતભાષામાં રાવણવધનો ઉપાય જણાવે છે—બ્રહ્માના વરદાનથી રાવણ દેવ-ગંધર્વ-યક્ષ વગેરે અમાનવો દ્વારા અવધ્ય છે, પરંતુ મનુષ્યો દ્વારા નહીં; તેથી દેવતાઓ વિષ્ણુને માનવદેહ ધારણ કરવાની વિનંતી કરે છે. વિષ્ણુ દશરથને પિતા તરીકે પસંદ કરી, તેના પુત્રીયેષ્ટિ યજ્ઞ સાથે અવતાર-સંકલ્પને એકરૂપ કરે છે. યજ્ઞાગ્નિમાંથી તેજોમય પ્રાજાપત્ય પુરુષ પ્રગટ થાય છે. તે રજત ઢાંકણવાળા સુવર્ણ પાત્રમાં દિવ્ય પાયસ લાવી આપે છે—તે પુત્રપ્રદ, શ્રીવર્ધક અને આરોગ્યદાયક છે એમ સ્પષ્ટ કહેવામાં આવે છે. દશરથ ભક્તિપૂર્વક તેને સ્વીકારે છે, તે દિવ્ય પુરુષની પ્રદક્ષિણા કરે છે અને નિર્ધારિત ભાગ પ્રમાણે કૌશલ્યા, કૈકેયી અને સુમિત્રાને પાયસ વહેંચે છે. પાયસ સેવન પછી રાણીઓ ટૂંક સમયમાં ગર્ભ ધારણ કરે છે. પુત્રલાભથી રાજાનું મન શાંત થઈ આનંદ પાછો આવે છે; તેની ઉપમા સ્વર્ગમાં પૂજિત વિષ્ણુની પ્રસન્નતા સાથે આપવામાં આવી છે. આમ યજ્ઞસિદ્ધિ જ અવતારની માનવીય જન્મપરંપરાનું તાત્કાલિક કારણ બની રહે છે।
Sarga 17
सप्तदशः सर्गः — देवसंवादः तथा वानर-ऋक्ष-उत्पत्तिः (Divine Council and the Generation of Vanara Allies)
આ સત્તરમા સર્ગમાં મહાકાવ્યની કાર્ય-કારણની યોજના સ્પષ્ટ થાય છે. વિષ્ણુ જ્યારે દશરથના પુત્રરૂપે અવતાર લેવાનો નિશ્ચય કરે છે, ત્યારે બ્રહ્મા સમવેત દેવોને સંબોધી આદેશ આપે છે—રામ/વિષ્ણુની સહાય માટે કામરૂપત્વ ધરાવતા, અતિ વેગવાન, બુદ્ધિશાળી અને યુદ્ધકુશળ એવા પરાક્રમી સાથીઓ ઉત્પન્ન કરો. ત્યારબાદ વાનર-નેતાઓના દિવ્ય જન્મોનું વર્ણન આવે છે—ઇન્દ્રથી વાલી, સૂર્યથી સુગ્રીવ, વાયુથી હનુમાન, અગ્નિથી નીલ, વિશ્વકર્માથી નલ, બૃહસ્પતિથી તારા, વરુણથી સુષેણ, પર્જન્યથી શરભ અને અશ્વિનિકુમારો દ્વારા મૈંદ તથા દ્વિવિદ. બ્રહ્મા જાંબવાનની પૂર્વસૃષ્ટિ પણ જણાવે છે—જંભાઈ લેતાં બ્રહ્માના મુખમાંથી તેનો પ્રાદુર્ભાવ થયો, જે પ્રાચીન સૃષ્ટિ-પ્રસંગનું સૂચન કરે છે. આગળ દેવ, ઋષિ, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ, સિદ્ધ, વિદ્યાધર વગેરે અપ્સરાઓ, નાગકન્યાઓ અને ગંધર્વી સ્ત્રીઓ દ્વારા અસંખ્ય વનવાસી વાનર-ઋક્ષ-સેનાઓ ઉત્પન્ન કરે છે. તેઓ શિલા-વૃક્ષોને આયુધ બનાવે, નખ-દંતથી પ્રહાર કરે, પર્વત હલાવી દે તેવી શક્તિ અને સમુદ્ર લંઘી જાય એવો વેગ ધરાવે છે; અને વાલીને ભાલુઓ, ગોપુચ્છ-વાનરો તથા કપિઓનો રક્ષક ઠરાવવામાં આવે છે. આ સમગ્ર સર્જનનો હેતુ ભવિષ્યમાં દશગ્રીવ રાવણ સામે રામને સહાય કરવો જ છે—એવું સર્ગ સ્પષ્ટ કરે છે.
Sarga 18
पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival (Bālakāṇḍa 18)
દશરથના મહાયજ્ઞો પૂર્ણ થતાં દેવતાઓએ પોતપોતાનો હવિર્ભાગ ગ્રહણ કરી સ્વધામે પ્રસ્થાન કર્યું. રાજાએ દીક્ષા-વિધિઓ યથાવત્ પૂર્ણ કરીને રાણીઓ, અમાત્યો અને સેનાસહિત ફરી અયોધ્યામાં પ્રવેશ કર્યો. આવેલા રાજાઓને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપવામાં આવી; ઋષ્યશૃંગ શાંતાસહિત રોમપાદ સાથે પોતાના દેશમાં પરત ફર્યા. છ ઋતુઓનું એક પૂર્ણ ચક્ર પસાર થયા પછી શ્રીરામજન્મનો શુભ સમય જ્યોતિષ-વિસ્તાર સાથે વર્ણવાયો છે—ચૈત્ર માસ, શુક્લ પક્ષની નવમી, અદિતિ-દૈવત પુનર્વસુ નક્ષત્ર, પાંચ ગ્રહ ઉચ્ચસ્થિત અને કર્ક લઘ્ન. કૌશલ્યાએ વિષ્ણુના અંશરૂપ શ્રીરામને જન્મ આપ્યો. કૈકેયીએ વિષ્ણુના ચતુર્થાંશ ભરતને, અને સુમિત્રાએ લક્ષ્મણ તથા શત્રુઘ્ન—વિષ્ણ્વંશો—ને જન્મ આપ્યો; ભરત માટે પુષ્ય/મીન લઘ્ન અને જડવા પુત્રો માટે આશ્લેષા/કર્ક લઘ્નનો ઉલ્લેખ છે. અયોધ્યામાં મહોત્સવ થયો—ગંધર્વગાન, અપ્સરાઓનું નૃત્ય, દિવ્ય દુન્દુભિઓનો નાદ અને પુષ્પવર્ષા. રાજાએ અઢળક દાન આપ્યાં અને વસિષ્ઠ દ્વારા નામકરણાદિ સંસ્કારો કરાવ્યા. કુમારોની વેદવિદ્યા, શૌર્ય, પ્રજાહિતચિંતન અને ધનુર્વિદ્યા સંક્ષેપે વર્ણવાય છે; ખાસ કરીને લક્ષ્મણનો રામ પ્રત્યે પ્રાણસમ અનુરૂપ સ્નેહ અને શત્રુઘ્નનો ભરત પ્રત્યે દૃઢ બંધ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. આ દરમિયાન દશરથ જ્યારે પુત્રોના વિવાહનો વિચાર કરવા લાગ્યા, ત્યારે મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર અયોધ્યામાં આવ્યા. રાજાએ વિધિપૂર્વક અર્ઘ્યાદિ અર્પણ કરીને તેમનું સ્વાગત કર્યું; વિશ્વામિત્રે રાજ્યકુશળ પૂછ્યું. દશરથે વિસ્તૃત આતિથ્ય કરીને સેવા કરવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો, તેથી તપસ્વી મુનિ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Sarga 19
विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षा-याचना (Visvamitra Requests Rama for Yajna-Protection)
આ સર્ગમાં રાજસભામાં થયેલો તર્કસભર સંવાદ વર્ણવાયો છે. વિશ્વામિત્ર દશરથના વિનયભર્યા વચનોને ઉત્તર આપીને યજ્ઞમાં ઊભા થયેલા સંકટને પ્રગટ કરે છે—રૂપ બદલનારા રાક્ષસો મારીચ અને સુબાહુ યજ્ઞ પૂર્ણ થવાની નજીક વેદી પર માંસ અને રક્તની વર્ષા કરીને અનુષ્ઠાનને ભંગ કરે છે. યજ્ઞશિસ્તથી બંધાયેલા મુનિ ક્રોધે શાપ નથી આપતા; ધર્મસંમત ઉપાય તરીકે રાજસહાયતા માગે છે. તેઓ દશરથને વિનંતી કરે છે કે જ્યેષ્ઠ પુત્ર, પરાક્રમી અને પોતાના પરાક્રમમાં સત્ય એવા રામને માત્ર દસ રાત્રિઓ માટે યજ્ઞરક્ષામાં સોંપી દે, જેથી નિર્ધારિત સમયે યજ્ઞ પૂર્ણ થાય. વિશ્વામિત્ર આશ્વાસન આપે છે—તેમના સંરક્ષણ હેઠળ અને રામના દિવ્ય તેજથી તે રાક્ષસો ટકી શકશે નહીં; તેમજ રામને ત્રિલોકમાં કીર્તિ અપાવનારા આશીર્વાદ આપવાનો વચન આપે છે. સાથે જ તેઓ વિધિરૂપે કહે છે કે વસિષ્ઠપ્રમુખ ઋષિઓ અને મંત્રીઓની સંમતિથી જ રામને મોકલવો. સર્ગના અંતે પિતૃસ્નેહ અને રાજધર્મ વચ્ચે દશરથ ભયગ્રસ્ત, શોકાકુલ અને શારીરિક રીતે વ્યાકુળ થઈ જાય છે; આ દૃશ્યમાં કર્તવ્ય અને વત્સલ્યનો તણાવ તીવ્ર રીતે પ્રગટ થાય છે।
Sarga 20
राज्ञः शङ्का–प्रत्याख्यानम् (Daśaratha’s Objections to Sending Rāma) — Bala Kanda, Sarga 20
વિશ્વામિત્રની વિનંતી સાંભળીને રાજા દશરથ ક્ષણમાત્ર માટે સંયમ ગુમાવે છે. પિતૃધર્મ અને રાજ્યની વ્યવહારુ નીતિનો આધાર લઈને તે કહે છે—રામ હજી સોળ વર્ષનો પણ નથી, માયાવી રાક્ષસો સામેના છલયુદ્ધમાં પૂર્ણ તાલીમ પામ્યો નથી; અને પુત્રવિયોગ હું સહન કરી શકતો નથી. તે વિકલ્પ આપે છે—પોતાની સંપૂર્ણ અક્ષૌહિણી સેના, અનુભવી યોદ્ધાઓ, અને જરૂર પડે તો પોતે પણ સાથે જવા તૈયાર; પરંતુ રાજકુમારને લઈ જવું અયોગ્ય છે, એમ તે આગ્રહપૂર્વક કહે છે. પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા અને દીર્ઘ કષ્ટ-તપસ્યાથી રામ પ્રાપ્ત થયો, તેની દુર્લભતા યાદ કરાવી તે ભાવનાત્મક તથા વંશપરંપરાગત દાવને વધુ ઘેરો કરે છે. પછી તે રાક્ષસોની શક્તિ, વંશ, કદ, રક્ષકો અને યોગ્ય પ્રતિરોધ-યોજનાની વિગતવાર માહિતી માંગે છે. વિશ્વામિત્ર પુલસ્ત્યવંશનો સંદર્ભ આપી કહે છે કે બ્રહ્માના વરથી સમર્થ રાવણ ત્રણેય લોકને પીડે છે; તે પોતે યજ્ઞમાં સીધો વિઘ્ન નથી કરતો, પરંતુ મારીચ અને સુબાહુને ઉશ્કેરીને વિઘ્ન કરાવે છે. અંતે મુનિનો ક્રોધ ઘૃતાહુતિથી પ્રજ્વલિત યજ્ઞાગ્નિ સમાન વધે છે—તપોબળથી સ્થિર ધર્મને અવગણવાથી તરત નૈતિક અને રાજકીય પરિણામો આવે છે, એવો સંકેત આપતો।
Sarga 21
बालकाण्डे एकविंशः सर्गः — Daśaratha’s Promise, Vasiṣṭha’s Counsel, and Viśvāmitra’s Weapon-Lore
આ સર્ગમાં રાજધર્મના મૂળ—પ્રતિજ્ઞા-પાલન—વિષે ઊંચા દાવનો ધર્મવિચાર થાય છે. સ્નેહવશ દશરથ અંતરમાં દ્વંદ્વ સાથે રામને ન મોકલવાની વિનંતી કરે છે; તેથી વિશ્વામિત્ર ક્રોધિત થાય છે અને પ્રતિજ્ઞાભંગની ગંભીરતા દર્શાવતા લોકકંપન જેવા સંકેતો પ્રગટ થાય છે। ત્યારે વશિષ્ઠ ધર્મન્યાયના સ્થિરકર્તા તરીકે મધ્યસ્થતા કરે છે. તે દશરથને ઇક્ષ્વાકુવંશના આદર્શ તરીકે સ્મરાવી કહે છે કે આપેલું વચન ત્યજવાથી પૂર્વ યજ્ઞો અને દાનોનું પુણ્ય નષ્ટ થાય છે; સત્યપાલન જ રાજમર્યાદા અને લોકવિશ્વાસનું મૂળ છે। પછી પ્રસંગ વિશ્વામિત્રની રક્ષણક્ષમતા અને અસ્ત્રવિદ્યાની મહિમા તરફ વળે છે. તેમને ધર્માત્મા, પરાક્રમ અને બુદ્ધિમાં અતુલ, તથા ત્રિલોકમાં અસ્ત્રોના અનન્ય જ્ઞાતા તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે। ભૃશાશ્વના ધર્મશીલ પુત્રો અને દક્ષની પુત્રીઓ જયા તથા સુપ્રભા દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલાં સો તેજસ્વી અસ્ત્રસ્વરૂપોની વંશકથા કહેવામાં આવે છે; વિશ્વામિત્ર તે બધાં અસ્ત્રોને યથાર્થ રીતે જાણે છે અને નવા અસ્ત્રો પણ સર્જી શકે છે એમ જણાવાય છે। અંતે દશરથ સંયમપૂર્વક સંમતિ આપે છે અને પુત્રહિત તથા રાજપ્રતિષ્ઠાની રક્ષા માટે રામને વિશ્વામિત્ર સાથે પ્રસ્થાન કરવાની આજ્ઞા આપે છે।
Sarga 22
बलातिबलोपदेशः — The Instruction of Bala and Atibala
આ સર્ગમાં રાજરક્ષણનું વિધિવત્ તપસ્વી-રક્ષણમાં રૂપાંતર અને રામને પ્રથમવાર સ્પષ્ટ રીતે મંત્રવિદ્યા પ્રાપ્ત થવાનો પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. વસિષ્ઠના ઉપદેશ પછી દશરથ લક્ષ્મણ સહિત રામને બોલાવે છે અને માતા-પિતા તથા રાજપુરોહિત દ્વારા કરાયેલા સ્વસ્ત્યયનાદિ મંગલકર્મો પછી રાજકુમારને વિશ્વામિત્રને સોંપે છે. પ્રસ્થાન સમયે પરાગરહિત મૃદુ પવન, પુષ્પવર્ષા અને દિવ્ય દુન્દુભિ-શંખનાદ જેવા શુભ સંકેતો યાત્રાને દેવસંમતિપ્રાપ્ત અને વિધિસિદ્ધ દર્શાવે છે. વિશ્વામિત્ર આગળ ચાલે છે અને બંને ભાઈ ધનુર્ધર, તેજસ્વી બની પાછળ અનુસરે છે. તેમને બહુફણિ નાગ સમાન તથા શિવને અનુસરતા સ્કંદ-વિશાખ સમાન ઊંચા ઉપમાઓથી વર્ણવવામાં આવ્યા છે, જેથી આધ્યાત્મિક અધિકાર હેઠળની તેમની શસ્ત્રસજ્જતા અને સંયમિત વીર્ય પ્રગટ થાય છે. સરયૂના દક્ષિણ કાંઠે અર્ધયોજનથી વધુ ચાલ્યા પછી મુનિ રામને જળ લઈને આચમનસદૃશ શુદ્ધિ કરવા કહે છે અને ‘બલા’ તથા ‘અતિબલા’ નામની યુગ્મ વિદ્યાઓ/મંત્રો આપે છે. તેના ફળ—થાક, જ્વર અને દેહક્ષયનો અભાવ; નિદ્રામાં કે અસાવધાનતામાં પણ રાક્ષસોથી અજય રક્ષા; તેમજ જપથી ભૂખ-તરસનું શમન—એવું રક્ષણાત્મક અને તપસને અનુકૂળ છે. રામ શુદ્ધ થઈ વિદ્યાઓ ગ્રહણ કરે છે અને શરદસૂર્ય સમાન વધુ તેજસ્વી બને છે. પછી ત્રણેય સરયૂકાંઠે કુશશય્યા પર રાત્રિ વિશ્રાંતિ કરે છે; મુનિના સૌમ્ય વચનો અને ગુરુ-શિષ્ય સેવા-ધર્મથી તે નિવાસ પાવન બને છે.
Sarga 23
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
પ્રભાતે વિશ્વામિત્ર રામ અને લક્ષ્મણને જગાડી સંધ્યા-ઉપાસના તથા નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરવા આદેશ આપે છે. સ્નાન, તર્પણ અને જપ કરીને બંને રાજકુમારો વિનયપૂર્વક યાત્રા માટે તૈયાર ઊભા રહે છે. આગળ વધતાં તેઓ સરયૂ અને દિવ્ય ત્રિસ્રોતસી ગંગાના પાવન સંગમને જુએ છે અને ત્યાં એક પ્રાચીન આશ્રમ પણ નજરે પડે છે, જ્યાં દીર્ઘકાલ સાધના કરનારા મુનિઓએ સહસ્રાબ્દો સુધી કઠોર તપ કર્યું છે. કૌતુકથી ભાઈઓ પૂછે છે—આ કોનું આશ્રમ છે? વિશ્વામિત્ર સમજાવે છે કે આ સ્થાન કંદર્પ/કામ સાથે સંકળાયેલું છે. એક વખત શિવના ઘોર ધ્યાનકાળે કામે વિઘ્ન કર્યું; ત્યારે શિવની ઉગ્ર દૃષ્ટિ-અગ્નિથી કામ દગ્ધ થઈ અશરીરી બન્યો, તેથી તે ‘અનંગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને આ પ્રદેશ પણ અનંગ-સંબંધથી ખ્યાતિ પામ્યો. પછી તેઓ પવિત્ર બે નદીઓની વચ્ચે આવેલા આશ્રમમાં રાત્રિ-વિશ્રામ કરે છે. તપોબળથી ઓળખીને આશ્રમવાસી મુનિઓ અર્ઘ્ય-પાદ્ય વગેરે આપી સત્કાર કરે છે; સાંજની સંધ્યા વિધિપૂર્વક થાય છે. વિશ્વામિત્ર શિસ્તબદ્ધ આચાર, તીર્થભૂમિનું મહાત્મ્ય અને મર્યાદા તોડનારી કામનાના નૈતિક પરિણામો વિષે ઉપદેશાત્મક કથાઓ કહી રાજકુમારોને આનંદિત કરે છે.
