Sarga 117
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં યુદ્ધવિજય પછીનો પ્રવાહ ધર્મનિર્ણય તરફ વળે છે અને સંયમિત મુલાકાત દ્વારા તે મંચિત થાય છે. બહુશ્રુત હનુમાન રામને સર્વ વૃત્તાંત કહીને વિનંતી કરે છે કે જેમના માટે આ સમગ્ર અભિયાન થયું તે શોકાકુલ મૈથિલીને દર્શન આપો. રામ અશ્રુભરિત થઈ થોડું મનન કરે છે અને વિભીષણને આજ્ઞા આપે છે—સીતાને સ્નાન કરાવી, ચંદનાદિથી અનુલેપન કરી, વસ્ત્ર-ભૂષણોથી અલંકૃત કરીને હાજર કરવી. સીતા શરૂઆતમાં સ્નાન વિના રામદર્શન ઇચ્છે છે, પરંતુ વિભીષણ રામાજ્ઞાનું પાલન આવશ્યક કહીને તેને સંમત કરે છે; સીતા માને છે. પછી અનેક રાક્ષસોની રક્ષા વચ્ચે તેજસ્વી પાલકીમાં સીતાને લાવવામાં આવે છે. તેના આગમનની વાત સાંભળીને રામમાં આનંદ, રોષ અને ક્રોધ—ત્રિવિધ ભાવ ઊઠે છે; અંગત મિલન અને લોકસાક્ષી-ધર્મ વચ્ચેનું તાણ જણાય છે. રામ સીતાને નજીક લાવવા કહે છે; વિભીષણ ભીડ હટાવવા જાય છે, પરંતુ રામ અટકાવે છે—“આ મારા પોતાના લોકો છે.” તેઓ નીતિ કહે છે કે આપત્તિ, સંઘર્ષ અથવા યજ્ઞકર્મના પ્રસંગે સ્ત્રીનું જાહેર દર્શન સ્વયં દોષરૂપ નથી, અને સીતાનું તેમના સમીપ આવવું પણ નિર્દોષ છે. ત્યારબાદ પાલકી બાજુએ રાખી, વાનરોની સમક્ષ સ્પષ્ટ દેખાય તેમ સીતાને પગપાળા આગળ આવવાનો આદેશ થાય છે—સમુદાયનું સાક્ષ્ય દૃઢ કરવા. લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને હનુમાન રામના કઠોર ભાવથી વ્યાકુળ થઈ સીતાપ્રતિ અપ્રસન્નતા હશે કે કેમ તેવી શંકા કરે છે. સીતા લજ્જાથી આગળ વધી રામમુખનું દર્શન કરે છે અને તેનો દીર્ઘ શોક શમન પામે છે; ભાવવિમોચન સાથે સર્ગ પૂર્ણ થાય છે, છતાં આગળની નૈતિક તપાસનો સંકેત રહે છે.
Shlokas
Verse 1
स उवाचमहाप्रामस्सोऽभिवाद्यप्लवङ्गमः ।रामंवचनमर्थज्ञोवरंसर्वधनुष्मताम् ।।।।
મહાપ્રાજ્ઞ પ્લવંગમ, અર્થજ્ઞ અને વિવેકી, અભિવાદન કરીને સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામને સાર્થક વચનો વડે સંબોધ્યો.
Verse 2
यन्निमित्तोऽयमारम्बःकर्मणांयःफलोदयः ।तांदेवींशोकसन्तप्तांद्रष्टुमर्हसिमैथिलीम् ।।।।
જેનાં નિમિત્તે આ આરંભ થયો અને જેમના માટે કર્મોનું ફળ હવે પ્રગટ થયું છે—શોકથી સંતપ્ત એવી તે દેવી મૈથિલીને તું દર્શન કરવો યોગ્ય છે.
Verse 3
साहिशोकसमाविष्टाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।मैथिलीविजयंश्रुत्वाद्रष्टुंत्वामभिकाङ्क्षति ।।।।
શોકથી વ્યાકુળ અને આંસુઓથી ધૂંધળી આંખોવાળી મેથિલી, તમારો વિજય સાંભળી, તમને જોવા માટે આતુર છે.
