Sarga 96

Verse 1

आर्तानांराक्षसीनांतुलङ्कायांवैकुलेकुले ।रावणःकरुणंशब्दंशुश्रावपरिदेवितम् ।।6.96.1।।

લંકામાં રાક્ષસી સ્ત્રીઓ દુઃખિત થઈ ઘરેઘરે કરુણ વિલાપ કરતી હતી; રાવણે તે પરિદેવનાનો કરુણ શબ્દ સર્વત્ર સાંભળ્યો.

Verse 2

स तुदीर्घंविनिःश्वस्यमुहूर्तंध्यानमास्थितः ।बभूवपरमक्रुद्धोरावणोभीमदर्शनः ।।6.96.2।।

પછી રાવણ લાંબો નિશ્વાસ છોડીને, ક્ષણભર ધ્યાનમાં સ્થિર રહ્યો; અને પરમ ક્રોધિત થયો—ભયંકર દર્શનવાળો બની ઊઠ્યો.

Verse 3

सन्दश्यदशनैरोष्ठंक्रोधसम्रक्तलोचनः ।राक्षसैरपिदुर्दर्शःकालाग्निरिवमूर्छितः ।।6.96.3।।

દાંત વચ્ચે હોઠ દબાવી, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો રાવણ રાક્ષસોને પણ દુર્દર્શ બન્યો—જેમ પ્રચંડ બનેલો કાલાગ્નિ.

Verse 4

उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।

ત્યારે રાક્ષસેશ્વર રાવણે નજીક ઊભેલા રાક્ષસોને સંબોધ્યા; ક્રોધથી વાણી ગળે અટકી ગઈ હતી અને તેની આંખો જાણે દહન કરતી હતી. તેણે મહોદર, મહાપાર્શ્વ અને રાક્ષસ વિરূপાક્ષને કહ્યું: “શીઘ્રે સૈન્યને કૂચ કરવા આદેશ આપો—આ મારી આજ્ઞા છે.”

Verse 5

उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।

ત્યારે રાક્ષસેશ્વર રાવણે નજીક ઊભેલા રાક્ષસોને સંબોધ્યા; ક્રોધથી વાણી ગળે અટકી ગઈ હતી અને તેની આંખો જાણે દહન કરતી હતી. તેણે મહોદર, મહાપાર્શ્વ અને રાક્ષસ વિરূপાક્ષને કહ્યું: “શીઘ્રે સૈન્યને કૂચ કરવા આદેશ આપો—આ મારી આજ્ઞા છે.”

Verse 6

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसास्तेभयार्दिताः ।चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ।।6.96.6।।

પોતાના રાજાના તે વચન સાંભળી, ભયથી વ્યાકુળ થયેલા તે રાક્ષસોએ પણ રાજાજ્ઞાથી સ્થિર રહેલા અન્ય રાક્ષસોને આગળ ધપાવ્યા.

Verse 7

तेतुसर्वेतथेत्युक्त्वाराक्षसाभीमदर्शनाः ।कृतस्वस्त्वयनाःसर्वेतेरणाभिमुखाययुः ।।6.96.7।।

પછી ભયંકર દર્શનવાળા તે બધા રાક્ષસોએ “તથાસ્તુ” કહી, સૌએ મંગલવિધિ કરીને, યુદ્ધમુખે આગળ વધ્યા.

Verse 8

प्रतिपूज्ययथान्यायंरावणंतेमहारथाः ।तस्थुःप्राञ्जलयःसर्वेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ।।6.96.8।।

વિધિપૂર્વક રાવણને પ્રણામ કરીને, તે મહારથીઓ સૌ હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા, પોતાના સ્વામીના વિજયની કામના કરતા.

Verse 9

अथोवाचप्रहस्यैतान्रावणःक्रोधमूर्छितः ।महोदरमहापार्श्वौविरूपाक्षं च राक्षसम् ।।6.96.9।।

ત્યારે ક્રોધથી મૂર્છિત દશાનન રાવણ હાસ્ય કરીને આ રાક્ષસોને બોલ્યો—મહોદર, મહાપાર્શ્વ અને વિરূপાક્ષ રાક્ષસને.