Sarga 24
गङ्गा–सरयू-सङ्गमः, मलद–करूश-देशकथा, ताटकावनप्रवेशोपदेशः (The Confluence of Gaṅgā and Sarayū; the Tale of Malada–Karūśa; Counsel on Tātakā’s Forest)
ઉજ્જ્વલ પ્રભાતે રામ અને લક્ષ્મણ નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને વિશ્વામિત્ર સાથે નદીકાંઠે ગયા. તપસ્વીઓએ શુભ નૌકા આપી; સૌએ ગંગા પાર કરી. મધ્ય પ્રવાહમાં પ્રચંડ ગર્જના જેવી ધ્વનિ સાંભળી રામે કારણ પૂછ્યું. વિશ્વામિત્રે જણાવ્યું—જ્યાં ગંગા સરયૂની નજીક સંગમ તરફ આગળ વધે છે ત્યાં આ નાદ ઊઠે છે; તેથી એકાગ્ર ચિત્તે બંને નદીઓને નમસ્કાર કર. બંને ભાઈઓએ ભક્તિપૂર્વક ગંગા-સરયૂને પ્રણામ કરીને દક્ષિણ કાંઠે પહોંચ્યા. આગળ પગ ન પડેલું ભયાનક જંગલ દેખાયું—ઘન વૃક્ષો, અશુભ પશુ-પક્ષીઓના કૂજન, અને ભયજનક વાતાવરણ. રામના પ્રશ્ને વિશ્વામિત્રે પ્રદેશની પૂર્વ સમૃદ્ધિ કહી—મલદ અને કરૂશ—જાણે દિવ્ય શિલ્પીઓએ રચ્યા હોય. વૃત્રવધ પછી ઇન્દ્રની શુદ્ધિ થતાં આ ભૂમિને વર મળ્યો અને તે નામોથી પ્રસિદ્ધ થઈ. કાળાંતરે મારીચની માતા, રૂપ બદલનારી ભયંકર યક્ષી તાટકાએ આ પ્રદેશ કબજે કરીને પ્રજાને ત્રાસ આપ્યો અને માર્ગ અવરોધ્યો. ત્યારે વિશ્વામિત્રે રામને આજ્ઞા કરી—તપસ્વીની અનુમતિથી આ ધર્મકાર્ય છે; પોતાના પરાક્રમથી આ ‘કાંટો’ દૂર કરી દેશને નિર્ભય કર.
Sarga 25
ताटकावृत्तान्तः — The Account of Tāṭakā and the Royal Duty to Protect
આ પચ્ચીસમા સર્ગમાં વિશ્વામિત્ર અને રામ વચ્ચે ઉપદેશાત્મક સંવાદ છે। રામ ઋષિના વચનને આદરપૂર્વક સ્વીકારી એક યુક્તિસંગત શંકા કરે છે—યક્ષોની શક્તિ મર્યાદિત કહેવાય છે, તો પછી એક સ્ત્રીમાં હજાર હાથી જેટલું બળ કેવી રીતે હોઈ શકે? ત્યારે વિશ્વામિત્ર વંશ અને કારણની કથા કહે છે—યક્ષ સુકેતુએ તપ કર્યું; બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈ તેને તાટકા નામની પુત્રી આપી અને તેને સહસ્ર-ગજતુલ્ય અસાધારણ બળ આપ્યું। તાટકાનું લગ્ન સુન્દ સાથે થયું અને મરીચ પુત્ર થયો; આગળ શાપવશ મરીચ રાક્ષસ બન્યો। સુન્દના મૃત્યુ પછી તાટકા અને મરીચે અગસ્ત્ય પર આક્રમણ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો; ત્યારે અગસ્ત્યે મરીચને રાક્ષસરূপ ધારણ કરવાનો શાપ આપ્યો અને તાટકાને યક્ષી-રૂપ ત્યજી ભયંકર નરભક્ષિણી રાક્ષસી બનવાનો શાપ આપ્યો। પછી વિશ્વામિત્ર રાજધર્મનો મુખ્ય ઉપદેશ આપે છે—પ્રજારક્ષા, ચાતુર્વર્ણ્ય-વ્યવસ્થાનું રક્ષણ, ગો અને બ્રાહ્મણોની સંભાળ એ રાજાનું સનાતન કર્તવ્ય છે; તેથી અધર્મકારી સ્ત્રી હોય તો પણ લોકહિત માટે તેનો નાશ કરવામાં રાજકુમારે સંકોચ ન કરવો. ઇન્દ્રે મન્થરાનો વધ કર્યો અને વિષ્ણુએ કાવ્યા (ભૃગુની પત્ની)નો વિનાશ કર્યો એવા દૃષ્ટાંતો આપી, રક્ષણકર્તવ્ય હેઠળ ન્યાય્ય બળપ્રયોગનું તાત્પર્ય આ સર્ગ સ્પષ્ટ કરે છે।
Sarga 26
ताटकावधः (The Slaying of Tāṭakā)
આ સર્ગમાં વિશ્વામિત્રની આજ્ઞા સાંભળ્યા પછી શ્રીરામ પોતાના અનુસરણનું કારણ સ્પષ્ટ કરે છે—દશરથના વચનનું પાલન, કૌશિક મુનિના ઉપદેશનો માન, તેમજ ગો‑બ્રાહ્મણ‑હિત અને લોકકલ્યાણ માટે રાક્ષસોનો નિગ્રહ કરવો ધર્મ છે. ત્યારબાદ રામ ધનુષ્ય પર પ્રત્યંચા ચઢાવી ટંકાર કરે છે; તે ધ્વનિથી અરણ્ય ભયભીત થાય છે અને તાટકા ક્રોધથી દોડી આવે છે. રામ તેની ભયાનક મૂર્તિ જોઈ પ્રથમ મિત પ્રતિભાવ વિચારે છે—સ્ત્રી હોવાથી તેને મારવા કરતાં તેની શક્તિ અને ગતિ નિષ્ક્રિય કરવી. પરંતુ તાટકા માયાથી ધૂળનું વાદળ ઊભું કરે છે, શિલાવર્ષા કરે છે, અદૃશ્ય થાય છે અને રૂપ બદલે છે. ત્યારે વિશ્વામિત્ર અયોગ્ય કરુણા છોડવા કહે છે અને સંધ્યાકાળે રાક્ષસી શક્તિ વધે છે એવી ચેતવણી આપે છે. રામ શબ્દવેધી કુશળતાથી તેના કપટને ભેદે છે, શિલાવર્ષાને અટકાવે છે અને વજ્ર સમ વેગે ધસી આવતી તાટકાના વક્ષસ્થળમાં બાણ ભેદી તેનો વધ કરે છે. ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવો રામની સ્તુતિ કરે છે અને યોગ્ય રાજકુમારને દિવ્યાસ્ત્રો આપવાની સલાહ વિશ્વામિત્રને આપે છે. સંધ્યા થતાં શાપમુક્ત અરણ્યમાં તેઓ ત્યાં જ નિવાસ કરે છે; વિશ્વામિત્ર સ્નેહપૂર્વક રામને આશીર્વાદ આપે છે અને પ્રાતઃ આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન નક્કી કરે છે.
Sarga 27
अस्त्रप्रदानम् — Bestowal of Divine Astras to Rama
રાત્રિ-વિશ્રામ પછી મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર રામ પર અત્યંત પ્રસન્ન થઈ સ્નેહ અને અનુમોદનથી તેને સંપૂર્ણ દિવ્યાસ્ત્ર-સમૂહ આપવાનો નિશ્ચય જાહેર કરે છે અને મંગલ આશીર્વાદ આપે છે. ત્યારબાદ તેઓ ચક્ર, પાશ, ગદા, વજ્ર વગેરે સાધનો સાથે અનેક નામવાળા દિવ્યાસ્ત્રોની ક્રમશઃ સૂચિરૂપે ગણના કરે છે. શુદ્ધ થઈ પૂર્વમુખ થઈ મહર્ષિ અનુત્તમ મંત્રસમૂહો વિધિપૂર્વક ઉપદેશી તે અસ્ત્રો રામને અર્પણ કરે છે. ત્યારે અસ્ત્રોની અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ પ્રગટ થઈ રામના આજ્ઞાકારી સેવક સમાન ઉપસ્થિત થાય છે. રામ તેમને સ્વીકારી મનમાં અધિકાર સ્થાપી આદેશ આપે છે—‘મારા મનમાં જ સ્થિત રહો’; એટલે શક્તિનો ઉપયોગ ઉતાવળથી નહીં, પરંતુ સંયમિત સ્મરણ અને ધર્માધીન નિયંત્રણથી. અંતે રામ વિશ્વામિત્રને પ્રણામ કરી આગળની યાત્રા માટે તૈયાર થાય છે.
Sarga 28
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च — Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
શુદ્ધિકર્મ પૂર્ણ થયા પછી મહામુનિ વિશ્વામિત્ર રામને વિધિપૂર્વક દિવ્ય અસ્ત્રોનું હસ્તાંતરણ કરે છે. કથાભાષામાં રામ હવે ‘દેવતાઓ માટે પણ અજય’ કહેવાય છે; છતાં તે માત્ર અસ્ત્રપ્રાપ્તિથી સંતોષતો નથી. અસ્ત્રોના સંહાર—અર્થાત્ પાછા ખેંચવાની/નિવૃત્તિ કરવાની રીત અને મંત્ર—એ જરૂરી પૂરક વિદ્યા તરીકે તે માગે છે; આથી સંયમ, નૈતિક નિયંત્રણ અને ધર્મસંગત શક્તિપ્રયોગનો ભાવ પ્રગટ થાય છે. વિશ્વામિત્ર સંહારમંત્ર શીખવીને ભૃશાશ્વના પુત્ર તરીકે વર્ણવાયેલા તેજસ્વી, રૂપપરિવર્તનશીલ અનેક અસ્ત્રોની નામાવલી ક્રમે આપે છે. પછી અસ્ત્રદેવતાઓ દેહધારી, પ્રકાશમય રૂપે—કેટલાક અંગાર જેવા કાળા, કેટલાક ધુમાડા જેવા, કેટલાક સૂર્ય-ચંદ્ર સમા તેજસ્વી—હાથ જોડીને રામ પાસે આવે છે અને સેવા કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. રામ તેમને “મારા મનમાં નિવાસ કરો; જરૂર પડે ત્યારે સહાય કરો” એમ આજ્ઞા આપી વિસર્જિત કરે છે. તેઓ પ્રદક્ષિણા કરીને વિદાય લે છે. આગળ જતા રામ પર્વત પાસે મેઘ જેવી છાયા ધરાવતું એક વનખંડ જુએ છે—પશુ-પક્ષીઓથી સમૃદ્ધ અને મધુર કલરવથી ગુંજતું. તે પૂછે છે કે આ કોનો આશ્રમ છે; તેમજ વિશ્વામિત્રના યજ્ઞને અવરોધતા રાક્ષસોની ઉત્પત્તિ અને નિવાસસ્થાન ક્યાં છે તે પણ જાણે છે, જેથી આગળનું રક્ષણકાર્ય નિશ્ચિત થાય.
Sarga 29
सिद्धाश्रम-प्रसङ्गः (Siddhashrama and the Vāmana Narrative)
રામે ‘તે વન કયું?’ એવી જિજ્ઞાસા વ્યક્ત કરતાં વિશ્વામિત્ર સિદ્ધાશ્રમનો પ્રાચીન પ્રસંગ વર્ણવે છે. આ આશ્રમની પવિત્રતા ભગવાન વિષ્ણુના યોગ-તપથી પ્રતિષ્ઠિત થઈ—દેવશ્રેષ્ઠ વિષ્ણુએ અહીં તપશ્ચર્યા કરી હતી. ત્યારબાદ વૈરોચની બલિ દેવોને જીતી ત્રિલોકમાં રાજ્ય સ્થાપે છે; ત્યારે અગ્નિ વગેરે દેવગણ દેવહિતાર્થે વિષ્ણુને શરણ જઈ ‘માયાયોગે’ વામનરૂપ ધારણ કરવા પ્રાર્થના કરે છે. કાશ્યપ-અદિતિના પ્રસંગમાં અદિતિનું સહસ્રવર્ષ તપ, વિષ્ણુની સ્તુતિ અને વરદાન વર્ણાય છે; ‘અદિતિ, હું તારો પુત્ર બની જન્મીશ’ એવી યાચનાથી વામનાવતારનું કારણ સ્પષ્ટ થાય છે. વામન ભગવાન ત્રણ પગલાંથી બલિને આક્રાંત કરી ત્રિલોક ઇન્દ્રને ફરી અર્પે છે; તેથી આ આશ્રમ ‘શ્રમનાશન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. પછી વિશ્વામિત્ર રામ-લક્ષ્મણ સાથે સિદ્ધાશ્રમ પહોંચે છે; ત્યાંના મુનિઓ રાજકુમારોનું પૂજન-સત્કાર કરે છે. વિશ્રાંતિ પછી રામ-લક્ષ્મણ વિશ્વામિત્રને દીક્ષા માટે પ્રેરિત કરે છે અને તેઓ સંયત ઇન્દ્રિયોથી દીક્ષામાં પ્રવેશે છે. પ્રાતઃકાળે બંને સંધ્યોપાસના, જપ, અગ્નિહોત્ર વગેરે સંસ્કારો કરીને વિશ્વામિત્રને વંદન કરે છે; અધ્યાય આશ્રમ-રક્ષણધર્મની ભૂમિકા સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sarga 30
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
આ સર્ગમાં દેશ‑કાળના જ્ઞાતા અને વાણી‑કુશળ રામ‑લક્ષ્મણ વિશ્વામિત્રને પૂછે છે કે રાત્રે રાક્ષસો ક્યારે આવશે, જેથી યજ્ઞનું રક્ષણ કરી શકાય. ઋષિઓ તેમને આદેશ આપે છે કે વિશ્વામિત્રની દીક્ષા અને મૌનવ્રત ચાલે ત્યાં સુધી છ રાત યજ્ઞરક્ષા કરવી. છઠ્ઠા દિવસે યજ્ઞનું તેજ વધે છે; વેદી પર ઋત્વિજ, કુશ, સ્રુવ, સમિધા અને હવિર્દ્રવ્યો વચ્ચે અગ્નિ પ્રખર રીતે પ્રજ્વલિત થાય છે. ત્યારે આકાશમાં ભયંકર ધ્વનિ ઊઠે છે. મારીચ અને સુબાહુ અનુચરો સાથે માયાબળથી આકાશ ઢાંકી, રક્તવર્ષા કરીને વેદીને દૂષિત કરવા આવે છે. રામ તરત જ લક્ષ્મણને સૂચના આપી ધર્માનુકૂળ ‘માનવાસ્ત્ર’ પ્રયોગ કરે છે—પ્રાણહરણનો આશય નહિ—અને મારીચને સો યોજન દૂર ઉછળતા સમુદ્રમાં ફેંકી દે છે; તે મૂર્ચ્છિત થાય છે, પરંતુ મરતો નથી. પછી રામ બાકી રહેલા નિર્દય યજ્ઞવિઘ્નકારકોના વિનાશની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. દિવ્ય ‘આગ્નેયાસ્ત્ર’થી સુબાહુનો વધ કરે છે અને ‘વાયવ્યાસ્ત્ર’થી અન્ય રાક્ષસોનો સંહાર કરે છે. યજ્ઞ નિર્વિઘ્ન પૂર્ણ થતાં વિશ્વામિત્ર રામની પ્રશંસા કરે છે—ગુરુની આજ્ઞા સિદ્ધ થઈ અને ‘સિદ્ધાશ્રમ’ નામ સાર્થક બન્યું. ઋષિઓ વિજયી ઇન્દ્રની જેમ રામનું સન્માન કરે છે.
Sarga 31
सिद्धाश्रमात् शोणातटं प्रस्थानम् — Departure from Siddhāśrama and the Invitation to Janaka’s Yajña (Bow of Mithilā)
સિદ્ધાશ્રમમાં વિશ્વામિત્રનું કાર્ય સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયા પછી કથા હવે ઉત્તર દિશામાં મિથિલા તરફની યાત્રા તરફ વળે છે. રામ અને લક્ષ્મણ કૃતકૃત્ય અને આનંદિત થઈ રાત્રિ વિતાવે છે; પ્રાતઃકાળે નિત્યકર્મો કરીને ઋષિના આદેશને પાલન કરવા શિષ્યધર્મથી પોતાને સમર્પિત સેવકરૂપે રજૂ કરે છે—તપ-યજ્ઞની પરંપરામાં શિસ્તબદ્ધ સેવાનો ભાવ પ્રગટ થાય છે. પછી ઋષિસમૂહ મિથિલામાં રાજા જનકના આવનારા પરમધાર્મિક યજ્ઞની વાત કરે છે અને રામને ત્યાં એક અદભુત “ધનુરત્ન” જોવા આમંત્રણ આપે છે. તે ધનુષ ભયંકર, અપરિમિત શક્તિવાળું અને પૂર્વે દેવતાઓએ યજ્ઞસભામાં આપેલું હોવાનું વર્ણવાય છે; તેની અપ્રાપ્યતા એવી કે દેવ, ગંધર્વ, અસુર, રાક્ષસ તેમજ મહાબલી રાજા-રાજકુમારો પણ તેને ચઢાવવું તો દૂર, ઉઠાવી પણ શકતા નથી. જનકના રાજભવનમાં તે યજ્ઞફલરૂપ પવિત્ર વસ્તુ તરીકે સુગંધ, ચંદન, ધૂપ અને અગરુથી પૂજાય છે—રાજચિહ્ન પણ અને વિધિવસ્તુ પણ. વિશ્વામિત્ર ઋષિઓ સાથે વનદેવતાઓને વિદાય આપી પ્રસ્થાન કરે છે; પક્ષીઓ અને મૃગો પણ થોડું અંતર સુધી અનુસરે છે, પછી તેમને પાછા મોકલવામાં આવે છે. સાંજ સમયે શોણા નદીના કિનારે વિરામ થાય છે; સ્નાન કરીને અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી સૌ વિશ્વામિત્ર સાથે બેસે છે. તે રમ્ય પ્રદેશ જોઈ રામમાં જિજ્ઞાસા જાગે છે અને આગળની કારણકથાનો પ્રસંગ રચાય છે.
