Sarga 95

Verse 1

तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।

અગ્નિવર્ણ ઘોડાઓથી જોડાયેલા, ધ્વજોથી શોભિત એવા રથોના હજારો પર હજારો, અને ગદા તથા પરિઘ લઈને યુદ્ધ કરનારા, કાઞ્ચનધ્વજોથી ચિત્રિત, શૂર અને કામરૂપ ધારણ કરનારા રાક્ષસોના પણ હજારો—રાવણે મોકલેલા તે બધા દળોને અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીરામે તપ્ત કાઞ્ચનભૂષણોથી અલંકૃત, તેજસ્વી અને તીક્ષ્ણ બાણોથી સંહાર્યા.

Verse 2

तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।

ગદા અને પરિઘ લઈને યુદ્ધ કરનારા, કાઞ્ચન ધ્વજોથી શોભિત અને ચિત્રિત ચિહ્નોથી અલંકૃત, શૂર અને કામરૂપ ધારણ કરનારા એવા રાક્ષસોના હજારો યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાં ઢળી પડ્યા.

Verse 3

तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।

રાવણે મોકલેલાં તે દળોને અક્લિષ્ટકર્મા રામે તપ્ત સુવર્ણભૂષિત, તેજસ્વી અને તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાંખ્યાં.

Verse 4

दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।।।

જે થયું તે જોઈ અને સાંભળી, બચેલા નિશાચરો ભયથી ગભરાઈ ગયા. રાક્ષસીઓ એકઠી થઈ—દીન અને ચિંતાથી છલકાતી. વિધવા, પુત્રહત અને બાંધવહત બની, તેઓ રડતી-ચીસો પાડતી; ટોળાંમાં ભેગી થઈ દુઃખથી આર્ત થઈ વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 5

दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।6.95.4।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।6.95.5।।

વૃદ્ધા, કરાળી અને નિર્નતોદરી એવી શૂર્પણખા કેવી રીતે વનમાં કંદર્પ સમા રૂપવાન શ્રીરામ પાસે પહોંચી?

Verse 6

कथंशूर्पणखावृद्धाकरालानिर्णतोदरी ।आससादवनेरामंकन्दर्पमिवरूपिणम् ।।।।

વૃદ્ધા, કરાળી અને નિર્નતોદરી એવી શૂર્પણખા કેવી રીતે વનમાં કંદર્પ સમા રૂપવાન શ્રીરામ પાસે પહોંચી?

Verse 7

सुकुमारंमहासत्त्वंसर्वभूतहितेरतम् ।तंदृष्टवालोकनिन्द्यासाहीनरूपाप्रकामिता ।।।।

સુકુમાર, મહાસત્ત્વવાન અને સર્વભૂતહિતમાં રત એવા તેને જોઈ, લોકનિંદ્યા અને હીનરૂપા તે સ્ત્રી કામથી અત્યંત ઉન્મત્ત થઈ ગઈ.

Verse 8

कथंसर्वगुणैर्हीनागुणवन्तंमहौजसम् ।सुमुखंदुर्मुखीरामंकामयामासराक्षसी ।।।।

સર્વગુણોથી હીન અને દુર્મુખી એવી રાક્ષસી કેવી રીતે ગુણવાન, મહૌજસ્વી અને સુમુખ શ્રીરામને કામવા લાગી?

Verse 9

जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।।।

જનસમૂહના અલ્પ ભાગ્યને કારણે તે વલિની, શ્વેતમૂર્ધજા, અપ્રતિરૂપા સ્ત્રીએ એક અકાર્ય કર્યું—હાસ્યાસ્પદ અને સર્વલોકે નિંદિત. રાઘવ પર પ્રધર્ષણ કરીને તે રાક્ષસોના તથા દૂષણ અને ખરાના વિનાશનું કારણ બની.

Verse 10

जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।6.95.9।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।6.95.10।।

રાક્ષસોના વિનાશ માટે, તેમજ ખરા અને દૂષણના નાશ માટે, તે અપ્રતિરૂપા (શૂર્પણખા) રાઘવ પર કરેલા પોતાના ઉન્મત્ત પ્રધર્ષણથી જ કારણ બની.