Verse 10

अद्यबाणैर्धनुर्मुक्स्सैर्युगान्तादित्यसन्निभैः ।राघवंलक्ष्मणंचैवनेष्यामियमसादनम् ।।6.96.10।।

“આજે ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા, યુગાંતના સૂર્ય સમા પ્રજ્વલિત બાણોથી હું રાઘવ અને લક્ષ્મણને યમસદન તરફ મોકલી દઈશ,” એમ રાવણે ઘોષણા કરી.

Verse 11

खरस्यकुम्भकर्णस्यप्रहसेन्द्रजितोस्तथा ।करिष्यामिप्रतीकारमद्यशत्रुवधादहम् ।।6.96.11।।

“આજે શત્રુવધ કરીને હું પ્રતિકાર લઈશ—ખર માટે, કુંભકર્ણ માટે, તેમજ પ્રહસ્ત અને ઇન્દ્રજિત માટે પણ,” એમ રાવણે કહ્યું.

Verse 12

नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यौर्नापिसागराः ।प्रकाशत्वंगमिष्यन्तिमद्बाणजलदावृताः ।।6.96.12।।

મારા બાણોના મેઘસમૂહથી ઢંકાઈને ન તો આકાશ, ન દિશાઓ, ન નદીઓ, ન તો સમુદ્રો પણ પોતાનું પ્રકાશત્વ જાળવી શકશે.

Verse 13

अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागशः ।धनुषाशरजालेनवधिष्यामिपतत्रिणा ।।6.96.13।।

આજે હું ધનુષ્યમાંથી પાંખવાળા બાણોના જાળ વડે વાનરમુખ્યોનાં તે યુથોને ભાગે ભાગે કરીને સંહારી નાખીશ.

Verse 14

अद्यवानरसैन्यानिरथेनपवनौजसा ।धनुस्समुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामिशरोर्मिभिः ।।6.96.14।।

આજે હું રથ પર ચઢીને, પવન સમી વેગવંતો બની, મારા ધનુષ્ય-સમુદ્રમાંથી ઉદ્ભવતી બાણ-તરંગોની ધારા વડે વાનરસેનાઓને મથાવીને ચુરચુર કરી નાખીશ.

Verse 15

व्याकोशपद्मवक्त्राणिपद्मकेसरवर्चसाम् ।अद्ययूथतटाकानिगजवत्प्रमथाम्यहम् ।।6.96.15।।

જેનાં મુખ વિકસિત કમળ સમાન છે અને જેમની કાંતિ કમળકેસર જેવી છે, એવા વાનરોના યુથ-તળાવો હું આજે ગજની જેમ તળાવો મથાળે તેમ રૌંદી ને ઉથલાવી નાખીશ.

Verse 16

सशरैरद्यवदनैस्सङ्ख्येवानरयूथपाः ।मण्डयिष्यन्तिवसुधांसनालैरिवपङ्कजैः ।।6.96.16।।

આજે યુદ્ધમાં વાનરયૂથપતિઓનાં મુખ બાણોથી ભેદાઈને, નાળসহ કમળોની જેમ ધરતીને શોભાવશે.

Verse 17

अद्ययूथप्रचण्डानांहरीणांद्रुमयोधिनाम् ।मुक्तेनैकेषुणायुद्धेभेत्स्यामि च शतंशतम् ।।6.96.17।।

આજે યુદ્ધમાં, વૃક્ષોને શસ્ત્ર સમા ધારણ કરનારા, યુથમાં પ્રચંડ એવા વાનરોને હું છોડેલા એકેક બાણથી સો સો કરીને ભેદી નાખીશ—એવું રાવણે કહ્યું.

Verse 18

हतोभर्ताहतोभ्रातायासां च चतनयोहतः ।वधेनाद्यरिपोस्तासांकरोम्यश्रुप्रमार्जनम् ।।6.96.18।।

જેઓની સ્ત્રીઓના પતિ હણાયા, ભાઈ હણાયો અને પુત્ર પણ હણાયો છે—એવી સ્ત્રીઓના આંસુઓને આજે શત્રુનો વધ કરીને હું પુંછી નાખીશ—એવું રાવણે કહ્યું.