Sarga 32
कुशवंशवर्णनम् — The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
આ સર્ગમાં બાલકાંડના ધર્મપરિપ્રેક્ષ્યમાં કુશવંશનો સંક્ષિપ્ત વંશવૃત્તાંત રજૂ થાય છે. બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન, તપમાં અડગ અને સદ્ગુણીઓનું સન્માન કરનાર કુશનું વર્ણન છે. તેના ચાર પુત્રો—કુશામ્બ, કુશનાભ, અધૂર્તરજસ અને વસુ—ધર્મપૂર્વક રાજ્ય કરે છે અને નગરોની સ્થાપના કરે છે: કૌશામ્બી, મહોદય, ધર્મારણ્ય અને ગિરિવ્રજ. વસુનું રાજ્ય ‘વસુમતી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; પાંચ પર્વતોની વચ્ચે વહેતી સુમાગધી/માગધી નદીનું પણ વર્ણન આવે છે. પછી કથા કુશનાભ તરફ વળે છે—અપ્સરા ઘૃતાચીથી જન્મેલી તેની સો પુત્રીઓનું ઉદ્યાન-શોભા સાથે મનોહર ચિત્રણ થાય છે. તેમની સુંદરતા અને યુવાનાવસ્થા જોઈ વાયુ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે અને અમરત્વ તથા અજર-યૌવન આપવાની વાત કરે છે. પુત્રીઓ લગ્નધર્મમાં પિતાની આજ્ઞાને સર્વોપરી માની તેને નકારે છે અને તપસ્વીઓના તેજોબળની યાદ અપાવે છે. ક્રોધિત વાયુ તેમના અંગોમાં પ્રવેશ કરી તેમને કૂબડાં બનાવી વિકૃત કરે છે. લજ્જિત અને રડતી પુત્રીઓ પિતાને મળે છે; કુશનાભ ધર્મભંગના આઘાત પર વિચાર કરી અંતર્મુખ થઈ સમાધિમાં પ્રવેશે છે—આ પ્રસંગ નીતિ-શિક્ષા અને કથાના વળાંકરૂપે ઊભો રહે છે.
Sarga 33
कुशनाभकन्याशतविवाहः — The Marriage of Kuśanābha’s Hundred Daughters (and the Birth of Brahmadatta)
આ સર્ગમાં પરસ્પર જોડાયેલી બે ધર્મકથાઓ આવે છે. પ્રથમ, કુશનાભની સો પુત્રીઓ સર્વવ્યાપી વાયુદેવ દ્વારા કરાયેલા બળજબરીના પ્રયત્નની વાત પિતાને કહે છે અને સ્પષ્ટ કરે છે કે લગ્નમાં તેમની સ્વતંત્ર પસંદગી નથી; કોઈ પણ પ્રસ્તાવ પિતૃસંમતિથી જ સ્વીકાર્ય છે. કુશનાભ તેમની એકમતતા અને ક્ષમાની પ્રશંસા કરીને કહે છે કે ક્ષમા વંશરક્ષા કરનારી અને ધર્મને ધારણ કરનારી મહાશક્તિ છે. પછી વંશપ્રસંગથી દૈવી ઉપાય પ્રગટ થાય છે. બ્રહ્મચારી તપસ્વી ચૂલી, ઊર્મિલાની પુત્રી ગંધર્વી સોમદાની ભક્તિસેવા થી પ્રસન્ન થઈ તેને મનોજાત પુત્ર બ્રહ્મદત્ત આપે છે; તે આગળ કાંપિલ્યનો રાજા બને છે. કુશનાભ મંત્રીઓ સાથે દેશ-કાળ અને યોગ્ય વર અંગે વિચાર કરીને બ્રહ્મદત્તને વર નક્કી કરી પોતાની સો પુત્રીઓને તેને આપવાનો નિર્ણય કરે છે. બ્રહ્મદત્તે વિધિવત્ પાણિગ્રહણ કરતાં જ પુત્રીઓની વિકૃતિ અને દુઃખ તત્ક્ષણે દૂર થાય છે—ધર્મસંમત લગ્નથી સામાજિક અને શારીરિક સુસંગતિ પુનઃસ્થાપિત થવાનો સંકેત. અંતે લગ્નવિધિ પૂર્ણ થાય છે અને સોમદા પુત્રના યોગ્ય આચરણથી પ્રસન્ન થઈ તેનું અનુમોદન કરે છે.
Sarga 34
कुशिकवंश-प्रसङ्गः / Genealogy of the Kuśika Line and the Kausikī River
આ સર્ગમાં વિશ્વામિત્ર રામને પોતાનો વંશપરિચય અને પ્રદેશવૃત્તાંત કહીને પૂર્ણ કરે છે. બ્રહ્મદત્તના લગ્ન પછી તેના પ્રસ્થાનથી કુશનાભના પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞનો પ્રસંગ આવે છે અને તેમાંથી ગાધિનો જન્મ થાય છે. વિશ્વામિત્ર ગાધિને પોતાના પિતા તરીકે ઓળખાવે છે અને કુશવંશ સાથેના સંબંધને આધારે પોતાના “કૌશિક” ઉપનામનું કારણ સમજાવે છે. પછી તેઓ પોતાની જ્યેષ્ઠ બહેન સત્યવતીનું પવિત્ર ચરિત્ર કહે છે—ઋચીક મુનિ સાથે વિવાહિત સત્યવતી પતિનું અનુસરણ કરીને સ્વર્ગે જાય છે અને પછી હિમવત પર્વતમાંથી વહેતી મહાન કૌશિકી નદીરૂપે લોકહિતાર્થે પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ રાત્રિનું શાંત દૃશ્ય વર્ણવાય છે—સ્થિર વૃક્ષો, આરામ કરતા પશુઓ, તારાભર્યું આકાશ અને ઉગતો ચંદ્ર; તેમજ યક્ષો, રાક્ષસો અને માંસભક્ષી નિશાચરોનું સંચાર. વિશ્વામિત્રનું વચન સમાપ્ત થાય છે, ઋષિઓ તેમની પ્રશંસા કરે છે અને રામ-લક્ષ્મણ વિશ્રામ માટે શયન કરે છે.
Sarga 35
गङ्गाजन्मवर्णनम् / The Origin of the Ganga (Tripathagā Narrative)
પ્રાતઃકાળે શોણ નદીના તટ પર વિશ્વામિત્ર રામને જગાડી પ્રાતઃકર્મો અને આગળની યાત્રા માટે પ્રેરણા આપે છે. સ્નાન-આદિ વિધિઓ પૂર્ણ થયા પછી રામ પૂછે છે—ગંભીર અને રેતીલા કાંઠાઓથી શોભિત શોણને કેવી રીતે પાર કરશું? ત્યારે વિશ્વામિત્ર પૂર્વ ઋષિઓએ અપનાવેલા સ્થિર માર્ગે જ ચાલવા સૂચવે છે. અર્ધદિવસ વિવિધ વનોમાંથી પસાર થઈ તેઓ જાહ્નવી (ગંગા) સુધી પહોંચે છે—તપસ્વીઓ દ્વારા પૂજિત અને હંસ-ક્રૌંચ વગેરે પક્ષીઓથી રમણીય. ગંગાતટે નિવાસ કરી તેઓ સ્નાન કરે છે, પિતૃઓને તર્પણ અર્પે છે, અગ્નિહોત્ર કરે છે અને પવિત્ર શેષને પ્રસાદરૂપે ગ્રહણ કરે છે. શુદ્ધ નદીકાંઠે સૌ વિશ્વામિત્રની આસપાસ શાંતચિત્તે બેઠા રહે છે. પછી રામ ગૂઢ પ્રશ્ન કરે છે—ગંગાને ‘ત્રિપથગા’ કેમ કહે છે, અને તે ત્રણ લોકને પાવન કરતી સમુદ્રમાં કેવી રીતે પ્રવેશી? આ જિજ્ઞાસાથી પ્રેરિત થઈ વિશ્વામિત્ર ગંગાજન્મકથા શરૂ કરે છે—પર્વતરાજ હિમવાન, મહાધાતુનિધિ, અને તેની પત્ની મનોરમા (મેરુની પુત્રી)ને બે પુત્રીઓ: જ્યેષ્ઠ ગંગા અને કનિષ્ઠ ઉમા. દેવકાર્ય માટે દેવતાઓ ગંગાની યાચના કરે છે; હિમવાન ધર્માનુસાર ત્રિલોકહિત માટે તેને અર્પે છે અને દેવતાઓ કૃતાર્થ થઈ પ્રસ્થાન કરે છે. ઉમા કઠોર તપ કરીને રુદ્ર સાથે વિવાહ પામે છે. અંતે વિશ્વામિત્ર ગંગાને સ્વર્ગગામિની, પાપહરિણી દિવ્ય નદી તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે.
Sarga 36
बालकाण्ड सर्ग ३६ — गङ्गा-प्रभवप्रश्नः, शिवतेजोधारणं, कार्त्तिकेय-जन्म, उमाशापः
રામ અને લક્ષ્મણ વિશ્વામિત્રની કથા સાંભળી તેની પ્રશંસા કરે છે અને પૂછે છે—ગંગા કેમ ‘ત્રિપથગા’ (ત્રણે લોકમાં વહેતી) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, અને કયા કર્મોથી તેની પાવનતા સ્થાપિત થઈ? ત્યારે વિશ્વામિત્ર શિવ અને ઉમાને કેન્દ્રમાં રાખી કારણકથા કહે છે. શિવ-ઉમાનું સંયોગ શત દિવ્યવર્ષો સુધી ચાલે છે, છતાં સંતાન થતું નથી. બ્રહ્માના નેતૃત્વમાં દેવો ભય પામે છે કે શિવના તેજમાંથી પુત્ર જન્મે તો તેની શક્તિ લોકોએ સહન ન કરી શકે. તેઓ ત્રિલોકહિત માટે શિવને તે તેજ સંયમિત કરીને ધારણ કરવા વિનંતી કરે છે. શિવ સંમત થાય છે, પરંતુ પૂછે છે—જો તેજ બહાર મૂકાય તો તેને કોણ ધારણ કરશે? દેવો ધરા (પૃથ્વી)ને પાત્ર તરીકે નિર્ધારિત કરે છે. શિવ તેજ પૃથ્વી પર વિસર્જિત કરે છે; વાયુની સહાયથી અગ્નિ તેને ગ્રહણ કરીને વહન કરે છે. તેથી શ્વેતપર્વત અને પ્રજ્વલિત શરવણ વન પ્રગટ થાય છે, જ્યાં અગ્નિજાત મહાબલી કાર્ત્તિકેયનો જન્મ થાય છે. દેવર્ષિઓ શિવ-ઉમાની પૂજા કરે છે; પરંતુ વિઘ્નથી ક્રોધિત ઉમા દેવોને શાપ આપે છે કે તેમની પત્નીઓ નિસંતાન રહેશે, અને પૃથ્વીને શાપ આપે છે કે તે અનેક રૂપ અને અનેક સ્વામીઓવાળી બની પણ પુત્રપ્રસવના સુખથી વંચિત રહેશે. પછી વિશ્વામિત્ર ‘પર્વતનંદિની’ પ્રસંગ પૂર્ણ થયો એમ કહી ગંગાજન્મકથાની તરફ સંક્રમણ કરે છે.
Sarga 37
कुमारसम्भवः—गङ्गायां तेजोनिक्षेपः (The Birth of Kumāra/Skanda and the Deposition of Śiva’s Energy through Gaṅgā)
આ સર્ગમાં વિશ્વામિત્ર રામને એક પૌરાણિક પ્રસંગ સમજાવે છે. ઉમાના અચૂક વચનને કારણે દેવતાઓ પોતાની પત્નીઓ દ્વારા સંતાન મેળવી શક્યા નહીં; તેથી તેઓ બ્રહ્માને શરણ જઈ નવા સેનાપતિની પ્રાર્થના કરે છે. બ્રહ્મા ધર્મસંગત ઉપાય જણાવે છે—અગ્નિ શિવ/ઈશ્વરના તેજને વહન કરીને દિવ્ય ગંગા દ્વારા પુત્ર ઉત્પન્ન કરશે, અને આ વ્યવસ્થા ઉમાને પણ સ્વીકાર્ય રહેશે. દેવતાઓ રત્નમણિથી શોભિત કૈલાસ પર જઈ અગ્નિને ગંગામાં શિવતેજ નિક્ષેપ કરવા નિયુક્ત કરે છે. ગંગા દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, પરંતુ વધતું જતું દાહક તેજ સહન કરી શકતી નથી; અગ્નિના આદેશથી તે હિમવંતના ઢાળ પર ગર્ભ મૂકી પોતાના પ્રવાહો દ્વારા તેને વહેવા દે છે. પૃથ્વી-સ્પર્શથી ‘જાતરૂપ’ (સુવર્ણ) તથા અન્ય ધાતુઓ/ખનિજો ઉત્પન્ન થાય છે—આ રીતે હિમાલયના સુવર્ણવનનું કારણ કહેવાય છે. પછી કુમારનો જન્મ થાય છે; કૃત્તિકાઓ ધાય તરીકે નિયુક્ત થતાં તે કાર્ત્તિકેય તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ગંગામાં ‘સ્કન્ન’ (વહીને ઉતરેલું) હોવાથી તેનું નામ સ્કંદ પણ થાય છે. કોમળ દેહ હોવા છતાં તે સહજ પરાક્રમે દૈત્યસમૂહોને પરાજિત કરે છે, અને દેવતાઓ તેને વિધિવત પોતાના સૈન્યનો સેનાપતિ સ્થાપે છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે કાર્ત્તિકેયની ભક્તિપૂર્વક વંદના કરવાથી દીર્ઘાયુ, સંતાન અને સ્કંદલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Sarga 38
सगरस्य पुत्रलाभः — Sagara’s Boons, Progeny, and the Rise of the Sixty Thousand
પૂર્વ પ્રસંગ કહીને વિશ્વામિત્ર મુનિ અયોધ્યાના પ્રાચીન નરેશ સગરનું વર્ણન કરે છે—ધર્માત્મા હોવા છતાં તેઓ નિઃસંતાન હતા. તેમની બે રાણીઓ હતી: વિદર્ભરાજકન્યા કેશિની અને અરિષ્ટનેમિની પુત્રી સુમતિ, જે અદ્વિતીય સૌંદર્યવતી હતી અને સુપર્ણ (ગરુડ)ની બહેન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. સગર રાજાએ બંને રાણીઓ સાથે હિમવંત પર્વતના ભૃગુપ્રસ્રવણમાં દીર્ઘ તપ કર્યું. પ્રસન્ન થઈ મહર્ષિ ભૃગુએ વર આપ્યો—એક રાણીને વંશ ચલાવનાર એક જ પુત્ર થશે અને બીજી રાણીને સાઠ હજાર પુત્રો થશે. રાણીઓએ વરનું સ્વરૂપ જાણી પસંદગી કરવાની પરવાનગી મળતાં કેશિનીએ એક વંશધર પુત્રનો વર સ્વીકાર્યો અને સુમતીએ બહુ પુત્રત્વનો. સમયે કેશિનીથી અસમાંજસ જન્મ્યો; સરયૂમાં બાળકોને ફેંકવા જેવી ક્રૂરતા કારણે તે કુપખ્યાત બન્યો, તેથી પ્રજાને પીડા આપતાં સગરે તેને દેશનિકાલ કર્યો. પરંતુ તેનો પુત્ર અંશુમાન પરાક્રમી અને સર્વપ્રિય હતો. સુમતીએ દૂધી જેવી એક ગર્ભપિંડ પ્રસવ્યો; તે ફાટી સાઠ હજાર પુત્રો થયા, જેમને ઘી ભરેલા ઘડામાં પોષી યુવાન બનાવાયા. અંતે સગરે યજ્ઞ આરંભ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો, જેથી આગળની વંશ-યજ્ઞકથાનો પ્રવાહ શરૂ થાય છે.
Sarga 39
सगरयज्ञाश्वहरणम् — The Stolen Sacrificial Horse of Sagara
પૂર્વ કથન પૂર્ણ થતાં પ્રસન્ન અને સાવધાન રામે વિશ્વામિત્રને વિનંતી કરી કે સગરના પૂર્વજો દ્વારા યજ્ઞ કેવી રીતે ગોઠવાયો તે વિગતે કહો. ત્યારે વિશ્વામિત્રે સગર-પ્રસંગ આરંભ્યો—હિમવાન અને વિંધ્ય વચ્ચેના પ્રદેશમાં સગરનો યજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો અને યજ્ઞાશ્વની રક્ષા માટે અંશુમાનને નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. પર્વદિને (પૂર્ણિમા/સમાપ્તિ દિવસે) વાસવ ઇન્દ્રે રાક્ષસ-રૂપ ધારણ કરીને યજ્ઞીય અશ્વનું અપહરણ કર્યું. ઋત્વિજોએ સભામાં સગરને ચેતવ્યું—યજ્ઞમાં દોષ પડવો અશુભ છે; તેથી અશ્વ તાત્કાળ પાછો લાવવો જોઈએ. સગર દીક્ષિત અવસ્થામાં અંશુમાન અને પુરોહિતવર્ગ સાથે ત્યાં જ રહી, પોતાના સાઠ હજાર પુત્રોને આજ્ઞા આપી—સમુદ્રપર્યંત ધરતી શોધો; ક્રમશઃ ખોદતા જાઓ; જ્યાં સુધી અશ્વ અને ચોર બંને ન મળે. રાજકુમારોએ ઉત્સાહથી હીરા જેવી તીક્ષ્ણ નખો, હળ અને ભાલાઓ વડે વિશાળ ભૂભાગ ફાડી ખોદ્યો. ધરતીના મથનથી ભયંકર ધ્વનિઓ ઊઠ્યા અને પાતાળના જીવો પણ મારાયા. તેથી વ્યાકુળ દેવો, ગંધર્વો, અસુરો અને નાગો બ્રહ્મા પાસે જઈને જણાવ્યું—સગરપુત્રો ‘યજ્ઞવિઘ્નકારી’ની શંકાથી પ્રાણીઓનો સંહાર કરે છે અને આખી ધરતી ચીરી રહી છે.