Verse 11

तन्निमित्तमिदंवैरंरावणेनकृतंमहत् ।वधायसीतासासीतादशग्रीवेणरक्षसा ।।।।

એ જ નિમિત્તે રાવણે આ મહાવૈર ઊભું કર્યું; અને તે સીતા—જનકાત્મજા—દશગ્રીવ રાક્ષસે હરી લીધી, અને એ જ તેના પોતાના વિનાશનો માર્ગ બની.

Verse 12

न च सीतांदशग्रीवःप्राप्नोतिजनकात्मजाम् ।बद्धंबलवतावैरमक्षयंराघवेण च ।।।।

અને દશગ્રીવ જનકાત્મજા સીતા ને કદી પ્રાપ્ત કરી શકશે નહીં; કારણ કે આ બળપૂર્વકના કર્મથી રાઘવ સાથે અક્ષય વૈર બંધાઈ ગયું છે.

Verse 13

वैदेहींप्रार्थयानंतंविराधंप्रेक्षयराक्षसम् ।हतमेकेनरामेणपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।

વૈદેહીનો પીછો કરતો તે રાક્ષસ વિરાધ દેખાતાં, એકલા શ્રીરામે તેને સંહાર્યો; એ જ તો પૂરતું પ્રમાણ છે.

Verse 14

चतुर्धशसहस्राणिरक्षसांभीमकर्मणाम् ।निहतानिजनस्थानेशरैरग्निशिखोपमैः ।।।।

જનસ્થાને ભયંકર કર્મવાળા રાક્ષસોના ચૌદ હજાર, અગ્નિશિખા સમા તેના બાણોથી નાશ પામ્યા.

Verse 15

खरश्चनिहतःसङ्ख्येदूषणस्त्रिशिरास्तथा ।शरैरादितसङ्काशैःपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।

યુદ્ધમાં ખરને સંહાર્યો, તેમજ દૂષણ અને ત્રિશિરાસને પણ; સૂર્ય સમ તેજસ્વી બાણોથી—એ જ પૂરતું પ્રમાણ છે.

Verse 16

हतोयोजनबाहुश्चकबन्दोरुदिराशनः ।क्रोधान्नादंनदन् सोऽथपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।

યોજન લાંબા બાહુવાળો, રક્તભક્ષી કબન્ધ પણ ક્રોધે ગર્જના કરતો આવ્યો, છતાં સંહારાયો; એ પણ પૂરતું પ્રમાણ છે.

Verse 17

जघानबलिनंरामस्सहस्रनयनात्मजम् ।वालिनंमेरुसङ्काशंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।

બલવાન રામે સહસ્રનયન (ઇન્દ્ર)ના પુત્ર વાલિનને, મેરુ સમ મહાનને, સંહાર્યો; એ જ પૂરતું પ્રમાણ છે.

Verse 18

ऋष्यमूकेवसंश्चैवदीनोभग्नमनोरथः ।सुग्रीवःप्रापितोराज्यंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।

ઋષ્યમૂક પર્વતે વસતો, દિન અને મનોભંગથી આશા તૂટી ગયેલો સુગ્રીવ ફરી પોતાના રાજ્યમાં સ્થાપિત થયો—એ જ પૂરતું પ્રમાણ છે.

Verse 19

धर्मार्थसहितंवाक्यंसर्वेषांरक्षसांहितम् ।युक्तंविभीषणेनोक्तंमोहत्तस्य न रोचते ।।।।

ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત, સર્વ રાક્ષસોના હિતકારી એવા વચનો વિભીષણે યોગ્ય રીતે કહ્યા; પરંતુ મોહગ્રસ્ત રાવણને તે રુચ્યા નહીં, તેણે સ્વીકાર્યા નહીં.

Verse 20

विभीषणवचःकुर्याद्यदिस्मधनदानुजः ।श्मशानभूतादुःखार्तानेयंलङ्काभविष्यति ।।।।

જો ધનદાના (કુબેર)ના અનુજ રાવણે વિભીષણના વચન માન્યા હોત, તો આ લંકા શ્મશાન સમી, દુઃખથી પીડિત, ન બની હોત.