Verse 19

अद्यमद्भाणनिर्भिन्नैःप्रकीर्णैर्गतचेतनैः ।करोमिवानरैर्युद्धेयत्नावेक्ष्यतलांमहीम् ।।6.96.19।।

આજે યુદ્ધમાં, મારા બાણોથી ભેદાઈ, ચારે તરફ છૂટા પડેલા અને પ્રાણહીન થયેલા વાનરો વડે હું ધરતીને એવી રીતે ઢાંકી દઈશ કે જમીન દેખાય તો પણ મહેનતે જ દેખાય.

Verse 20

अद्यगोमयवोगृध्राश्चये च मांसाशिनोऽपरे ।सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामिशत्रुमांसैश्शरार्दितैः ।।6.96.20।।

આજે ગોમાયુઓ, ગિધો અને અન્ય માંસાહારીઓ—એ બધાને—મારા બાણોથી વિધ્વસ્ત થયેલા શત્રુઓના માંસથી હું તૃપ્ત કરી દઈશ.

Verse 21

कल्प्यतांमेरथंशीघ्रंक्षिप्रमानीयतांधनुः ।अनुप्रयान्तुमांयुद्धेयेऽत्रशिष्टानिशाचराः ।।6.96.21।।

મારો રથ તત્કાળ તૈયાર કરાવો; મારું ધનુષ્ય પણ શીઘ્ર લાવી આપો. અહીં રહેલા જે શિષ્ટ નિશાચર છે, તેઓ યુદ્ધમાં મારી પાછળ અનુપ્રયાણ કરે.

Verse 22

तस्यतद्वचनंश्रुत्वामहापार्श्वोऽब्रवीद्वचः ।बलाध्यक्षान् स्थिथांस्तत्रबलंसंत्वर्यतामिति ।।6.96.22।।

તેનું વચન સાંભળી મહાપાર્શ્વે વચન કહ્યું અને ત્યાં ઊભેલા બલાધ્યક્ષોને આદેશ આપ્યો: “સેનાને તત્કાળ ઉતાવળે તૈયાર કરો!”

Verse 23

बलाध्यक्षास्तुसम्रब्दाराक्षसांस्तान् गृहेगृहे ।चोदयन्तःपरिययुर्लङ्कांलघुपराक्रमाः ।।6.96.23।।

પછી બલાધ્યક્ષો ઉતાવળે, લઘુપરાક્રમી બની, લંકામાં ઘરેઘર ફર્યા અને તે રાક્ષસોને ઉશ્કેરી એકત્ર થવા પ્રેર્યા.

Verse 24

ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।

થોડા જ પળોમાં ભયંકર દર્શનવાળા રાક્ષસો ગર્જના કરતા બહાર નીકળ્યા—ભયાનક મુખવાળા, ભુજાઓ પર નાનાવિધ શસ્ત્ર ધારણ કરેલા: તલવાર, પટ્ટસ, શૂલ, ગદા, મુસળ, હલ; તીક્ષ્ણ ધારવાળી શક્તિઓ અને મહાન કૂટમુદગર; દંડ, નિર્મળ ચક્ર, તીક્ષ્ણ પરશુ, ભિંદિપાલ, શતઘ્ની તથા અન્ય ઉત્તમ આયુધો.

Verse 25

ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।

પછી રાવણની આજ્ઞાથી બલાધ્યક્ષે ઉતાવળે સૂતસહિત, આઠ ઘોડાં જોડાયેલો ઝડપી રથ તરત લાવ્યો. ત્યારે ભયંકર રાવણ પોતાના તેજથી દીપ્ત થઈ તે રથ પર આરુઢ થયો.

Verse 26

ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।

તેઓ દંડો, નિર્મળ ચક્રો, તીક્ષ્ણ પરશુઓ તથા ભિન્દિપાલો, શતઘ્નીઓ અને અન્ય ઉત્તમ આયુધો ધારણ કરીને આગળ વધ્યા.