Sarga 40
सगरपुत्राणां रसातलगमनम् — The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila
આ સર્ગમાં ભયગ્રસ્ત દેવતાઓ બ્રહ્માજીની શરણ લે છે. બ્રહ્મા સમજાવે છે કે આ બધું પૂર્વનિયત છે—પૃથ્વીને વાસુદેવ જ કપિલ-રૂપે ધારણ કરે છે; તેથી સગરના પુત્રો દ્વારા પૃથ્વીનું વિદરણ અને અંતે તેમનો વિનાશ નિશ્ચિત છે, કારણ કે તેઓ કપિલનો અપમાન કરશે. અશ્વચોરને શોધવા માટે ફરી ખોદકામ ચાલુ રાખવાનો બ્રહ્માનો સગરને આદેશ છે. સગરના સાઠ હજાર પુત્રો રસાતલ તરફ ઉતરતાં ચાર દિગ્ગજોને જુએ છે—પૂર્વે વિરূপાક્ષ, દક્ષિણમાં મહાપદ્મ, પશ્ચિમે સૌમનસ અને ઉત્તરે ભદ્ર—પર્વત સમા વિશાળ, પૃથ્વીધારક. પવિત્ર દિવસોમાં ભૂકંપ થવાનું કારણ તેમના મસ્તકના હલનચલનને ગણાવવામાં આવે છે. તેઓ સૌને વંદન કરી ઈશાન દિશામાં ખોદતાં ખોદતાં કપિલ મુનિ (શાશ્વત વાસુદેવ) અને નજીક ચરતો યજ્ઞાશ્વ જુએ છે. કપિલને જ ચોર સમજી તેઓ શસ્ત્રો અને સાધનો લઈને દોડી જાય છે, આરોપ મૂકે છે અને ક્રોધ જગાવે છે. કપિલના માત્ર વચનથી તેઓ ભસ્મ થઈ જાય છે. અજ્ઞાનથી થયેલી ઓળખની ભૂલ, યજ્ઞની ઉતાવળ અને સિદ્ધ પુરુષ પ્રત્યે અધર્મ—આ બધાનો ભયંકર પરિણામ આ સર્ગ દર્શાવે છે.
Sarga 41
अंशुमान्—अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
રાજા સગરે જ્યારે જોયું કે તેના પુત્રો લાંબા સમયથી ગેરહાજર છે, ત્યારે તેણે પરાક્રમ, વિદ્યાઅને વંશગૌરવથી યુક્ત પોતાના પૌત્ર અંશુમાનને બોલાવી, યજ્ઞાશ્વ હરણ કરનાર ચોર તથા ગુમ થયેલા રાજકુમારોને શોધવા આદેશ આપ્યો. ધનુષ્ય-શસ્ત્ર ધારણ કરીને સજ્જનોનું સન્માન કરવું અને યજ્ઞના વિઘ્નો દૂર કરીને યજ્ઞ પૂર્ણ કરાવવો—એવું પણ તેણે ઉપદેશ આપ્યો. અંશુમાન સગરપુત્રોએ ખોદેલા ભૂગર્ભ માર્ગે આગળ વધ્યો અને દિશાઓના રક્ષક દિગ્ગજોને દર્શન કર્યા, જેમની અનેક પ્રાણીઓ પૂજા કરે છે. તેણે તેમની પ્રદક્ષિણા કરીને વિનયપૂર્વક પૂછપરછ કરી; દિગ્ગજોએ તેને આશ્વાસન આપ્યું કે તે અશ્વ સાથે પરત ફરશે. આગળ જઈ તેણે સગરના સાઠ હજાર પુત્રોને ભસ્મરૂપે પડેલા જોયા અને શોક કર્યો; નજીક યજ્ઞાશ્વ ચરતો દેખાયો. પિતૃતર્પણ માટે જળ શોધ્યું પણ ન મળ્યું; ત્યારે તેણે ગરુડ (સુપર્ણ/વૈનતેય)ને જોયો. ગરુડે જણાવ્યું કે કપિલ મુનિના તેજથી તેઓ દગ્ધ થયા છે; સામાન્ય જળથી ક્રિયા યોગ્ય નથી—હિમવતની જ્યેષ્ઠ પુત્રી ગંગા જ ભસ્મને પવિત્ર કરીને સ્વર્ગગતિ આપી શકે છે. ગરુડના નિર્દેશ મુજબ અંશુમાન અશ્વ લઈને ઝડપથી પરત આવ્યો અને સર્વ વર્તાંત સગરને કહ્યો; સગરે કલ્પોક્ત વિધિથી યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો, પરંતુ ગંગાને પૃથ્વી પર લાવવાનો ઉપાય ત્યારે નક્કી કરી શક્યો નહીં. દીર્ઘકાળ રાજ્ય કરીને અંતે તે સ્વર્ગે ગયો.
Sarga 42
गङ्गावतरण-प्रार्थना (Bhagīratha’s Petition for the Descent of Gaṅgā)
આ સર્ગમાં સગરપુત્રોના ઉદ્ધાર માટે ચાલતી ઇક્ષ્વાકુ વંશની કથા આગળ વધે છે. સગરના અવસાન પછી પ્રજા ધર્માત્મા અંશુમાનને રાજા તરીકે સ્થાપે છે. પછી અંશુમાન દિલીપને રાજ્ય સોંપીને હિમવંતના પવિત્ર શિખર પર ઘોર તપ કરે છે, પરંતુ કાર્ય પૂર્ણ કર્યા વિના જ સ્વર્ગને પામે છે. દિલીપ પૂર્વજોની આપત્તિથી શોકગ્રસ્ત થઈ ગંગાવતરણ અને જરૂરી જલક્રિયાનો ઉપાય ન મળતાં ચિંતનમાં લીન રહે છે; ત્યારે તેને ધર્માત્મા પુત્ર ભગીરથ જન્મે છે. દિલીપ લાંબા સમય સુધી યજ્ઞયાગ સાથે રાજ્ય ચલાવી ભગીરથનો રાજ્યાભિષેક કરે છે અને પુણ્યબળે ઇન્દ્રલોક જાય છે. સંતાનહીન હોવા છતાં વંશવૃદ્ધિ અને પિતૃમોક્ષના દૃઢ સંકલ્પથી ભગીરથ મંત્રીઓને રાજ્યભાર સોંપી ગોકર્ણમાં દીર્ઘકાલ પંચતપ કરે છે—બાહુ ઊંચા રાખી, ઇન્દ્રિય સંયમ કરીને, માસમાં એક વાર આહાર લેતા. તેના તપથી પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્મા પ્રગટ થાય છે. ભગીરથ સગરપુત્રોના મુક્તિ માટે ગંગાજલથી જલક્રિયા તથા ઇક્ષ્વાકુ વંશની સતતતા માટે વર માગે છે. બ્રહ્મા વર આપે છે, પરંતુ કહે છે કે ગંગાના પ્રચંડ વેગને ધારણ કરવા માત્ર શિવ સમર્થ છે; તેથી પહેલાં શિવની પ્રાર્થના કરવી. એમ કહી બ્રહ્મા દેવો સાથે સ્વર્ગે પરત જાય છે.
Sarga 43
गङ्गावतरणम् (The Descent of the Gaṅgā and Bhagiratha’s Fulfilment)
બ્રહ્મા પ્રસ્થાન કર્યા પછી ભગીરથે ગંગાના અતિ પ્રચંડ વેગને સંયમિત કરવા શિવની કૃપા માગી. તેણે એક વર્ષ સુધી ઘોર તપ કર્યું—એક પગના અંગૂઠા પર સ્થિર ઊભો રહી—અને મહાદેવને પ્રાર્થના કરી કે પર્વતજાત ગંગાને શિરે ધારણ કરે. તપથી પ્રસન્ન થઈ શિવે તે સ્વીકાર્યું. ક્ષણિક ગર્વથી ગંગા શિવને વશ કરી પાતાળમાં લઈ જવા દોડી, પરંતુ શિવની જટાઓના જાળમાં બંધાઈ નિષ્ક્રિય થઈ ગઈ. ભગીરથે ફરી તપ કરતાં શિવે ગંગાને બિંદુ બિંદુ કરીને મુક્ત કરી; તે ‘બિંદુસર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ સાત ધારાઓમાં વહેંચાઈ—પૂર્વ તરફ ત્રણ (હ્લાદિની, પાવની, નલિની), પશ્ચિમ તરફ ત્રણ (સુચક્ષુ, સીતા, સિંધુ) અને સાતમી ધારા ભગીરથના રથને અનુસરતી રહી. દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, યક્ષો, સિદ્ધો અને જલચર પ્રાણીઓ ફેણ, વીજળી જેવી દીપ્તિ અને નિર્મળ પ્રકાશ વચ્ચે આ અવતરણ નિહાળતા રહ્યા. આગળ ગંગાનો પ્રવાહ ઋષિ જહ્નુના યજ્ઞ પર અથડાયો; ક્રોધિત જહ્નુએ ગંગાજળ પી લીધું, પછી કાનમાંથી છોડ્યું—એથી ગંગા ‘જાહ્નવી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. અંતે ગંગા ભગીરથ સાથે સમુદ્ર સુધી જઈ પાતાળમાં પ્રવેશી સગરપુત્રોની ભસ્મ ધોઈ તેમને પવિત્ર કરી સ્વર્ગારોહણનું કારણ બની—કર્મ, તીર્થજળ અને મુક્તિફળનો પવિત્ર સંબંધ સ્પષ્ટ કરતી।
Sarga 44
गङ्गावतरण-समापनः (Conclusion of the Descent of Gaṅgā)
આ સર્ગમાં ગંગાવતરણ-પ્રસંગનો ઉપસંહાર થાય છે. ભગીરથ ગંગાને સમુદ્ર સુધી લઈ જઈ પછી પૃથ્વીના અધોલોકમાં ઉતરે છે, જ્યાં સગરના પુત્રો ભસ્મરૂપે પડેલા છે. ગંગાજળથી તે ભસ્મ ભીંજાતાં જ બ્રહ્મા પ્રગટ થઈ તેમની મુક્તિ અને સ્વર્ગારોહણની પુષ્ટિ કરે છે; પિતૃઉદ્ધાર વિધિની સિદ્ધિ અને દૈવી અનુમોદનથી થાય છે, તે સ્થાપિત થાય છે. બ્રહ્મા ગંગાને ‘ભાગીરથી’ અને ‘ત્રિપથગા’ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે—ત્રિલોકપાવની દિવ્ય નદી, ભગીરથના વ્રતથી લોકસ્મૃતિમાં અવિનાશી. તે ભગીરથને સર્વ પિતૃઓ માટે સલિલ-ક્રિયા (જળવિધિ) પૂર્ણ કરવા આદેશ આપે છે અને સ્પષ્ટ કરે છે કે સગર, અંશુમત અને દિલીપ જે વ્રત પૂર્ણ કરી શક્યા નહોતા, તે ભગીરથે સિદ્ધ કર્યું. બ્રહ્મા ભગીરથની પ્રતિજ્ઞાપૂર્તિની પ્રશંસા કરીને કીર્તિલાભ અને ‘ધર્મમાં મહાન પદ’ પ્રાપ્ત થયું કહે છે તથા ગંગાસ્નાનાદિ દ્વારા શુદ્ધિનો ઉપદેશ આપે છે. પછી બ્રહ્મા સ્વર્ગે પરત જાય છે; ભગીરથ વિધિપૂર્વક જળકર્મો કરી શુદ્ધ થઈ રાજધાની પરત આવે છે અને કૃતાર્થ થઈ રાજ્ય કરે છે; પ્રજા શોક-ચિંતા મુક્ત થઈ આનંદિત થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ પુણ્યકથા સાંભળવાથી કે પાઠ કરવાથી પુણ્ય, સમૃદ્ધિ, દીર્ઘાયુ, સંતાન, દેવ-પિતૃ તોષ અને પાપનાશ પ્રાપ્ત થાય છે.
Sarga 45
विशालानगरीप्रवेशः — Entry toward Viśālā and the Indra–Kṣīrodamathana Legend
સર્ગ ૪૫માં વિશ્વામિત્રની પૂર્વકથા (વિશેષ કરીને ગંગાવતરણ) સાંભળી રામ અતિ વિસ્મિત થાય છે. તે પુણ્યવૃત્તાંતનું મનન કરતાં રાત્રિ વિતાવે છે અને પ્રભાતે વિનયપૂર્વક મુનિને કહે છે કે ધ્યાનમાં લીન હોવાથી રાત્રિ ક્ષણ જેવી પસાર થઈ. પછી સૌ પુણ્ય ઋષિઓ સાથે સંબંધિત નૌકાથી ત્રિપથગા ગંગા પાર કરી ઉત્તર કાંઠે પહોંચે છે, તપસ્વી સમૂહોને સન્માન આપે છે અને સ્વર્ગસમાન શોભાયમાન વિશાલાનગરીને જુએ છે. રામ કરજોડીને વિશાલાનું રાજવંશ અને ઉત્પત્તિ વિશે પૂછે છે. ત્યારે વિશ્વામિત્ર શક્ર (ઇન્દ્ર) કેન્દ્રિત પ્રાચીન કથા આરંભે છે—દેવો અને દૈત્યો અમૃત માટે ક્ષીરસાગરમંથનનો નિશ્ચય કરે છે; મન્દર પર્વત મથની બને છે અને વાસુકિ નાગ દોરી. મંથનથી પ્રથમ હલાહલ વિષ નીકળતાં દેવો રુદ્ર/શંકરની શરણ જાય છે; હરિના ઉપદેશથી શિવ વિષ ધારણ કરે છે અને વિષ્ણુ કૂર્મરૂપે મન્દરને આધાર આપે છે. પછી ધન્વંતરી, અપ્સરાઓ, વારુણી, ઉચ્ચૈઃશ્રવા, કૌસ્તુભ મણિ અને અંતે અમૃત પ્રગટ થાય છે. અમૃતને લઈને દેવ-દૈત્ય સંઘર્ષ થાય છે; વિષ્ણુ મોહિની રૂપની યુક્તિથી દેવોને અમૃત અપાવે છે અને ઇન્દ્રનું રાજ્ય દૃઢ થાય છે. આમ ગંગાતીરનો પ્રસંગ અને વિશાલાપ્રવેશને પૌરાણિક ઇતિહાસ સાથે જોડીને પ્રશ્નોત્તરરૂપે ઉપદેશાત્મક વર્ણન રજૂ થાય છે.
Sarga 46
दितितपः-शक्रपरिचर्या-गर्भभेदः (Diti’s Penance, Indra’s Service, and the Severing of the Embryo)
આ સર્ગમાં દિતીના શોક અને સંકલ્પ દ્વારા દેવ–અસુર નૈતિક તણાવ પ્રગટ થાય છે. દેવોએ તેના પુત્રોનો વધ કર્યા પછી દિતી મરીચિપુત્ર કશ્યપ પાસે જઈ પ્રાર્થના કરે છે કે ઇન્દ્રનો વધ કરી શકે એવો પરાક્રમી પુત્ર તેને પ્રાપ્ત થાય; તે માટે ઘોર તપ કરવાનો વ્રત લઈને એવી સંતાન માટે સંમતિ માગે છે. કશ્યપ શરત સાથે વર આપે છે—હજાર વર્ષ સુધી અખંડ શૌચ અને સંયમ પાળવામાં આવે તો ત્રિલોકાધિપતિ પુત્ર જન્મશે. ત્યારબાદ દિતી કુશપ્લવનમાં કઠોર તપશ્ચર્યા આરંભે છે. આગામી ભય જાણીને ઇન્દ્ર ખુલ્લો વિરોધ ન કરીને સેવામાર્ગ અપનાવે છે. તે અગ્નિ, કુશ, જળ, ફળ-મૂલ વગેરે તપ માટે જરૂરી સામગ્રી પહોંચાડે છે અને દિતીની થાક ઉતારવા પોતે પણ પરિચર્યા કરે છે. તપ પૂર્ણ થવામાં દસ વર્ષ બાકી હોય ત્યારે દિતી પ્રસન્ન થઈ ઇન્દ્રને કહે છે કે તેને એક ભાઈ મળશે અને તે વિજયમાં ભાગીદાર બનશે. પરંતુ મધ્યાહ્ને દિતી અશુચિ સ્થિતિમાં, માથા તરફ પગ રાખીને સૂઈ જાય છે. આ નિયમભંગનો લાભ લઈને ઇન્દ્ર ગર્ભમાં પ્રવેશ કરે છે અને ભ્રૂણને સાત ભાગમાં ચીરી નાખે છે; સાથે “મા રુદઃ” (રડો નહીં) એમ વારંવાર બોલી મરુતોની ઉત્પત્તિનું કારણ દર્શાવે છે. દિતી જાગીને વધ રોકે છે; ઇન્દ્ર પાછો હટી પોતાનું કૃત્ય સ્વીકારી, અશૌચથી અવસર મળ્યો એમ કહી ક્ષમા માગે છે. સર્ગ તપ સાથે શૌચ-નિયમની અનિવાર્યતા અને નાની શિસ્તભંગ પણ મહાન પરિણામો ફેરવી શકે—એવો ધર્મબોધ આપે છે.
Sarga 47
दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च (Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage)
આ સર્ગમાં દૈવી-પુરાણકથા અને સ્થાનિક રાજવંશની પરંપરા એકસાથે ગૂંથીને પવિત્ર ભૂગોળને કથાસ્મૃતિમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. દિતિ પોતાના ગર્ભના સાત ભાગ થઈ જવાથી શોકાકુલ બની અજય ઇન્દ્રને વિનયપૂર્વક કહે છે કે તેમાં ઇન્દ્રનો દોષ નથી; આ આપત્તિ તેના પોતાના પ્રમાદ/વ્રતભંગનું ફળ છે. પછી તે નુકસાનને લોકહિતમાં ફેરવી પ્રાર્થના કરે છે કે તે સાત ખંડ ‘મરુત’ બની જાય—વાયુના વિભાગો અને દિશાઓના રક્ષક દેવરૂપે. ઇન્દ્ર અંજલિ બાંધી સંમતિ આપે છે અને તેઓ લોકોમાં તથા દિશાઓમાં વિહરવાની દિવ્ય શક્તિ ધરાવે છે એમ નિશ્ચિત કરે છે; માતા અને પુત્રો કૃતાર્થ થઈ સ્વર્ગે ગમન કરે છે એમ વર્ણન આવે છે. પછી કથા સ્થાન-નિર્માણ તરફ વળે છે—જ્યાં પૂર્વે ઇન્દ્ર નિવાસ કરતા હતા તે દેશનો ઉલ્લેખ થાય છે. ઇક્ષ્વાકુના ધર્માત્મા પુત્ર વિશાલ (અલંબુષાથી જન્મેલ) એ વૈશાલી નગરી વસાવી; ત્યારબાદ હેમચંદ્ર, સુચંદ્ર, ધૂમ્રાશ્વ, સંજય, સહદેવ, કુશાશ્વ, સોમદત્ત, કકુત્સ્થ વગેરે રાજાઓની પરંપરા કહીને વર્તમાન રાજા સુમતિ સુધી પહોંચે છે. અંતે અતિથિસત્કાર મુજબ રાત્રિ-નિવાસની વ્યવસ્થા થાય છે અને આગળ જનકદર્શનનો સંકેત મળે છે; સુમતિ સ્વયં બહાર આવી વિશ્વામિત્રનું સ્વાગત કરે છે અને મુનિના આગમનને પોતાનું સૌભાગ્ય ગણાવે છે.