Verse 21

कुम्भकर्णंहतंश्रुत्वाराघवेणमहाबलम् ।अतिकायं च दुर्मर्षंलक्ष्मणेनहतंतदा ।।।।प्रियंचेन्द्रजितंपुत्रंरावणोनावबुध्यते ।

રાઘવે મહાબલી કુંભકર્ણને હણ્યો છે અને દુર્મર્ષ અતિકાયને ત્યારે લક્ષ્મણે હણ્યો છે—અને પ્રિય પુત્ર ઇન્દ્રજિત પણ પડ્યો છે—એવું સાંભળ્યા છતાં રાવણને સદબુદ્ધિ આવી નહીં.

Verse 22

ममपुत्रोममभ्राताममभर्तारणेहतः ।।।।इत्येषश्रूयतेशब्दोराक्षसीनांकुलेकुले ।

“મારો પુત્ર યુદ્ધમાં હણાયો; મારો ભાઈ હણાયો; મારો પતિ રણમાં હણાયો”—આવો કરુણ શબ્દ રાક્ષસી સ્ત્રીઓના કુળે કુળે સંભળાતો હતો.

Verse 23

रथश्चाश्वाश्चनागाश्चहताःशतसहस्रशः ।।।।रणेरामेणशूरेणहताश्चापिपदातयः ।

શતશઃ સહસ્રશઃ રથો, અશ્વો અને નાગો હણાયા; અને તે રણમાં શૂરવીર રામે પગદળના સૈનિકોને પણ સંહાર્યા.

Verse 24

रुद्रोवायदिवाविष्णुर्महेन्द्रोवाशतक्रतुः ।।।।हन्तिनोरामरूपेणयदिवास्वयमन्तकः ।

શું એ રુદ્ર છે, કે વિષ્ણુ છે, કે શતક્રતુ મહેન્દ્ર છે—અથવા સ્વયં અંતક જ—જે રામરૂપે આવીને અમને સંહાર કરે છે?

Verse 25

हतप्रवीरारामेणनिराशाजीवितेवयम् ।।।।अपश्य्नत्योभयस्यान्तमनाथाविलपामहे ।

રામે અમારા શ્રેષ્ઠ વીરોને હણી નાખ્યા; તેથી જીવનની આશા છૂટી ગઈ. ભયનો અંત ક્યાંય ન દેખાતાં, અનાથ સમા અમે વિલાપ કરીએ છીએ.

Verse 26

रामहस्ताद्धशग्रीवश्शूरोदत्तमहावरः ।।।।इदंभयंमहाघोरंसमुत्पन्नं न बुध्यते ।

રામના હસ્તથી ઉપજેલું આ મહાઘોર ભય—મહાવરોના દાનથી સજ્જ અને શૂર દશગ્રીવ પણ તેને ઓળખતો નથી.

Verse 27

तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।।।।उपसृष्टंपरित्रातुंशक्तारामेणसम्युगे ।

રામે સમરમાં આક્રમણ કરેલ હોય ત્યારે તેને બચાવવા દેવો, ગંધર્વો, પિશાચો કે રાક્ષસો—કોઈ પણ સમર્થ નથી.

Verse 28

त्पताश्चापिदृश्यन्तेरावणस्यरणेरणे ।।।।कथयन्तिहिरामेणरावणस्यनिबर्हणम् ।

રણ પર રણમાં રાવણ માટે અપશકુન દેખાય છે; ખરેખર, તે રામના હાથે રાવણના વિનાશની આગાહી કરે છે.

Verse 29

पितामहेनप्रीतेनदेवदानवराक्षसैः ।।।।रावणस्याभयंदत्तंमनुष्येभ्यो न याचितम् ।

પિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ દેવો, દાનવો અને રાક્ષસોથી રાવણને અભય આપ્યું; પરંતુ મનુષ્યો પાસેથી રક્ષા તેણે માગી નહોતી.

Verse 30

तदिदंमानुषंमन्येप्राप्तंनिःसंशयंभयम् ।।।।जीवितान्तकंघोरंरक्षसांरावणस्य च ।

અતએવ મને લાગે છે કે માનવથી ઉપજેલું આ ભય નિઃસંદેહ આવી પહોંચ્યું છે—ભયંકર, જીવનનો અંત લાવનાર—રાક્ષસો અને રાવણ માટે પણ.