Verse 27

अथानयद्बलाध्यक्षस्सत्वरोरावणाज्ञया ।द्रुतंसूतसमायुक्तंयुक्ताष्टतुरगंरथम् ।आरुरोहतदाभीमोदीप्यमानंस्वतेजसा ।।6.96.27।।

પછી રાવણની આજ્ઞાથી બલાધ્યક્ષે ઉતાવળે સૂતસહિત, આઠ ઘોડાં જોડાયેલો ઝડપી રથ તરત લાવ્યો. ત્યારે ભયંકર રાવણ પોતાના તેજથી દીપ્ત થઈ તે રથ પર આરુઢ થયો.

Verse 28

ततःप्रयातस्सहसाराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।।6.96.28।।रावणःसत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निवमेदिनीम् ।

પછી અનેક રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો રાવણ સહસા પ્રસ્થાન કર્યો; પોતાના ગર્વિત બળ અને ગંભીર નિશ્ચયના ભારથી જાણે ધરતીને ફાડી નાંખતો હોય તેમ લાગ્યો.

Verse 29

रावणेनाभ्यनुज्ञातौमहापार्श्वमहोदरौ ।विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोरथानारुरुहुस्तदा ।।6.96.29।।

રાવણની અનુમતિથી મહાપાર્શ્વ, મહોદર અને દુર્ધર્ષ વિરূপાક્ષ—એ સૌએ ત્યારે પોતાના રથોમાં આરોહણ કર્યું.

Verse 30

तेतुहृष्टाविवर्धन्तोभिन्दन्तइवमेदिनीम् ।नादंघोरंविमुञ्चन्तोनिर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ।।6.96.30।।

તે તો હર્ષિત થઈ ગર્વે વધતા, જાણે ધરતીને ચીરી નાખતા હોય તેમ, ભયંકર નાદ છોડતા, વિજયની કામનાથી બહાર નીકળ્યા ॥6.96.30॥

Verse 31

ततोयुद्धायतेजस्वीरक्षोगणबलैर्वृतः ।निर्ययावुद्यतधनुःकालान्तकयमोपमः ।।6.96.31।।

પછી તેજસ્વી રાવણ રાક્ષસગણના બળથી ઘેરાયેલો, ઉદ્યત ધનુષ્ય લઈને યુદ્ધ માટે બહાર નીકળ્યો—કાળાંતક યમ સમાન ॥6.96.31॥

Verse 32

ततःप्रजविताश्वेनरथेन स महारथः ।द्वारेणनिर्ययौतेनयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।6.96.32।।

પછી તે મહારથી અતિ વેગવાન અશ્વોથી જોડાયેલા રથમાં, તે દ્વારથી બહાર નીકળ્યો, જ્યાં રામ અને લક્ષ્મણ ઉભા હતા ત્યાં તરફ ॥6.96.32॥

Verse 33

ततोनष्टप्रभःसूर्योदिशश्चतिमिरावृताः ।द्विजाश्चनेदुर्घोराश्चसञ्चचाल च मेदिनी ।।6.96.33।।

પછી સૂર્યની પ્રભા જાણે લુપ્ત થઈ ગઈ; દિશાઓ અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ; દ્વિજ પક્ષીઓ ભયંકર રીતે ચીસો પાડ્યા, અને ધરતી પણ કંપી ઊઠી ॥6.96.33॥

Verse 34

ववर्षरुधिरंदेवश्चस्खलुश्चतुरङ्गमाः ।ध्वजाग्रेन्यपतद्गृध्रोविनेदुश्चाशिवाःशिवाः ।।6.96.34।।

આકાશે જાણે રક્તવર્ષા કરી; ચતુરંગમ અશ્વો લથડ્યા; ધ્વજના અગ્ર પર ગૃધ્ર બેસી પડ્યો; અને અશુભ શિવાઓ (શિયાળ) હૂંકાર્યા ॥6.96.34॥

Verse 35

नयनंचास्फुरद्वामंवामोबाहुरकम्पत ।विवर्णवदनश्साकतिंचिदभ्रश्यतस्वनः ।।6.96.35।।

તેણું ડાબું નેત્ર ફફડ્યું, ડાબો ભુજ કંપ્યો; મુખ વર્ણહીન થયું અને સ્વર પણ થોડો તૂટેલો, કર્કશ બની ગયો.