Sarga 48
अहल्याशापवर्णनम् (The Account of Ahalyā’s Curse and the Deserted Hermitage near Mithilā)
આ સર્ગમાં રામ-લક્ષ્મણ મિથિલા તરફ આગળ વધતાં યજ્ઞીય અતિથિસત્કાર અને પવિત્ર ભૂગોળની પરંપરામાં સ્થિત થાય છે. પરસ્પર કુશળપ્રશ્ન પછી રાજા સુમતિ તેમને વિશિષ્ટ અતિથિરૂપે સન્માન આપે છે; તેઓ એક રાત ત્યાં નિવાસ કરીને જનકની શુભ નગરી મિથિલા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે, જેને સમવેત ઋષિઓ ભક્તિપૂર્વક પ્રશંસે છે. મિથિલા નજીક રામ એક પ્રાચીન, સુંદર પરંતુ નિર્જન આશ્રમ જોઈ વિશ્વામિત્રને તેનો ઇતિહાસ પૂછે છે. વિશ્વામિત્ર કહે છે—આ દેવોથી પણ પૂજિત મહર્ષિ ગૌતમનો આશ્રમ હતો; ત્યાં ગૌતમ અને અહલ્યા અનેક વર્ષો સુધી તપશ્ચર્યા કરતા. સંધિ સાધીને ઇન્દ્ર ગૌતમનો વેશ ધારણ કરી સંગમની યાચના કરે છે; અહલ્યા ઇન્દ્રને ઓળખતાં છતાં કૌતૂહલ અને પ્રવૃત્તિવશ સંમતિ આપે છે. તપોદીપ્ત ગૌતમ પરત આવી કપટ પ્રગટ કરે છે—ઇન્દ્રને વીર્યનાશનો શાપ આપે છે અને અહલ્યાને દીર્ઘકાળ અદૃશ્ય રહી આશ્રમમાં વાયુઆહાર કરીને ભસ્મશય્યા પર શયન સાથે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા આદેશ આપે છે. શાપમાં જ ધર્મ્ય ઉપાય પણ નિર્દિષ્ટ છે—જ્યારે વનમાં પ્રવેશેલા શ્રીરામ આવી તેના અતિથિસત્કારને સ્વીકારશે, ત્યારે અહલ્યા શુદ્ધ થઈ ફરી સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરશે. ત્યારબાદ ગૌતમ હિમવત તરફ તપ માટે જાય છે અને તે આશ્રમ અપરાધ, પ્રાયશ્ચિત્ત અને ઉદ્ધારનું પવિત્ર સ્મારકસ્થળ બની રહે છે.
Sarga 49
अहल्याशापमोक्षः — The Release of Ahalya and Indra’s Restoration
આ સર્ગમાં દિવ્ય-યજ્ઞપ્રસંગ અને નૈતિક પુનઃસ્થાપનનો વર્ણન એકસાથે ગૂંથાયેલો છે. ગૌતમ ઋષિના તપમાં વિઘ્ન કરવું અને પરસ્ત્રી-મર્યાદાનો ભંગ કરવો—આ કારણે શાપગ્રસ્ત ઇન્દ્ર પોતાની હાનિ પર વિલાપ કરી, અગ્નિને અગ્રેસર રાખીને દેવતાઓ પાસે ઉપાય માગે છે. અગ્નિના આદેશથી પિતૃદેવો એક મેષના વૃષણ ઇન્દ્રમાં પ્રતિસ્થાપિત કરે છે; તેથી યજ્ઞપરંપરામાં વૃષણચ્છિન્ન મેષ પણ હવિરૂપે સ્વીકાર્ય—એવો નિયમ પ્રસ્થાપિત થાય છે. પછી વિશ્વામિત્ર રામને ગૌતમાશ્રમમાં પ્રવેશ કરવા કહે છે—રામના આગમન સુધી શાપથી અદૃશ્ય રહેલી અહલ્યાનો મોક્ષ રામથી જ થવાનો હતો. વિશ્વામિત્ર સાથે રામ-લક્ષ્મણ અહલ્યાને જુએ છે; ધુમ્મસથી ઢંકાયેલી ચંદ્રપ્રભા જેવી અને સૂર્યસમાન તેજવાળી—એવા ઉપમાઓથી તેની તપશ્ચર્યાથી શુદ્ધ થયેલી દીપ્તિ વર્ણવાય છે. શાપકાળ પૂર્ણ થતાં બંને ભાઈ તેના ચરણ સ્પર્શ કરે છે; અહલ્યા પાદ્ય-અર્ઘ્ય વગેરે દ્વારા આતિથ્ય કરે છે. ત્યારબાદ પુષ્પવર્ષા, દુન્દુભિનાદ, ગંધર્વ-અપ્સરાઓનું ગાન-નૃત્ય—એવો દિવ્ય ઉત્સવ થાય છે. ગૌતમ ઋષિ અહલ્યასთან પુનર્મિલન કરીને રામનું સન્માન કરે છે અને ફરી તપમાં પ્રવૃત્ત થાય છે. ત્યારપછી રામ મિથિલા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.
Sarga 50
यज्ञवाटप्रवेशः जनक-विश्वामित्रसंवादश्च (Arrival at the Sacrificial Ground and Janaka’s Reception)
આ સર્ગમાં મિથિલાની યજ્ઞવાટમાં થયેલા ઔપચારિક સ્વાગતક્રમનું વર્ણન છે. વિશ્વામિત્રના નેતૃત્વમાં રામ અને લક્ષ્મણ ઈશાન દિશામાં આગળ વધીને યજ્ઞપરિસરમાં પહોંચે છે. ત્યાં વેદપારંગત બ્રાહ્મણોની વિશાળ સભા, તપસ્વીઓની કૂટીઓ અને શકટોથી ભરેલા શિબિરો જોઈ રામ યોગ્ય નિવાસસ્થાન પૂછે છે; વિશ્વામિત્ર જળની નજીક શાંત સ્થાન પસંદ કરી આપે છે. વિશ્વામિત્રના આગમનની ખબર મળતાં રાજા જનક પોતાના પુરોહિત શતાનંદ સાથે તરત જ આગળ આવી સ્વાગત કરે છે; ઋત્વિજ મંત્રોચ્ચાર સાથે અર્ઘ્ય અર્પણ કરે છે. પરસ્પર કુશળપ્રશ્ન અને યજ્ઞની પ્રગતિ વિશે વાત થયા પછી પદમર્યાદા મુજબ આસનવ્યવસ્થા થાય છે. જનક કહે છે કે વિશ્વામિત્રની હાજરીથી યજ્ઞ સફળ થયો; હજી બાર દિવસ બાકી છે અને દેવતાઓ પોતાના ભાગ લેવા આવશે. પછી જનક ભક્તિભર્યા કૌતૂહલથી પૂછે છે—શસ્ત્રધારી, સમરૂપ અને દિવ્ય તેજવાળા આ બે યુવાનો કોણ છે? વિશ્વામિત્ર તેમને દશરથના પુત્રો તરીકે ઓળખાવી તેમની યાત્રાનો સંક્ષેપ કરે છે—સિદ્ધાશ્રમમાં નિવાસ, રાક્ષસવધ, વિશાલાનગરીનું દર્શન, અહલ્યાદર્શન અને ગૌતમ સાથે મુલાકાત—અને શિવના મહાધનુષને જોવા તેમનો હેતુ જણાવે છે; ત્યારબાદ તેઓ મૌન રહે છે અને યજ્ઞવાટ-સભાનો આ વિધિપૂર્ણ દૃશ્ય સમાપ્ત થાય છે।
Sarga 51
शतानन्दोपदेशः — Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
આ સર્ગમાં આશ્રમ-પરિસરમાં થયેલો સંવાદ আতિથ્યધર્મ, અહલ્યાનું પુનરુદ્ધાર અને વંશ-ઇતિહાસને શિક્ષારૂપે જોડે છે. ગૌતમના જ્યેષ્ઠ પુત્ર, તપસ્યાથી તેજસ્વી શતાનંદ વિશ્વામિત્રનું આગમન સાંભળી અને રામને જોઈ આનંદ-વિસ્મયથી ભરાઈ જાય છે. તેઓ વિશ્વામિત્રને પૂછે છે—શું રામને અહલ્યાના દર્શન કરાવાયા, શું અહલ્યાએ વન્ય હવિથી પૂજા-સત્કાર કર્યો, ઇન્દ્રના અપરાધની પ્રાચીન કથા રામને કહેવામાં આવી કે નહિ, અને રામના સાન્નિધ્યથી અહલ્યાનું ગૌતમ સાથે પુનર્મિલન થયું કે નહિ. વિશ્વામિત્ર ઉત્તર આપે છે કે કરવાનું કશું બાકી રહ્યું નથી; અહલ્યા ગૌતમ સાથે ફરી સંયોગ પામી, જેમ રેણુકા જમદગ્નિ સાથે મળી હતી. ત્યારબાદ શતાનંદ રામનું વિધિવત્ સ્વાગત કરે છે અને વિશ્વામિત્રને અચિંત્ય કર્મોના બ્રહ્મર્ષિ તરીકે સ્તુતિ કરીને રામના રક્ષક-માર્ગદર્શક રૂપે સ્થાપે છે; તેથી રામની યાત્રા તપસ્વી પરંપરાના અધિકૃત માર્ગદર્શનથી સ્થિર થાય છે. પછી સર્ગ ઇતિહાસકથનમાં પ્રવેશે છે—વિશ્વામિત્રનું પૂર્વ રાજત્વ, ધર્મપૂર્વક રાજ્યપાલન, અને કુશ → કુશનાભ → ગાધિ → વિશ્વામિત્ર એવી વંશપરંપરા. અંતે વસિષ્ઠના આશ્રમનું જીવંત વર્ણન આવે છે—જાણે બીજું બ્રહ્મલોક; સિદ્ધ, ચારણ, દેવર્ષિ, બ્રહ્મર્ષિ અને વિવિધ તપશ્ચર્યાઓથી પરિપૂર્ણ, જ્યાં કોઈ જલાહારી, કોઈ વાયુભક્ષ, તો કોઈ પર્ણ-ફળ-મૂલ પર જીવતો—અને આવનારા વસિષ્ઠ–વિશ્વામિત્ર પ્રસંગની ભૂમિકા રચાય છે.
Sarga 52
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
આ ૫૨મા સર્ગમાં ‘આતિથ્ય’ની શિષ્ટાચાર-મર્યાદા દ્વારા રાજશક્તિ અને તપશક્તિનો ઔપચારિક સંમેલન દર્શાવવામાં આવે છે. મહાબલી અને પરાક્રમી વિશ્વામિત્ર આનંદપૂર્વક વશિષ્ઠના આશ્રમમાં આવી આદરથી પ્રણામ કરે છે. વશિષ્ઠ તેમનું સ્વાગત કરીને આસન આપે છે અને વનફળ-મૂલ વગેરે દ્વારા પરંપરાગત આશ્રમ-આતિથ્ય કરે છે. પછી પરસ્પર કુશળપ્રશ્નો થાય છે—તપ, અગ્નિહોત્ર, શિષ્યો અને આશ્રમના વૃક્ષો સુધી; ત્યારબાદ વશિષ્ઠ રાજધર્મની દૃષ્ટિએ રાજાને રાજ્યવ્યવસ્થા વિષે પૂછે છે—પ્રજા, સેવકો, કોષ, સૈન્ય, મિત્રણાં રાજ્ય અને વારસદારોનું કલ્યાણ કેમ છે. દીર્ઘ સૌહાર્દસભર સંવાદ પછી વશિષ્ઠ રાજા અને તેની સેના માટે વધુ વિસ્તૃત સત્કાર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. વિશ્વામિત્ર પ્રથમ વિનયથી કહે છે કે ફળ-મૂલ અને ઋષિદર્શન પૂરતું છે; પરંતુ વશિષ્ઠ વારંવાર આગ્રહ કરે છે. સ્વીકૃતિ મળતાં વશિષ્ઠ ચિતરાં ગાય શબલા (કામધેનુ)ને બોલાવી આજ્ઞા આપે છે કે ષડ્રસયુક્ત પ્રચુર ભોજન-પાન—પેય, ખાદ્ય, લેહ્ય અને ચોષ્ય—ઉત્પન્ન કરે. આ રીતે આશ્રમની સમૃદ્ધિ, તપોબળ અને અતિથિપૂજનની ધાર્મિક મહત્તા પ્રભાવપૂર્વક પ્રગટ થાય છે.
Sarga 53
शबलाप्रार्थना–वसिष्ठप्रतिज्ञा (The Request for Śabalā and Vasiṣṭha’s Refusal)
આ સર્ગમાં વશિષ્ઠના આશ્રમમાં શબલા (કામધેનુ)ના સામર્થ્યથી થયેલા અદ્ભુત આતિથ્યથી વિશ્વામિત્ર પ્રસન્ન થઈ પ્રશંસા કરે છે; પરંતુ રાજાને ‘રત્નો’ પર અધિકાર છે એમ માનીને શબલાની માંગ કરે છે. વિનિમયરૂપે તે પહેલાં એક લાખ ગાયો, પછી પ્રસ્તાવ વધારી ચૌદ હજાર સુવર્ણભૂષિત હાથી, ચાર શ્વેત અશ્વો સાથે આઠસો સુવર્ણ રથ, અગિયાર હજાર ઉત્તમ ઘોડા, અને અંતે એક કરોડ યુવા ગાયો સાથે અપરિમિત રત્નો તથા સુવર્ણ આપવાની વાત કરે છે. વશિષ્ઠ વારંવાર દૃઢતાથી ઇનકાર કરે છે—શબલા જ તેમનું રત્ન, ધન અને પ્રાણ છે; જેમ ધર્માત્માથી કીર્તિ અલગ થતી નથી તેમ શબલા તેમનાથી અલગ થઈ શકે નહીં. તેઓ યજ્ઞાધારિત કારણ આપે છે: હવ્ય-કવ્ય અર્પણ, અગ્નિહોત્રનું પાલન, બલિ-હોમ, સ્વાહા-વાષટની સિદ્ધિ અને વિદ્યાશાખાઓની પ્રવૃત્તિ પણ શબલા પર આધારિત છે; તેથી પવિત્ર સાધનને વસ્તુ સમજી ખરીદી-વેચી શકાય નહીં. આ રીતે બ્રહ્મર્ષિની સ્વાયત્તતા અને પવિત્ર સંસાધનોની અવિક્રેયતા પ્રતિપાદિત થાય છે. અંતે વિશ્વામિત્રનો ક્ષોભ વધે છે અને અર્થબળ આધારિત રાજકીય અધિગ્રહણ તથા ધર્મબળ આધારિત તપો-યજ્ઞ અધિકાર વચ્ચેનો નૈતિક સંઘર્ષ સ્પષ્ટ બને છે।
Sarga 54
शबलाहरणम् — The Attempted Seizure of Sabalā (Kāmadhenu) and the Triumph of Brahmic Power
આ સર્ગમાં ક્ષાત્રબળ (રાજસત્તાનું દમનકારી બળ) અને બ્રહ્મબળ (બ્રહ્મર્ષિનું તપસ્યામય તથા યજ્ઞીય અધિકાર) વચ્ચેનો ન્યાયિક-આધ્યાત્મિક સંઘર્ષ પ્રગટ થાય છે. વસિષ્ઠ જ્યારે કામધેનુ શબલા આપવાનો ઇનકાર કરે છે, ત્યારે વિશ્વામિત્ર બળપૂર્વક તેને ખેંચી લઈ જવા પ્રયત્ન કરે છે. શબલા વ્યથિત થઈ વિચારે છે કે ‘ગુરુએ મને ત્યજી દીધી છે શું?’ પછી તે રાજસેવકોના બંધન તોડી સીધી વસિષ્ઠની શરણ જાય છે. વસિષ્ઠ સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમણે તેને ત્યજી નથી—રાજા બળથી હરણ કરે છે; તેઓ વિશ્વામિત્રની રાજમર્યાદા અને અક્ષૌહિણી સેનાના લૌકિક બળને સ્વીકારીને પણ, તેનાથી ઊંચા બ્રહ્મબળનો સંકેત આપે છે. શબલા સિદ્ધાંતપૂર્વક કહે છે કે બ્રાહ્મણબળ ક્ષત્રિયબળથી શ્રેષ્ઠ, દિવ્ય અને અપાર છે. વસિષ્ઠની આજ્ઞાથી તે પોતાના ‘હુમ્ભા’ ધ્વનિમાંથી પપ્લવોને ઉત્પન્ન કરે છે, જે વિશ્વામિત્રની સેના પર વિજય મેળવે છે; તેઓ નષ્ટ થતાં શકો યવન સાથે મિશ્રિત દળો પ્રગટ થઈ બાકી સેનાને દહન કરીને વિખેરી નાખે છે. વિશ્વામિત્ર અસ્ત્રો છોડીને આ સર્જિત સેનાને છિન્નભિન્ન કરે છે. આ રીતે રાજબળ, અદ્ભુત સર્જનબળ અને મંત્રાધિષ્ઠિત અસ્ત્રબળ—એવી શક્તિની સ્તરરચના દર્શાવી, વિશ્વામિત્રમાં બ્રહ્મર્ષિપદ મેળવવાની પ્રેરણા વધુ પ્રબળ થાય છે.