Verse 4
पूर्वकात्प्रत्ययाच्चाहमुक्तोविश्वस्तयातया ।भर्तारंद्रष्टुमिच्छामिकृतार्थंसहलक्ष्मणम् ।।।।
અને અગાઉ પણ, મારી ઉપર વિશ્વાસ રાખીને, તેણે મને કહ્યું હતું: “લક્ષ્મણ સાથે કૃતાર્થ થયેલા મારા પતિના દર્શન કરવા હું ઇચ્છું છું.”
Verse 5
एवमुक्तोहनुमतारामोधर्मभृतांवरः ।आगच्छत्सहसाध्यानमीषद्भाष्पपरिप्लुतः ।।।।
હનુમાનજીના આ વચન સાંભળી, ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીરામ સહસા ધ્યાનમાં લીન થયા; તેમની આંખો હળવા આંસુથી ભીની થઈ ગઈ.
Verse 6
दीर्घमुष्णंविनिःश्वस्यजगतीमवलोकयन् ।उवाचमेघसङ्काशंविभीषणमुपस्थितम् ।।।।
દીર્ઘ અને ઉષ્ણ નિશ્વાસ ખેંચી, ધરતી તરફ નજર નાખતાં, મેઘ સમ શ્યામવર્ણે નજીક ઊભેલા વિભીષણને રામે કહ્યું.
Verse 7
दिव्याङ्गरागांवैदेहींदिव्याभरणभूषिताम् ।इहसीतांशिरःस्नातामुपस्थापयमाचिरम् ।।6.117.7।।
“વૈદેહી સીતા—દિવ્ય અંગરાગથી અનુલેપિત, દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત, શિરઃસ્નાત અને પ્રસન્ન—એને અહીં વિલંબ વિના ઉપસ્થિત કર.”
Verse 8
एवमुक्तस्तुरामेणत्वरमाणोविभीषणः ।प्रविश्यान्तःपुरंसीतांस्त्रीभिस्स्वाभिरोचदयत् ।।।।
રામે આમ કહ્યે પછી, ઉતાવળે વિભીષણ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યો અને પોતાની સ્ત્રીઓ દ્વારા સીતાને સંદેશો મોકલાવ્યો.
Verse 9
ततस्सीतांमहाभागांदृष्टवोवाचविभीषणः ।मूर्ध्निबद्धाञ्जलिश्रीमान्विनीतोराक्षसेश्वरः ।।।।
ત્યારે મહાભાગા સીતાને જોઈ શ્રીમાન્ રાક્ષસેશ્વર વિભીષણ વિનયપૂર્વક મસ્તક પર અંજલિ બાંધીને નમ્રતાથી બોલ્યો.
Verse 10
दिव्याङ्गरागावैदेहीदिव्याभरणभूषिता ।यानमारोहभद्रंतेभर्तात्वांद्रष्टुमिच्छति ।।।।
દિવ્ય સુગંધિત અંગરાગથી અભિષિક્ત અને દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત વૈદેહી! યાન પર આરોહણ કર; તને કલ્યાણ થાઓ. તારો પતિ તને જોવા ઇચ્છે છે.
Verse 11
एवमुक्तातुवैदेहीप्रत्युवाचविभीषणम् ।अस्नात्वाद्रष्टुमिच्छामिभर्तारंराक्षसेश्वर ।।।।
આ રીતે કહ્યા પછી વૈદેહીએ વિભીષણને ઉત્તર આપ્યો: “હે રાક્ષસેશ્વર, સ્નાન કર્યા વિના જ હું મારા પતિને જોવા ઇચ્છું છું.”
Verse 12
तस्यास्तद्वचनंश्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।यथाहरामोभहर्तातेतत्तथाकर्तुमार्हसिमार्हसि ।।।।
તેણાં વચન સાંભળી વિભીષણે ઉત્તર આપ્યો: “જેમ તારા પતિ રામે આદેશ આપ્યો છે, તેમ જ તું કરવું યોગ્ય છે.”
Verse 13
तस्यतद्वचनंश्रुत्वामैथिलीपतिदेवता ।भर्तृभक्त्यावृतासाध्वीतथेतिप्रत्यभाषत ।।।।
તેણાં વચનો સાંભળી, પતિને દેવ સમાન માનનારી મૈથિલી સીતાજી—પતિભક્તિથી આવૃત સતી—‘તથાસ્તુ’ એમ પ્રત્યુત્તર આપ્યો.