Verse 31

पीड्यमानास्तुबलिनावरदानेनरक्षसा ।।।।दीप्स्सैस्तपोभिर्विबुधाःपितामहमपूजयन् ।

વરદાનથી બળવાન બનેલા રાક્ષસથી પીડિત થઈ, વિદ્વાન દેવતાઓએ દીપ્ત તપશ્ચર્યાઓ વડે પિતામહ બ્રહ્માજીની પૂજા કરી.

Verse 32

देवतानांहितार्थायमहात्मावैपितामहः ।।।।उवाचदेवताःसर्वाइदंतुष्टोमहद्वचः ।

દેવતાઓના હિતાર્થે મહાત્મા પિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ સર્વ દેવતાઓને આ મહાન વચન બોલ્યા.

Verse 33

अद्यप्रभृतिलोकांस्त्रीन् सर्वेदानवराक्षसाः ।।।।भयेनप्रावृतानित्यंविचरिष्यन्तिशाश्वतम् ।

આજથી આગળ ત્રણેય લોકમાં બધા દાનવ અને રાક્ષસો ભયથી ઢંકાયેલા રહી, લાંબા સમય સુધી સદૈવ વિચરશે.

Verse 34

दैवतैस्तुसमागम्यसर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।।।।वृषध्वजस्त्रिपुरहामहादेवःप्रसादितः ।

પછી ઇન્દ્રને અગ્રેસર રાખી સર્વ દેવતાઓ એકત્ર થયા અને વृषધ્વજ, ત્રિપુરહા મહાદેવને પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 35

प्रसन्नस्तुमहादेवोदेवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।।।।उत्पत्स्यतिहितार्थंवोनारीरक्षःक्षयावहा ।

પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે દેવતાઓને આ વચન કહ્યું: “તમારા હિતાર્થે એક નારી જન્મ લેશે, જે રાક્ષસોના ક્ષયનું કારણ બનશે.”

Verse 36

एषादेवैःप्रयुक्तातुक्षुद्यथादानवान् पुरा ।।।।भक्षयिष्यतिनःसीताराक्षसघ्नीसरावणान् ।

આ સીતા—દેવતાઓ દ્વારા પ્રેરિત—પૂર્વે જેમ ભૂખે દાનવોને ભક્ષ્યા તેમ, રાવણ સહિત રાક્ષસોને ભક્ષી નાશ કરશે.

Verse 37

रावणस्यापनीतेनदुर्विनीतस्यदुर्मतेः ।।।।अयंनिष्टानकोघोरंशोकेनसमभिप्लुतः ।

દુર્વિનીત અને દુર્મતિ રાવણના અપહરણરૂપ દુષ્કર્મથી, શોકથી છલકાતી આ ભયંકર વિપત્તિ હવે આપણાં પર આવી પડી છે.

Verse 38

तंन पश्यामहेलोकेयोनःशरणदोभवेत् ।।।।राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ।

રાઘવ દ્વારા આક્રમિત થયેલા આપણને, આ લોકમાં એવો કોઈ દેખાતો નથી જે શરણ આપે; જેમ યુગાંત સમયે કાળ જ સર્વને આવરી લે છે.

Verse 39

नास्तिनःशरणंकश्चिद्भयेमहतितिष्ठताम् ।।।।दावाग्निवेष्टितानांहिकरेणूनांयथावने ।

મહાભયમાં ઊભેલા આપણને કોઈ શરણ નથી; જેમ વનમાં દાવાગ્નિથી ઘેરાયેલી હાથીણીઓને આશ્રય મળતો નથી.

Verse 40

प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।।।यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।

પૌલસ્ત્ય વંશના મહાત્માએ સમય યોગ્ય થયો એમ જાણી, આ ભયંકર દૃશ્ય જોઈ, માત્ર તેને જ શરણ્ય માની તેની શરણમાં ગયો.

Verse 41

इतीवसर्वारजनीचरस्त्रियःपरस्परंसम्परिरभ्यबाहुभिः ।विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिताविनेदुरुच्चैश्चतदासुदारुणम् ।।।।

આ રીતે રજનીચરોની સર્વ સ્ત્રીઓ એકબીજાને બાહુઓમાં ભેળવી, અતિભયથી પીડિત થઈ વ્યાકુળતામાં ઢળી પડી; અને ત્યારે અત્યંત ભયાનક રીતે ઊંચે સ્વરે વિલાપ કરવા લાગી.