Sarga 55
कामधेनुसैन्यप्रादुर्भावः — Kamadhenu’s Forces, Visvamitra’s Austerities, and Vasishta’s Wrath
આ સર્ગમાં ક્ષાત્રબળ અને બ્રહ્મતેજનો સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બને છે. વિશ્વામિત્રની સેના અસ્ત્રબળથી દબાઈ ગઈ છે તે જોઈ વશિષ્ઠ કામધેનુને યોગશક્તિથી નવી નવી સેનાઓ ઉત્પન્ન કરવા આદેશ આપે છે. કામધેનુના શરીર અને નાદમાંથી અનેક દળો પ્રગટ થાય છે અને તેઓ ઝડપથી વિશ્વામિત્રની સમગ્ર સેના નષ્ટ કરી દે છે. ક્રોધિત વિશ્વામિત્રના પુત્રો શસ્ત્રધારી બની વશિષ્ઠ પર ધસી આવે છે, પરંતુ મહર્ષિના માત્ર ‘હુંકાર’થી જ તેઓ ભસ્મ થઈ જાય છે. પુત્રવિહોણો અને સૈન્યવિહોણો રાજા શોકમાં ડૂબે છે; ક્ષત્રિયરીતિ મુજબ બાકી રહેલા એક પુત્રને રાજ્ય સોંપીને તે હિમવતના ઢોળાવ પર મહાદેવને પ્રસન્ન કરવા તપ કરવા જાય છે. શિવ વરદાતા રૂપે પ્રગટ થાય છે; વિશ્વામિત્ર ધનુર્વેદના અંગ-ઉપાંગ અને રહસ્યો સહિત તથા સર્વ દિવ્ય અને અમાનુષ અસ્ત્રોના જ્ઞાનની યાચના કરે છે અને તે પ્રાપ્ત કરે છે. વરલાભથી તેનો ગર્વ વધે છે. વશિષ્ઠ પરાજિત થયા છે એમ માની તે આશ્રમમાં પાછો આવી અસ્ત્રો છોડે છે, જેથી તપોવન દગ્ધ થવા લાગે છે; ઋષિ, શિષ્ય, પશુ અને પક્ષી ભયથી ભાગે છે. વશિષ્ઠ સૌને આશ્વાસન આપી પછી ક્રોધે વિશ્વામિત્રના દુરાચારની નિંદા કરે છે અને યમદંડ સમો દંડ ઉંચકે છે—અહંકારી હિંસાની સામે બ્રહ્મતેજના પ્રચંડ પ્રતિપ્રહારની ઘોષણા કરતાં।
Sarga 56
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
આ સર્ગમાં ક્ષત્રિય-બળ (શસ્ત્ર/અસ્ત્ર) અને બ્રાહ્મણ-તેજ વચ્ચેનો તાત્ત્વિક સંઘર્ષ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. વશિષ્ઠના વચનોથી પ્રેરિત મહાબલી વિશ્વામિત્ર અગ્નેયાસ્ત્ર ઉઠાવી પ્રહાર કરવાની આજ્ઞા આપે છે; પરંતુ વશિષ્ઠ પોતાના બ્રહ્મદંડના તેજથી તેને શાંત કરી દે છે—શક્તિઓની શ્રેણીમાં બ્રાહ્મણ-તેજની શ્રેષ્ઠતા પ્રગટ થાય છે. પછી વિશ્વામિત્ર વરુણ, રૌદ્ર, ઐન્દ્ર, પાશુપત વગેરે તથા મોહન, સ્વાપન, ધર્મચક્ર, વિષ્ણુચક્ર જેવા અનેક વિશેષ અસ્ત્રો ક્રમે પ્રયોગ કરે છે. ત્રિલોક ભયંકર દૃશ્યથી વ્યાકુળ થાય છે; પરંતુ બ્રહ્માના પુત્ર એવા વશિષ્ઠ પોતાના દંડ-તેજથી તે બધાં અસ્ત્રોને જાણે ‘ગળી’ જઈ નિષ્ફળ કરે છે. અંતે વિશ્વામિત્ર બ્રહ્માસ્ત્ર છોડે છે; તેના પ્રભાવથી ત્રણેય લોક, દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો અને મહાનાગો પણ ભયભીત થાય છે. વશિષ્ઠ બ્રાહ્મણ-શક્તિથી બ્રહ્માસ્ત્રને પણ ઉપસંહારે છે અને ક્રોધરૂપ ધારણ કરીને રોમકૂપોમાંથી જ્વાળાઓ પ્રગટ કરે છે. ઋષિઓ તેમની સ્તુતિ કરીને લોકહિત માટે સંયમ રાખવા વિનંતી કરે છે. અપમાનિત વિશ્વામિત્રને બોધ થાય છે કે બ્રહ્મ-તેજ ક્ષત્રિય-બળથી પર છે; તેથી બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત કરવા મહાતપ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે.
Sarga 57
विश्वामित्रस्य दक्षिणतपः तथा त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गगमनाभिलाषः (Visvamitra’s Southern Austerity and Trisanku’s Bodily Ascent Aspiration)
વિશ્વામિત્ર પોતાનો પૂર્વ અપમાન અને વસિષ્ઠ સાથે ઊભી થયેલી વૈરભાવના સ્મરીને મુખ્ય રાણી સાથે દક્ષિણ દિશામાં જાય છે. ત્યાં ફળ-મૂળ પર નિર્વાહ કરીને, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, તેઓ અત્યંત કઠોર તપ શરૂ કરે છે. સહસ્ર વર્ષના તપ પછી બ્રહ્મા પ્રગટ થઈ તેમને માત્ર ‘રાજર્ષિ’ તરીકે જ માન આપે છે; તેથી વિશ્વામિત્રનો અસંતોષ વધે છે અને ઉચ્ચતર આધ્યાત્મિક પદની ઇચ્છાથી તેઓ ફરી વધુ કઠોર તપમાં પ્રવૃત્ત થાય છે. આ વચ્ચે ઇક્ષ્વાકુવંશીય રાજા ત્રિશંકુ, સત્યવાદી અને સંયમી, એક અપૂર્વ સંકલ્પ કરે છે—પોતાના શરીર સાથે જ સ્વર્ગમાં જવાનું. મહાયજ્ઞ દ્વારા તે સિદ્ધ કરવા તે વસિષ્ઠને વિનવે છે, પરંતુ વસિષ્ઠ ‘આ અશક્ય છે’ કહી ઇનકાર કરે છે. ત્યારબાદ ત્રિશંકુ દક્ષિણ પ્રદેશમાં વસિષ્ઠના સો તપસ્વી પુત્રો પાસે જઈ વિનયપૂર્વક શરણ લે છે અને દેહસહિત સ્વર્ગારોહણ સિદ્ધ થાય તે માટે યજ્ઞ કરાવવા પ્રાર્થના કરે છે. આ સર્ગમાં તપોબળ, યજ્ઞાધિકાર અને ધર્મસંમત અભિલાષાની મર્યાદા—આ બધું સાથે રજૂ થાય છે.
Sarga 58
त्रिशङ्कुशापः — Trishanku’s Curse and Appeal to Viśvāmitra
આ સર્ગમાં યજ્ઞાધિકાર, ગુરુ-પરંપરાની મર્યાદા અને નિમણૂક કરેલા આચાર્યને વટાવી બીજા ઉપાય શોધવાની સીમા અંગે સુસંગઠિત નૈતિક વિવાદ પ્રગટ થાય છે. દેહ સહિત સ્વર્ગારોહણ કરવાની ઇચ્છાથી રાજા ત્રિશંકુ વસિષ્ઠને પ્રાર્થના કરે છે, પરંતુ વસિષ્ઠ તેને સ્વીકારતા નથી. ત્યારબાદ ત્રિશંકુ વસિષ્ઠના સો પુત્રો પાસે જાય છે; તેઓ સત્યનિષ્ઠ ગુરુને અવગણીને માર્ગાંતર શોધવા બદલ રાજાને કઠોર વચનો કહે છે અને તેને ઇક્ષ્વાકુ વંશની પુરોહિત પરંપરાનું અપમાન ગણે છે. ત્રિશંકુ “હું બીજો ઉપાય કરીશ” એમ કહેતાં જ ક્રોધિત પુત્રો તેને ચાંડાલ થવાનો શાપ આપે છે. શાપ રાતોરાત ફળે છે—દેહમાં અને સામાજિક સ્થિતિમાં સ્પષ્ટ ચિહ્નો દેખાય છે; મંત્રીઓ, પ્રજા અને અનુયાયીઓ ભયથી તેને છોડીને ભાગી જાય છે. એકલો અને વ્યથિત ત્રિશંકુ વિશ્વામિત્રની શરણમાં જાય છે; વિશ્વામિત્ર કરુણાથી કારણ પૂછે છે. ત્રિશંકુ પોતાના વ્રતસદૃશ સંકલ્પ—દેહ સહિત સ્વર્ગગમન—કરેલા યજ્ઞોનું પુણ્ય, ધર્મપૂર્વક રાજ્યપાલન અને સત્યપ્રતિજ્ઞા વર્ણવે છે, અને કહે છે કે વિધિએ જાણે તેના પુણ્ય પર પ્રહાર કર્યો છે. તે વિશ્વામિત્રને વિનંતી કરે છે કે પુરુષાર્થથી ભાગ્યનો પ્રતિકાર કરવો. આમ આ પ્રસંગ ધર્મ, અધિકાર, શાપની અસરકારકતા અને પુરુષાર્થ–દૈવના તાણ પર પ્રકાશ પાડે છે.
Sarga 59
विश्वामित्रस्य शरणागति-प्रशंसा तथा वासिष्ठपुत्र-शापः (Visvamitra grants refuge; the curse upon Vasishta’s sons)
આ સર્ગમાં શરણાગતિનો ધર્મ, યજ્ઞની મર્યાદા અને તપસ્વી વાણીની દંડશક્તિ—આ બધું સુસંગત રીતે પ્રગટ થાય છે. શાપથી ચાંડાલ-રૂપ પામેલા રાજાને જોઈ વિશ્વામિત્ર કરુણાથી તેને આશ્વાસન આપે છે, તેની સ્થિતિની સત્યતા સ્વીકારી સ્પષ્ટ રીતે શરણ આપે છે. પછી તેઓ શિષ્યોને આજ્ઞા કરે છે કે આવનારા યજ્ઞ માટે સહાયરૂપે અનેક ઋષિઓ અને બ્રહ્મવાદીઓને બોલાવો; અને મારી આજ્ઞાનો કોઈ અવમાન કરે તો તે પણ યથાવત્ જણાવજો. શિષ્યો પાછા આવી કહે છે કે અનેક પ્રદેશોથી બ્રાહ્મણો આવ્યા છે, પરંતુ મહોદય વિષે અપવાદ/અડચણ ઊભી થઈ છે. તેઓ વશિષ્ઠના સો પુત્રોના ક્રોધભર્યા વચનો પણ સંભળાવે છે—ક્ષત્રિય કેવી રીતે યાજક બને, તે પણ ચાંડાલ માટે; અને એવા યજમાન સાથે સંબંધિત હવિ ભક્ષણ કરવાથી અનિષ્ટ થાય. આ સાંભળીને વિશ્વામિત્રનો રોષ શાપરૂપે પ્રગટે છે—અપરાધીઓ હીન યોનિઓમાં જન્મે અને કઠોર જીવનોપાર્જન કરે; તથા મહોદય લાંબા સમય સુધી નિષાદ-રૂપે દુઃખમય જીવન ભોગવે. અંતે ઋષિસભામાં વિશ્વામિત્ર મૌન રહે છે, ધર્મમર્યાદા અને તપસ્વીનો અપમાન કરવાના ભયંકર પરિણામને સૂચવતા.
Sarga 60
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् — Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
આ સર્ગમાં વિશ્વામિત્રના તપોબળ અને ત્રિશંકુની દેહસહિત સ્વર્ગમાં જવાની ઇચ્છા અંગેનું ધર્મસંકટ સુક્ષ્મ રીતે વર્ણવાયું છે. પૂર્વે વસિષ્ઠકુલ સાથે થયેલી શત્રુતા સ્મરાય છે. પછી વિશ્વામિત્ર યજ્ઞ કરે છે અને દેવોને હવિર્ભાગ માટે આવાહન કરે છે; દેવો પ્રગટ ન થતાં, તે પોતાની પ્રતિજ્ઞાશક્તિથી યજ્ઞબળ ત્રિશંકુના પક્ષે વાળી તેને સશરીર સ્વર્ગારોહણનો આદેશ આપે છે. ઇન્દ્ર ગુરુના શાપથી દૂષિત હોવાથી ત્રિશંકુને અયોગ્ય માની નકારે છે અને તેને માથું નીચે કરીને પડવા આદેશ આપે છે. પડતાં પડતાં ત્રિશંકુ વિશ્વામિત્રને શરણ જાય છે; વિશ્વામિત્ર તેને મધ્યમાં અટકાવી ક્રોધે દક્ષિણ દિશામાં નવા સપ્તર્ષિ અને તારામાળાઓ સર્જે છે, અહીં સુધી કે નવો ઇન્દ્ર સર્જવાની પણ ધમકી આપે છે. ઋષિ, સુર અને અસુરોની સભા ભયભીત થઈ સમાધાન કરે છે—ત્રિશંકુ વિશ્વામિત્ર-સર્જિત નવા દિવ્ય પ્રદેશમાં ઉલટો હોવા છતાં તેજસ્વી બની મધ્યમાં સ્થિર રહેશે, અને સર્જાયેલા તારાઓ લોકો રહે ત્યાં સુધી ટકશે. આ અધ્યાય ગુરુશાપ, દેવલોકનું દ્વારનિયંત્રણ અને ઋષિની અડગ પ્રતિજ્ઞાના બંધન વચ્ચેનો નૈતિક તણાવ દર્શાવે છે.
Sarga 61
शुनःशेफविक्रयः — The Sale of Śunaḥśepa for the Sacrifice
આ સર્ગમાં તપસ્વીઓના નિવાસ-પરિવર્તન અને રાજયજ્ઞના સંકટનું સંમિશ્રણ છે. વનમાં ઋષિઓ અન્યત્ર જતાં દેખાઈ આવતાં વિશ્વામિત્ર દક્ષિણ દિશાના અવરોધક પ્રદેશને ટાળી સૌને પશ્ચિમના વિશાળ વિસ્તારમાં આવેલા પુષ્કર તરફ દોરી જાય છે અને કઠોર તપ માટે યોગ્ય શ્રેષ્ઠ તપોવન તરીકે ત્યાં નિવાસ નક્કી કરે છે. બીજી તરફ અયોધ્યાના રાજા અંબરીષ યજ્ઞ આરંભે છે; પરંતુ ઇન્દ્ર નિર્ધારિત યજ્ઞપશુને હરી લેતાં યજ્ઞસિદ્ધિ સંકટમાં પડે છે. ઋત્વિજો તેને રાજદોષજન્ય માની તાત્કાલિક વિકલ્પ—પશુ અથવા માનવ—લાવવાની માંગ કરે છે જેથી યજ્ઞ આગળ વધે. અંબરીષ અનેક દેશોમાં શોધ કરી, મૂલ્યરૂપે અઢળક ગાયો આપવાની તૈયારી દર્શાવે છે અને અંતે ભૃગুতુંડમાં બ્રહ્મર્ષિ ઋચીકને પરિવારসহ મળે છે. રાજા યજ્ઞાર્થે એક પુત્ર ખરીદવાની વિનંતી કરે છે; ઋચીક જ્યેષ્ઠ પુત્ર વેચવા ઇનકાર કરે છે અને માતા કનિષ્ઠ શುನકને છોડવા તૈયાર થતી નથી. માતા-પિતાના પક્ષપાતને સમજી મધ્ય પુત્ર શુનઃશેફ પોતે જ સમર્પિત થાય છે; અંબરીષ એક લાખ ગાયોના મૂલ્યે તેને ખરીદી ઝડપથી પ્રસ્થાન કરે છે—વ્રતબદ્ધ યજ્ઞની કઠોરતા, કુટુંબાસક્તિ અને યજ્ઞ-આવશ્યકતાથી ઊભો થતો નૈતિક દબાણ દર્શાવતા।
Sarga 62
शुनश्शेफरक्षा–विश्वामित्रशापः (Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse)
આ સર્ગમાં પુષ્કર-તીર્થની પવિત્ર ભૂમિ પર રાજા અંબરીષના યજ્ઞ-સંકટનું વર્ણન થાય છે. શುನશ્શેફને સાથે લઈ રાજા મધ્યાહ્ને વિરામ કરે છે. દુઃખિત બાલક ત્યાં પોતાના મામા વિશ્વામિત્રને અન્ય ઋષિઓ સાથે તપમાં લીન જોઈ ધર્મવચનો દ્વારા શરણ માંગે છે—ઋષિ સર્વનો રક્ષક છે અને યજ્ઞ અધર્મથી પૂર્ણ થવો ન જોઈએ. વિશ્વામિત્ર તેને આશ્વાસન આપી પોતાના પુત્રોને કહે છે કે અગ્નિતોષ અને યજ્ઞરક્ષા માટે તેઓ પોતે બલિસ્થાને પ્રતિસ્થાપિત થાય. પુત્રો સ્વાર્થવશ આ વાતને ઘોર અને અનીતિમય કહી નકારે છે. ત્યારે ક્રોધિત વિશ્વામિત્ર તેમને શાપ આપે છે—હજાર વર્ષ સુધી શ્વમાસભોજી બની પતિત કુળોની સમાન જીવન જીવશો. ત્યારબાદ તેઓ શುನશ્શેફને બે દિવ્ય ગાથા/મંત્ર શીખવે છે—પ્રથમ અગ્નિ માટે, પછી ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર માટે. શુનશ્શેફ યજ્ઞમંડપમાં પરત આવી વૈષ્ણવ યૂપ પર પવિત્ર દોરડાંથી બંધાય છે અને લાલ અલંકારોથી શોભિત થાય છે. તેના સ્તોત્રોથી ઇન્દ્ર પ્રસન્ન થઈ તેને દીર્ઘાયુ આપે છે; અંબરીષ યજ્ઞ પૂર્ણ કરી બહુગુણ ફળ મેળવે છે. અંતે વિશ્વામિત્ર પુષ્કરમાં દીર્ઘ તપ ફરી આરંભી યજ્ઞની અખંડતા, શરણાગત-રક્ષણધર્મ અને તપસ્વી ક્રોધની ભયંકર ધારને ઉજાગર કરે છે।
Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
આ સર્ગમાં તપસ્યાની કસોટી અને દેવતાઓની પ્રતિક્રિયાનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન છે. વિશ્વામિત્ર હજાર વર્ષ ઘોર તપ કરીને અંતે સ્નાનવિધિ પૂર્ણ કરે છે. ત્યારે દેવગણ તપનું “ફળ” આપવા આવે છે; પરંતુ કથા તેને તેમની આધ્યાત્મિક પરિપક્વતાની પરીક્ષા તરીકે રજૂ કરે છે. પુષ્કરમાં અપ્સરા મેનકાના માધ્યમથી કામ-પ્રલોભન આવે છે. કામવશ વિશ્વામિત્ર તેને આશ્રમમાં વસવા આમંત્રિત કરે છે અને દિવસ-રાતના બહાને દસ વર્ષ વીતી જાય છે. પછી પસ્તાવો થાય છે; આ તપનો વિઘ્ન છે એમ સમજી, મધુર વચનો સાથે મેનકાને વિદાય આપે છે. ત્યારબાદ નૈષ્ઠિક બુદ્ધિથી આજીવન બ્રહ્મચર્યનો સંકલ્પ કરીને કૌશિકી નદીકાંઠે અને પછી ઉત્તર પર્વતોમાં અતિ કઠોર તપ શરૂ કરે છે, જેથી દેવતાઓ ભયભીત થાય છે. દેવપરામર્શ પછી બ્રહ્મા તેમને “મહર્ષિ” પદ આપે છે. વિશ્વામિત્ર નિર્વિકાર રહી કહે છે—ઇન્દ્રિયજય વિના આ પદનો અર્થ નથી; બ્રહ્મા જણાવે છે કે હજી પૂર્ણ સંયમ સિદ્ધ થયો નથી અને પ્રસ્થાન કરે છે. અંતે વિશ્વામિત્ર ઊર્ધ્વબાહુ, વાયુ-આહાર, પંચતપ અને ઋતુ-સહન જેવી તપશ્ચર્યાઓ વધુ તીવ્ર કરે છે; દેવચિંતા ફરી વધે છે અને ઇન્દ્ર રંભાને મોકલવાની યોજના કરે છે—તપ સાથે ઇન્દ્રિયજય અનિવાર્ય છે એવો ભાવ આગળ વધે છે।
Sarga 64
रम्भा-प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse
આ ૬૪મા સર્ગમાં પ્રેરણાથી તપસ્યાની ભંગુરતા સ્પષ્ટ થાય છે. દેવહિત માટે સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર વસંતકાળમાં કંદર્પની સહાય અને હૃદયહારી કોયલના ગાનની પૃષ્ઠભૂમિ સાથે અપ્સરા રંભાને કૌશિક વિશ્વામિત્રને કામ-મોહમાં ફસાવવા મોકલે છે. મુનિના શાપથી ભયભીત રંભા છતાં અતિમનોહર દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને આશ્રમ તરફ જાય છે. વિશ્વામિત્ર અદ્વિતીય કોયલધ્વનિ સાંભળી અને રંભાને જોઈ ઇન્દ્રની યુક્તિ ઓળખી લે છે. ક્રોધમાં તેઓ રંભાને દસ હજાર વર્ષ શિલારૂપે રહેવાનો શાપ આપે છે અને સાથે કહે છે કે તપોબળથી તેજસ્વી કોઈ બ્રાહ્મણ આગળ ચાલીને તેને મુક્ત કરશે. શાપ ઉચ્ચાર્યા પછી મુનિને પશ્ચાત્તાપ થાય છે; તેઓ આ ઘટનાને ઇન્દ્રિય-અસંયમથી તપઃક્ષય માનીએ છે અને ક્રોધ તથા વાણીનો ત્યાગ, પ્રાણનિગ્રહ અને દીર્ઘકાળ નિરાહાર તપ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે—બ્રાહ્મણત્વસિદ્ધિ માટે અનુપમ સહસ્રવર્ષીય સાધના. આ સર્ગમાં દેવહસ્તક્ષેપ, નૈતિક જવાબદારી અને તપોબળની આંતરિક મર્યાદા એકસાથે પ્રગટ થાય છે.