Verse 36

ततोनिष्पततोयुद्धेदशग्रीवस्यरक्षसः ।रणेनिधनशंसीनिरूपाण्येतानिजज्ञिरे ।।6.96.36।।

પછી યુદ્ધમાં દશગ્રીવ રાક્ષસ દોડી નીકળતાં જ, રણમાં મૃત્યુ સૂચવનારા એવા આ જ અપશકુનરૂપ ચિહ્નો પ્રગટ થયા.

Verse 37

अन्तरिक्षात्पपातोल्कानिराघतसमनिर्घास्वना ।विनेदुरशिवागृध्रावायसैरभिमिश्रिताः ।।6.96.37।।

અંતરિક્ષમાંથી ગર્જના સમાન ઘોર નાદ સાથે ઉલ્કા પડી; અને અશિવ કૂજન ગુંજ્યું—ગિધો અને કાગડાઓ સાથે મળીને ચીસો પાડતા હતા.

Verse 38

एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समवस्थितान् ।निर्ययौरावणोमोहाद्वधार्थंकालचोदितः ।।6.96.38।।

આ ભયંકર ઉત્પાતો ઊભા થયા છે એમ વિચારે પણ નહિ; મોહગ્રસ્ત રાવણ કાળપ્રેરિત થઈ, પોતાના વધ માટે બહાર નીકળી પડ્યો.

Verse 39

तेषांतुरथघोषेणराक्षसानांमहात्मनाम् ।वानराणामपिचमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.96.39।।

તે મહાત્મા રાક્ષસોના રથઘોષના ગર્જનાથી, વાનરોની સેના પણ યુદ્ધ માટે જ આગળ વધીને ગોઠવાઈ ગઈ.

Verse 40

तेषांतुतुमुलंयुद्धंबभूवकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यमाह्वयानानांक्रुद्धानांजयमिच्छताम् ।।6.96.40।।

પછી વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચે ઘોર અને તુમુલ યુદ્ધ ઊભરાયું; ક્રોધિત બની બંને પક્ષ એકબીજાને પડકારતા હતા અને વિજયની ઇચ્છા રાખતા હતા.

Verse 41

ततःक्रुद्धोदशग्रीवश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।वानराणामनीकेषुचकारकदनंमहत् ।।6.96.41।।

પછી ક્રોધિત દશગ્રીવ રાવણે સોનાથી શોભિત બાણો વડે વાનરોની સેનાવ્યુહોમાં મહા સંહાર મચાવ્યો.

Verse 42

विकृत्तशिरसःकेचिद्रावणेनवलीमुखाः ।केचिद्विच्छिन्नहृदयाःकेचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ।।6.96.42।।

રાવણ દ્વારા કેટલાક વાનરોના મસ્તક વિકૃત રીતે કાપી નાખાયા; કેટલાકના હૃદય ભેદાઈ ગયા; અને કેટલાક કાન વિનાના થઈ ગયા.

Verse 43

निरुच्छवासाहताःकेचित्केचित्पार्श्वेषुदारिताः ।केचिद्विभिन्नशिरसःकेचिच्चक्षुर्विनाकृताः ।।6.96.43।।

કેટલાક ઘાયલ થઈ શ્વાસ વિનાના થઈ પડ્યા; કેટલાકના પાર्श્વ ફાડી નાખાયા; કેટલાકના મસ્તક ચુરચુર થઈ ગયા; અને કેટલાકની આંખો છીનવાઈ ગઈ.

Verse 44

જ્યાં જ્યાં દશાનન પોતાના રથમાં આગળ વધતો—ક્રોધથી આંખો ફાટી અને ઉલટી વળી ગયેલી—ત્યાં ત્યાં વાનર-નાયકો તેના બાણોના પ્રચંડ વેગને સહન કરી શક્યા નહીં.