Sarga 65
विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः — Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status
આ સર્ગમાં શતાનંદ વિશ્વામિત્રના ક્ષત્રિય-તપસ્વીથી બ્રહ્મર્ષિ બનવાના અંતિમ ઉત્કર્ષનું વિદ્વત્તાપૂર્વક વર્ણન કરે છે—તપસ્યાની પ્રક્રિયા, ઇન્દ્રની પરીક્ષા અને તેના ત્રિલોકીય પરિણામો દર્શાવતા. વિશ્વામિત્ર હિમવત પ્રદેશ છોડીને પૂર્વ દિશામાં ઘોર તપ કરે છે. તેઓ એક સહસ્ર વર્ષનું મૌનવ્રત પાળે છે. વ્રત પૂર્ણ થતાં ઇન્દ્ર બ્રાહ્મણરૂપે આવી તૈયાર અન્ન માગે છે; વિશ્વામિત્ર એક શબ્દ પણ ન બોલી બધું અન્ન અર્પણ કરે છે અને વધુ કઠોર સાધનામાં પ્રવૃત્ત થાય છે—બીજા સહસ્ર વર્ષ સુધી પ્રાણનિગ્રહ કરીને તપ કરે છે. ત્યારે તેમના મસ્તકમાંથી ધુમાડો ઊઠે છે અને ત્રણેય લોક અશાંત થાય છે—અંધકાર છવાય છે, પૃથ્વી કંપે છે, સમુદ્રો ઉથલપાથલ થાય છે, પર્વતો ફાટે છે અને સૂર્યતેજ મંદ પડે છે. ભયભીત દેવતાઓ બ્રહ્માના નેતૃત્વમાં તેમને શાંત કરવા આવે છે, સંતોષ વ્યક્ત કરે છે અને સ્વીકારે છે કે તીવ્ર તપથી તેમણે બ્રાહ્મણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે. વિશ્વામિત્ર ઔપચારિક માન્યતા માટે વસિષ્ઠની સ્વીકૃતિ માગે છે; દેવોના આગ્રહથી વસિષ્ઠ તેમને ‘બ્રહ્મર્ષિ’ તરીકે માન્ય કરે છે અને મિત્રતા સ્થાપે છે. પછી પ્રસંગ મિથિલામાં પરત આવે છે—શતાનંદ કથા પૂર્ણ કરે છે; જનક રામ-લક્ષ્મણ સમક્ષ હાથ જોડીને વિશ્વામિત્ર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે અને સાંજના કર્મો માટે અવકાશ માગે છે; ત્યારબાદ સૌ યથોચિત આદર સાથે વિશ્રામે જાય છે.
Sarga 66
शिवधनुर्न्यासकथा तथा सीतोत्पत्तिविवाहशुल्क-निश्चयः (The Bow of Śiva: Its Deposit, Sītā’s Origin, and the Prowess-Brideprice Vow)
પ્રાતઃકાળે રાજા જનકે પોતાના નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને મહર્ષિ વિશ્વામિત્રનું તથા તેમના સાથે આવેલા રામ-લક્ષ્મણનું વિધિપૂર્વક સ્વાગત કરી સેવા અર્પણ કરી. ત્યારે વિશ્વામિત્રે જનકને જણાવ્યું કે બંને રાજકુમારો જનકના સંરક્ષણમાં રહેલું અદભુત શિવધનુષ જોવા ઇચ્છે છે. જનકે તે ધનુષનો નિક્ષેપ-ઇતિહાસ કહ્યો—દક્ષયજ્ઞના પ્રસંગે રુદ્રે ધનુષ ધારણ કરીને દેવતાઓને ભય બતાવ્યો, કારણ કે તેમણે તેમના યજ્ઞભાગની અવગણના કરી હતી; ભીત દેવોએ શંકરનું શરણ લઈ સ્તુતિ કરી, પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે તે ધનુષ પરંપરાથી રક્ષણ માટે સોંપ્યું અને તે જનકવંશમાં આવી પહોંચ્યું. પછી જનકે સીતાના પ્રાદુર્ભાવની વાત કરી—યજ્ઞભૂમિ શુદ્ધ કરતાં હળ ચલાવતાં ધરતીમાંથી તે પ્રગટ થઈ; તે અયોનિજા હતી અને જનકે તેને પુત્રીરૂપે ઉછેરી. જનકે લગ્નની કઠોર શરત નક્કી કરી—જે વીર તે ધનુષ ઉઠાવી તેમાં પ્રત્યંચા ચઢાવી શકે, તે જ સીતાનો વર થશે. ઘણા રાજાઓ આવ્યા, પણ ધનુષ ઉઠાવવું તો દૂર, હલાવી પણ ન શક્યા; જનકે તેમને અસમર્થ જાણીને પરત કર્યા. અપમાનિત રાજાઓએ એક વર્ષ મિથિલાને ઘેરી રાખી શહેરના સાધનો ક્ષીણ કર્યા. ત્યારે જનકે તપ કરીને દિવ્ય ચતુરંગ બળ પ્રાપ્ત કર્યું અને આક્રમણકારોને પરાજિત કર્યા; તેઓ ભાગી ગયા. અંતે જનકે રામ-લક્ષ્મણને તેજસ્વી ધનુષ બતાવવાનો વચન આપ્યો અને કહ્યું કે રામ તેને ઉઠાવી પ્રત્યંચા ચઢાવશે તો સીતાને રામને અર્પણ કરશે.
Sarga 67
शिवधनुर्दर्शनं—रामेण धनुर्भङ्गश्च (The Showing of Śiva’s Bow and Rama’s Breaking of It)
મિથિલામાં વિશ્વામિત્રની વિનંતી સાંભળીને રાજા જનકે પૂજનીય દિવ્ય શિવધનુષને શોભિત કરીને વિધિવત્ રજૂ કરવા આદેશ આપ્યો. મંત્રીઓએ તેને લોખંડના પેટારમાં મૂકી આઠ ચકરાવાળા રથ પર ભારે પ્રયત્નથી લાવ્યું; તેની અતિમાનવીય ભારતા અને પાવનતા સ્પષ્ટ થઈ. જનકે વિશ્વામિત્ર અને રાજકુમારોને જણાવ્યું કે દેવ, અસુર, રાક્ષસ, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને કિન્નર જેવા બળવાન સમૂહો પણ આ ધનુષને ચઢાવી કે ધારણ કરી શક્યા નહોતા. વિશ્વામિત્રના સંકેતે રામે પેટારો ખોલી ધનુષને સ્પર્શવા, ઉઠાવવા અને પ્રત્યંચા ચઢાવવા પરવાનગી માંગી. પછી હજારોની સામે સહજ રીતે ધનુષ ઉઠાવી પ્રત્યંચા ચઢાવી ખેંચતાં જ તે મધ્યમાં તૂટી ગયું. મેઘગર્જના જેવી ભયંકર ધ્વનિ થઈ અને ધરતી કંપી ઉઠી; જનક, વિશ્વામિત્ર અને બંને રાઘવો સિવાય મોટાભાગના દર્શકો મૂર્છિત થઈ ગયા. શાંતિ થયા પછી જનકે રામના અચિંત્ય પરાક્રમની પ્રશંસા કરી, ‘વીર્ય-શુલ્ક’નો સંકલ્પ પૂર્ણ થયો એમ જાહેર કર્યું અને સીતાને રામને આપવાનો નિશ્ચય કર્યો. ત્યારબાદ તેણે અયોધ્યામાં દૂતો મોકલી દશરથને બોલાવવા અને સમગ્ર ઘટનાવૃત્તાંત વિગતે જણાવવાનો આદેશ આપ્યો.
Sarga 68
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
આ સર્ગમાં મિથિલાના ધનુષ્ય-પ્રસંગથી અયોધ્યાના રાજકીય નિર્ણય સુધી પહોંચાડતો દૌત્ય અને વિધિપ્રધાન પુલ દર્શાવવામાં આવે છે. જનકના દૂત ત્રણ દિવસની મુસાફરી અને ત્રણ રાતના માર્ગશ્રમથી થાકી અયોધ્યામાં પ્રવેશે છે અને દ્વારપાલો દ્વારા રાજદર્શનની પરવાનગી માગે છે. સભામાં પ્રવેશ મળ્યા પછી તેઓ વૃદ્ધ દશરથને વિનયભરી, મધુર વાણીથી પ્રણામ કરીને જનકના વારંવારના કુશળપ્રશ્નો સંભળાવે છે—રાજા, આચાર્યો અને પુરોહિતોની ક્ષેમકુશળતા પૂછે છે; યજ્ઞાગ્નિને અગ્રસ્થાને રાખીને ધાર્મિક વિધિની શુદ્ધતા સૂચવે છે. પછી તેઓ નિર્ણાયક સમાચાર આપે છે કે મહાસભામાં રામે દિવ્ય ધનુષ્ય ભાંગી નાખ્યું; તેથી જનકની પૂર્વ પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થઈ કે સીતાને ‘વીર્ય-શુલ્ક’—પરાક્રમના પુરસ્કારરૂપે—યોગ્ય વીરસને આપવી. જનક દશરથની સંમતિ ઇચ્છે છે, આચાર્યો અને કુલપુરોહિત સાથે શીઘ્ર મિથિલા આવવાનું આમંત્રણ આપે છે અને રાજકુમારોના દર્શનથી બંને કુળોને સમાન આનંદ થશે—એવો આશ્વાસન આપે છે. દૂતવચન પૂર્ણ થતાં દશરથ આનંદિત થઈ વસિષ્ઠ, વામદેવ, અન્ય મંત્રીઓ તથા સભામાં ઉપસ્થિત ઋષિઓ સાથે પરામર્શ કરે છે. સૌની સંમતિ મળતાં રાજા બીજા દિવસે મિથિલા પ્રસ્થાનની ઘોષણા કરે છે—આ રીતે સમાચારથી રાજકર્મ તરફ કથાનો પરિવર્તન થાય છે.
Sarga 69
एकोनसप्ततितमः सर्गः — Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
આ સર્ગમાં રાત્રિ વીતી ગયા પછી રાજા દશરથ આચાર્યો અને સ્વજનો સાથે સુમંત્રને આદેશ આપે છે. કોષાધિકારીઓ બહુ ધન અને વિવિધ રત્નો લઈને આગળ પ્રસ્થાન કરે; રથ-હાથી-ઘોડા-પદાતિ એવી ચતુરંગિણી સેના વાહનો સાથે તત્કાળ તૈયાર થાય; અને જનકના દૂતોએ ઉતાવળ કરી હોવાથી વિલંબ ન થાય—એ માટે વસિષ્ઠ, વામદેવ, જાબાલિ, કાશ્યપ, માર્કંડેય, કાત્યાયન વગેરે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિઓ આગલા ભાગે જઈ વ્યવસ્થા કરે. આ રીતે સમગ્ર દળ યાત્રા કરીને ચાર દિવસમાં વિદેહ પહોંચે છે. આગમનનું સમાચાર સાંભળી જનક આદરપૂર્વક আতિથ્યની તૈયારી કરે છે અને વૃદ્ધ દશરથને ‘દિષ્ટ્યા’ કહી મંગલવચનો સાથે આવકારે છે. તે આ મુલાકાતને રાજકુમારોના પરાક્રમનું ફળ ગણાવે છે, વસિષ્ઠના આગમનને દેવોમાં ઇન્દ્રસમાન કહી પ્રશંસા કરે છે, અને રઘુવંશ સાથે સંબંધ થવાથી વિઘ્નો દૂર થઈ વંશની પ્રતિષ્ઠા વધ્યાનું કહે છે. તે વિનંતી કરે છે કે પ્રાતઃ યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી ઋષિસંમતિથી વિવાહ-સંસ્કાર કરવામાં આવે. દશરથ ધર્મબદ્ધ, સંયત વાણીમાં પ્રસ્તાવ સ્વીકારી ધર્મયુક્ત ઉપદેશ અનુસાર બધું કરવાનું માને છે. ત્યારબાદ ઋષિઓ અને રાજાઓ પરસ્પર આનંદથી રાત્રિ વિતાવે છે; જનક યજ્ઞકર્મો તથા પોતાની પુત્રીઓ માટેની મંગલક્રિયાઓ પૂર્ણ કરે છે.
Sarga 70
वंशवर्णनम् तथा विवाहप्रार्थना — Genealogy of the Ikshvaku Line and the Proposal for Marriage
પ્રાતઃકાળે નિત્યકર્મો અને યજ્ઞાદિ અનુષ્ઠાનો પૂર્ણ કરીને મિથિલામાં રાજા જનક પોતાના મુખ્ય પુરોહિત શતાનંદને સંબોધી રાજકાર્યનો સમન્વય આરંભે છે. તે દૂતો મોકલી ઇક્ષુમતી નદીના કાંઠે સાંકાશ્યામાં વસતા પોતાના કનિષ્ઠ ભાઈ કુશધ્વજને બોલાવે છે. કુશધ્વજ તત્કાળ આવી જનકને પ્રણામ કરે છે અને રાજોચિત સન્માન સાથે આસન પર બેસાડવામાં આવે છે. આ સાથે મિથિલા દરબાર દશરથને પણ આમંત્રિત કરે છે; મુખ્ય મંત્રી સુદામન દૂતરૂપે મોકલાય છે. દશરથ ઋષિઓ, આચાર્યો, પુરોહિતો, મંત્રીઓ અને સ્વજનો સાથે મિથિલા આવી યથોચિત સત્કાર પામે છે. વિધિ-વિધાન સંબંધિત બાબતોમાં અધિકૃત વક્તા તરીકે દશરથ વસિષ્ઠને નિમે છે અને વિશ્વામિત્ર પણ સંમતિ આપે છે. પછી વસિષ્ઠ બ્રહ્માથી માંડી મરીચિ, કશ્યપ, વિવસ્વાન, મનુ અને ઇક્ષ્વાકુ વંશનું વર્ણન કરતાં દશરથ તથા તેના પુત્રો સુધી વંશાવળી ઉચ્ચારે છે. આ વંશવર્ણન શુદ્ધ વંશ, સત્યનિષ્ઠા અને રાજધર્મગુણોની ધર્મ્ય પ્રમાણિકતા સ્થાપે છે. અંતે વસિષ્ઠ જનક સમક્ષ સ્પષ્ટ પ્રાર્થના કરે છે—રામ અને લક્ષ્મણને જનકની બે પુત્રીઓનું વિવાહદાન થવું જોઈએ; પુણ્યસમતા અને વંશોચિત ધર્મ્યતા સાથેનો આ યોગ્ય સંયોગ છે।
Sarga 71
जनककुलवर्णनम् तथा सीतोर्मिलादानम् (Janaka’s Genealogy and the Bestowal of Sita and Urmila)
આ સર્ગમાં રાજસભામાં શિષ્ટ અને વિધિપૂર્ણ સંવાદ થાય છે. ઇક્ષ્વાકુવંશનું વર્ણન સાંભળ્યા પછી જનક વશિષ્ઠને કહે છે કે કન્યાપ્રદાન સમયે ઉત્તમ કુળે પોતાની વંશાવળી પૂર્ણ રીતે ઉચ્ચારવી—આ ધર્મનિયમ છે. ત્યારબાદ તેઓ વિદેહવંશનું વર્ણન નિમિથી શરૂ કરે છે—મિથી (મિથિલાનો નિર્માતા) અને પછી જનકોની પરંપરા, અંતે હ્રસ્વરોમા; તેના બે પુત્ર—જનક (વક્તા) અને નાનો ભાઈ કુશધ્વજ. પિતાનું વનપ્રસ્થાન, પોતાનું રાજ્યાભિષેક, ધર્મપૂર્વક પ્રજાપાલન અને કુશધ્વજ પ્રત્યે સ્નેહભર્યું રક્ષણ પણ જણાવે છે. પછી રાજકીય સંકટ આવે છે—સાંકાશ્યનો સુધન્વા શૈવ ધનુષ્ય અને સીતાની માંગ કરે છે. જનક ઇનકાર કરે છે, યુદ્ધમાં તેને મારીને સાંકાશ્યનું રાજ્ય કુશધ્વજને સોંપે છે. અંતે જાહેર લગ્નઘોષણા થાય છે—જનક આનંદથી સીતાને રામને અને ઊર્મિલાને લક્ષ્મણને અર્પણ કરે છે; વૈધ-વિધિની નિશ્ચિતતા માટે દાનવચન ત્રણ વાર જાહેર કરે છે. દશરથને ગોદાન અને પિતૃકર્મ વગેરે અંગે સૂચના આપી શુભ સમય નક્કી કરે છે—મખ નક્ષત્રોદયે, ઉત્તર-ફાલ્ગુની નક્ષત્રમાં ત્રીજા દિવસે લગ્ન।
Sarga 72
वैवाहिकसंबन्ध-निश्चयः / Fixing the Mithila–Ayodhya Marital Alliance
આ સર્ગમાં મિથિલા અને અયોધ્યા વચ્ચેનો રાજવંશીય વૈવાહિક સંબંધ સભામાં સંવાદ અને વિધિપૂર્વક તૈયારી દ્વારા નિશ્ચિત થાય છે. જનકના વંશવર્ણન પછી વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠના સમર્થન સાથે, ઇક્ષ્વાકુ અને વિદેહ વંશોની અતુલ મહિમા દર્શાવી ‘સદૃશ’ (યોગ્ય) લગ્નની ભલામણ કરે છે—સીતા સાથે રામ, ઊર્મિલા સાથે લક્ષ્મણ; તેમજ કુશધ્વજની બે પુત્રીઓને ભરત અને શત્રુઘ્નને આપવાનો પ્રસ્તાવ પણ કરે છે. જનક હાથ જોડીને આ ઉપદેશ સ્વીકારે છે, પોતાના વંશને ધન્ય માને છે અને ફાલ્ગુની નક્ષત્રોથી યુક્ત, ભગ-પ્રજાપતિ સંબંધિત પ્રશસ્ત મુહૂર્તે લગ્ન નક્કી કરે છે. તે ઋષિઓને આસન આપી મિથિલા અને અયોધ્યાની રાજસત્તાની સમતા સ્વીકારે છે અને વિધિ-વ્યવસ્થાપન માટે યોગ્ય રીતે અધિકાર સંભાળવા આમંત્રણ આપે છે. દશરથ કૃતજ્ઞતાથી સ્તુતિ કરીને પછી પુત્રોના હિતાર્થે શ્રાદ્ધકર્મ અને દીક્ષાસહિત ગોદાન કરે છે. તે બ્રાહ્મણોને વસ્ત્ર-આભૂષણ અને મૂલ્યવાન દ્રવ્યોથી શોભિત અસંખ્ય ગાયો દાનમાં આપે છે. અંતે દશરથ પુત્રોથી પરિભ્રમિત તેજસ્વી રૂપે લોકપાલોમાં પ્રજાપતિ સમાન દેખાય છે—દાનયજ્ઞ દ્વારા આ રાજકીય સંધિ પવિત્ર બની ઊભરે છે।
Sarga 73
त्रिसप्ततितमः सर्गः (Sarga 73): Mithilā Vivāha—Kanyādāna and the Fourfold Marriage Rites
આ સર્ગમાં મિથિલામાં વિવાહવિધિઓનું વિધિવત્ સંપાદન વર્ણવાયું છે. એ જ દિવસે ભરતના મામા યુધાજિત્ આવે છે અને દશરથ આદર્શ ગોદાન કરીને રાજધર્મની દાનશીલતાને શુભ સમય સાથે જોડે છે. સત્કાર અને પ્રાતઃકર્મ પછી રામ અને તેમના ભાઈઓ પૂર્ણ અલંકારોથી સજ્જ થઈ, લગ્નપૂર્વ વિધિઓ પૂર્ણ કરીને, વસિષ્ઠાદિ મહર્ષિઓના નેતૃત્વમાં દશરથ પાસે આવે છે. વસિષ્ઠ જનકને કન્યાદાતા તરીકે વિવાહકાર્ય આગળ વધારવા વિનંતી કરે છે. જનક આનંદથી કહે છે કે પોતાના ઘરમાં સંકોચ શાનો—મારી પુત્રીઓ વેદી પાસે તૈયાર છે. જનક વસિષ્ઠને વૈવાહિક ક્રિયા કરાવવાની જવાબદારી સોંપે છે; વસિષ્ઠ વેદી રચી શોભાવે છે, અગ્નિ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે અને મંત્રોચ્ચાર સાથે આહુતિ આપે છે. પછી જનક સીતાને અગ્નિ અને રામની સમક્ષ લાવી કન્યાદાન કરે છે—સીતાનો હાથ રામના હાથમાં મૂકી ‘સહધર્મચારિણી’ તરીકે ઘોષણા કરે છે. ત્યારે ‘સાધુ’નો દિવ્ય નાદ, દેવદુન્દુભિઓ અને પુષ્પવૃષ્ટિથી દેવોની સંમતિ પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ જનક ઊર્મિલાને લક્ષ્મણને, માંડવીને ભરતને અને શ્રુતકીર્તિને શત્રુઘ્નને આપે છે; ચારેય રાજકુમારો વસિષ્ઠની અનુમતિથી ચારેય હસ્ત ગ્રહણ કરી અગ્નિ-વેદીની પ્રદક્ષિણા કરીને વિવાહ પૂર્ણ કરે છે. ગંધર્વ-અપ્સરાઓના ગાનવાદ્યથી મંડપ ગુંજે છે; અંતે દંપતિઓ પોતાના નિવાસે જાય છે અને દશરથ, ઋષિઓ તથા સ્વજનો તેમને સાથે જઈ વિદાય આપે છે.
Sarga 74
परशुरामप्रादुर्भावः — The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila
રાત્રિ પસાર થયા પછી વિશ્વામિત્રે રઘુવંશના બંને રાજકુમારોને આશીર્વાદ આપ્યા અને ઉત્તર પર્વતદિશા (હિમાલયાભિમુખ) તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. ત્યારબાદ દશરથે જનકને વિદાય આપી અયોધ્યા પરત ફરવાનું આરંભ્યું; જનક પણ થોડું અંતર સુધી સાથે આવ્યા અને કન્યાધનરૂપે અપરિમિત દાન આપ્યું—મોટાં ગૌવ્રજ, ઉત્તમ વસ્ત્રો, સ્વર્ણ-રત્નાદિ, દાસ-દાસીઓ તથા ચતુરંગિણી સેના (હાથી, ઘોડા, રથ, પદાતિ)। માર્ગમાં આગળ ઋષિઓ ચાલતા હતા ત્યારે પક્ષીઓના ભયંકર અશુભ સમા કલરવ સંભળાયા, જ્યારે હરણો જમણી બાજુથી શુભ સંકેત આપતાં ચાલ્યા. મિશ્ર નિમિત્તોથી વ્યાકુળ થયેલા રાજાએ વસિષ્ઠને પૂછ્યું. વસિષ્ઠે કહ્યું—પક્ષીઓનો અવાજ કોઈ મહાન, દિવ્ય અને કઠોર ઘટનાનું સૂચન કરે છે; હરણો શમન અને મંગળ દર્શાવે છે, તેથી શોક ત્યજી દો। તત્કાળ અચાનક વાવાઝોડું, વરસાદ અને ઘોર અંધકાર છવાઈ ગયો; સૂર્ય ઢંકાઈ ગયો અને રાખ જેવી ધૂળ સેનાને ઘેરી વળી, ઘણા લોકો મૂર્ચ્છિત થયા. પરંતુ રાજા, તેમના પુત્રો અને મુખ્ય ઋષિઓ ધૈર્યથી સ્થિર રહ્યા. એ ભયાનક અંધકારમાં તેમણે ભૃગુવંશીય જામદગ્ન્ય પરશુરામને જોયા—જટાધારી, તેજસ્વી, હાથમાં પરશુ, વીજળી સમું ધનુષ્ય અને મુખ્ય બાણ સાથે, ત્રિપુરઘ્ન શિવ સમા ભયંકર। પૂર્વે તેમના ક્ષત્રિય-સંહારક ક્રોધને સ્મરી મુનિઓ શંકિત થયા અને અર્ઘ્ય અર્પી મૃદુ વચનોથી તેમને શાંત કરવા લાગ્યા. પરશુરામે સન્માન સ્વીકારી પછી સીધા રામ દાશરથિ સાથે સંવાદ આરંભ્યો—જે આગળ તપોબળ, ક્ષાત્ર અધિકાર અને ધર્મસંયમની કસોટીનું મંચ તૈયાર કરે છે।
Sarga 75
जामदग्न्य-रामसंवादः — Parashurama Confronts Rama with the Vaishnava Bow
આ સર્ગમાં શિવધનુષ્ય ભંગ થયા પછી અત્યંત ગંભીર સંવાદ થાય છે. જામદગ્ન્ય પરશુરામ ત્યાં આવી રામના અદ્ભુત પરાક્રમને સ્વીકારી, વિશ્વકર્મા-નિર્મિત અજય વૈષ્ણવ ધનુષ્ય રજૂ કરે છે. તે બે દિવ્ય ધનુષ્યોની ઉત્પત્તિ કહે છે—એક ત્રિપુરવધના પ્રસંગે રુદ્રને અપાયું અને બીજું વિષ્ણુને સોંપાયું. પછી બ્રહ્માની પ્રેરણાથી દેવોની જિજ્ઞાસા મુજબ શિવ-વિષ્ણુની શક્તિ-પરીક્ષા થાય છે; વિષ્ણુના ‘હુંકાર’થી શિવનું ધનુષ્ય નિષ્ક્રિય બને છે અને દેવ-ઋષિઓ વિષ્ણુને શ્રેષ્ઠ માને છે. પછી પરશુરામ વૈષ્ણવ ધનુષ્યની માનવીય પરંપરા જણાવે છે—વિષ્ણુ → ઋચીક → જમદગ્નિ → પરશુરામ. કાર્તવીર્ય અર્જુન દ્વારા પિતા જમદગ્નિના અન્યાયી વધની વાત યાદ કરાવી, પ્રતિશોધરૂપે કરેલા ક્ષત્રિય-સંહાર અને ત્યારપછીની નિવૃત્તિ વર્ણવે છે. રાજા દશરથ પુત્રોની રક્ષા માટે વિનંતી કરે છે, પરંતુ પરશુરામ તેને અવગણે છે. તે રામને પડકારે છે—વૈષ્ણવ ધનુષ્ય પર પ્રત્યંચા ચઢાવી બાણ સંધાન કર; રામ સફળ થાય તો દ્વંદ્વયુદ્ધ થશે—આ રીતે ક્ષત્રિયધર્મ, સંયમ અને યોગ્ય અધિકારની કઠોર પરીક્ષા ઊભી કરે છે.
Sarga 76
बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः — Rāma Subdues Paraśurāma; the Vaiṣṇava Arrow Is Discharged
પરશુરામના પડકારભર્યા વચનો સાંભળીને શ્રીરામે ધર્મયુક્ત વાણીથી ઉત્તર આપ્યો. પિતા દશરથના માન માટે વિવાદ વધે નહીં તે રીતે તેમણે સંયમ રાખ્યો, છતાં ઉશ્કેરણીનો યોગ્ય પ્રતિભાવ આપ્યો. પરશુરામ તેમને ક્ષત્રિયધર્મમાં અસમર્થ માને છે—એ જાણીને રામે ક્ષણમાં ભાર્ગવ ધનુષ્ય અને બાણ હાથમાં લઈ ધનુષ્ય વાંકી કરીને પ્રત્યંચા ચઢાવી; આ અદભુત દૃશ્યથી જગત્ આશ્ચર્યમાં સ્થિર થઈ ગયું. રામે સ્પષ્ટ કહ્યું—પરશુરામ બ્રાહ્મણ છે અને વિશ્વામિત્ર સાથે તેમનો સંબંધ છે, તેથી હું તેમનો વધ કરતો નથી; પરંતુ વૈષ્ણવ બાણ વ્યર્થ પડી શકે નહીં. તેથી તેમણે વિકલ્પ આપ્યો: પરશુરામની પાદગતિ (ચાલવાની શક્તિ) નષ્ટ કરું અથવા તપસ્યાથી મેળવેલા લોક નષ્ટ કરું. ત્યારે પરશુરામે પોતાની પ્રતિજ્ઞા સ્મરી—કાશ્યપને પૃથ્વી દાન કરીને રાત્રે પૃથ્વી પર ન રહેવાની—અને વિનંતી કરી કે બાણ તેમના તપસ્યાર্জિત લોકોમાં જ છોડવામાં આવે. આ પ્રસંગ જોવા બ્રહ્મા સહિત દેવો, ગંધર્વો અને અન્ય દિવ્ય પ્રાણીઓ એકત્ર થયા. પરશુરામે રામને વિષ્ણુસ્વરૂપ ઓળખી નિર્લજ્જ રીતે પરાજય સ્વીકાર્યો, રામની પ્રદક્ષિણા કરી અને મહેન્દ્ર પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. ત્યારબાદ દિશાઓ અંધકારમુક્ત થઈ અને દેવર્ષિઓએ રામના ધનુર્ધારણ-પરાક્રમની સ્તુતિ કરી.
Sarga 77
सप्तसप्ततितमः सर्गः — Ayodhya Return, Bridal Reception, and Bharata’s Departure
પરશુરામ વિદાય લેતાં જ દશરથની ચિંતા શમે છે. રામ સમગ્ર વર્તાંત નિવેદે છે; રાજા તેને હૃદયથી આલિંગન કરી આ ક્ષણને પિતા–પુત્ર બંને માટે પુનર્જન્મ સમાન માને છે. ત્યારબાદ ચતુરંગિણી સેનાસહિત સૌ અયોધ્યા તરફ પ્રયાણ કરે છે; ધ્વજ-પતાકાઓ, તૂર્યનાદ, પાણી છાંટેલા માર્ગો અને પુષ્પોથી શોભિત રાજમાર્ગો સાથે રાજધાની મહોત્સવ જેવી દેખાય છે—લોકસમક્ષ રાજધર્મની વૈધતા વિધિ દ્વારા સ્થાપિત થાય છે. અંતઃપુરમાં કૌશલ્યા, સુમિત્રા, કૈકેયી તથા અન્ય રાજસ્ત્રીઓ સીતા, ઊર્મિલા, માંડવી અને શ્રુતકીર્તિ—આ નવવધૂઓનું મંગલ સ્વાગત કરે છે. તેઓ શુભાચાર કરીને કુલદેવતાના મંદિરોમાં પૂજા કરે છે, કુબેરભવન સમાન નિવાસોમાં પ્રવેશે છે અને બ્રાહ્મણોને ગાયો, ધન અને ધાન્ય વગેરે દાન આપી તૃપ્ત કરે છે—પુણ્યસંચય અને સામાજિક પરસ્પરતાનો ભાવ ઉજાગર થાય છે. પછી કેકયના યુધાજિત્ આવી ભરતને લઈ જવાની વાત કરે છે. દશરથ સભામાં ભરતને વિનંતી કરે છે; ભરત શત્રુઘ્ન સાથે સૌને પ્રણામ કરીને પ્રસ્થાન કરે છે. ભરતના અભાવે રામ અને લક્ષ્મણ પિતૃસેવા તથા રાજ્યકાર્યમાં વધુ તત્પર બને છે; રામ–સીતા નું દાંપત્ય મૌન હૃદયસંવાદથી એકરૂપ દર્શાવાયું છે, જેમાં ગૃહસ્થધર્મ નીતિધર્મનો જ વિસ્તાર બને છે.
Frequently Asked Questions
Bālakāṇḍa centers on the establishment of dharma as both an inner virtue and a public responsibility. It presents Rāma as the exemplary human—truthful, self-controlled, compassionate, and resolute—whose greatness is not merely martial but ethical. The book also defines legitimate authority through ritual and counsel: Daśaratha’s sacrifices, Vasiṣṭha’s guidance, and Viśvāmitra’s ascetic mandate collectively show that power must be authorized by dharma, not preference. Finally, the origin of the first śloka demonstrates that moral emotion (karuṇā) can be a disciplined source of knowledge and art, transforming grief into a universally instructive poem.
Major episodes include: Nārada’s synopsis to Vālmīki; the krauñca-bird incident and first śloka; composition and performance transmission via Kuśa and Lava; Daśaratha’s Aśvamedha and Putreṣṭi; the births of Rāma, Lakṣmaṇa, Bharata, and Śatrughna; Viśvāmitra taking Rāma and Lakṣmaṇa to protect sacrifice; slaying of Tātakā; defeat of Mārīca and killing of Subāhu; liberation of Ahalyā; arrival at Mithilā and breaking of Śiva’s bow; the four marriages; and the concluding confrontation with Paraśurāma, ending in his withdrawal.
The principal figures are Vālmīki and Nārada (framing and authorization of the epic), Daśaratha and his queens (dynastic and ritual preconditions), Rāma and Lakṣmaṇa (heroic initiation), Viśvāmitra and Vasiṣṭha (ascetic and ritual authority), Ṛṣyaśṛṅga (ritual catalyst for progeny), Janaka and Sītā (Mithilā arc and marriage), Śatānanda and Ahalyā (purification/restoration), antagonists such as Tātakā, Mārīca, and Subāhu (yajña-disruption), and Paraśurāma (theological-martial rival whose yielding confirms Rāma’s supremacy).
Bālakāṇḍa supplies the epic’s enabling conditions: the poem’s own origin and intended mode of transmission; the Ikṣvāku dynasty’s legitimacy; Rāma’s birth as a divinely purposed event; and Rāma’s early formation through ascetic discipline, weapon-knowledge, and sacrificial protection. The Mithilā marriage secures alliances and introduces Sītā as the narrative’s ethical and emotional center. The Paraśurāma episode functions as a threshold: it closes the “origins” phase by confirming Rāma’s unmatched prowess and prepares the transition to the courtly and political developments that will culminate in exile and the larger conflict.
Key lessons include: (1) righteous governance requires moral restraint, generosity, and protection of the vulnerable; (2) duty may demand painful relinquishment of personal attachment (Daśaratha’s consent to Viśvāmitra); (3) spiritual power (tapas) must be ethically governed, as seen in Viśvāmitra’s struggles with anger and temptation; (4) ritual and hospitality are portrayed as civilizational duties that sustain social and cosmic order; and (5) restoration is possible—Ahalyā’s liberation exemplifies reintegration and the transformative force of purity and grace.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.