Verse 14
ततस्सीतांशिरःस्नातांसंयुक्तांप्रतिकर्मणा ।महार्हाभरणोपेतांमहार्हाम्बरधारिणीम् ।।।।आरोप्यशिबिकांदीप्तांपरार्घ्याम्बरसम्वृताम् ।राक्षसैर्भहुभिर्गुप्तामाजहारविभीषणः ।।।।
પછી વિભીષણે સીતાજીને શિરઃસ્નાન કરાવી, યોગ્ય શૃંગારવિધિથી સજાવ્યા; મહામૂલ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત અને મહામૂલ્ય વસ્ત્ર ધારણ કરનારાં તેમને પરમ તેજસ્વી, ઉત્તમ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલી શિબિકામાં બેસાડી, અનેક રાક્ષસોના રક્ષણમાં લઈને (રામ પાસે) લઈ આવ્યો.
Verse 15
ततस्सीतांशिरःस्नातांसंयुक्तांप्रतिकर्मणा ।महार्हाभरणोपेतांमहार्हाम्बरधारिणीम् ।।6.117.14।।आरोप्यशिबिकांदीप्तांपरार्घ्याम्बरसम्वृताम् ।राक्षसैर्भहुभिर्गुप्तामाजहारविभीषणः ।।6.117.15।।
પછી વિભીષણે સીતાજીને શિરઃસ્નાન કરાવી, યોગ્ય શૃંગારવિધિથી સજાવ્યા; મહામૂલ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત અને મહામૂલ્ય વસ્ત્ર ધારણ કરનારાં તેમને પરમ તેજસ્વી, ઉત્તમ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલી શિબિકામાં બેસાડી, અનેક રાક્ષસોના રક્ષણમાં લઈને (રામ પાસે) લઈ આવ્યો.
Verse 16
सोऽभिगम्यमहात्मानंज्ञातावपिध्यानमास्थितम् ।प्रणतश्चप्रहृष्टश्चप्राप्तांसीतांन्यवेदयत् ।।।।
પછી તે મહાત્મા રામચંદ્ર પાસે જઈ, તેમને ધ્યાનમાં લીન થયેલા જાણી, આનંદિત થઈ અને વિનયપૂર્વક નમસ્કાર કરીને, આવી પહોંચેલી સીતાજીની વાત નિવેદિત કરી.
Verse 17
तामागतामुपश्रुत्यरक्षोगृहचिरोषिताम् ।हर्षोदैन्यंच रोषश्चत्रयंराघवमाविशत् ।।।।
રાક્ષસના ગૃહમાં લાંબા સમય સુધી વસેલી તે સીતાજી આવી છે એમ સાંભળતાં જ રાઘવના હૃદયમાં એકસાથે ત્રણ ભાવ પ્રવેશ્યા—હર્ષ, દૈન્ય અને રોષ.
Verse 18
ततःपार्श्वगतंदृष्टवासविमर्शंविचारयन् ।विभीषणमिदंवाक्यमहृष्टोराघवोऽब्रवीत् ।।।।
પછી રાઘવ—અપ્રસન્ન રહી, વિચારપૂર્વક મનમાં તોલમાપ કરતા—પાસે ઊભેલા વિભીષણને જોઈ, તેને આ વચન કહ્યું.
Verse 19
राक्षसाधिपतेसौम्यनित्यंमद्विजयेरत ।वैदेहीसंनिकर्षंमेशीघ्रंसमुपगच्छतु ।।।।
હે સૌમ્ય રાક્ષસાધિપતિ! જે સદા મારા વિજયમાં રત છે—તે વૈદેહીને શીઘ્ર મારી સમીપ હાજર કરાવ.
Verse 20
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवस्यविभीषणः ।तूर्णमुत्सारणंतत्रकारयामासधर्मवित् ।।।।
રાઘવના વચન સાંભળી ધર્મવિદ્ વિભીષણે ત્યાં તત્કાળ લોકોનું ઉત્સારણ કરાવ્યું.
Verse 21
कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्रवेत्रजर्जरपाणयः ।उत्सारयन्तस्तान्योधान्समन्तात् परिचक्रमुः ।।।।
ત્યાં કંચુક અને ઉષ્ણીષ ધારણ કરેલા, હાથમાં વેતર ધરાવતા પુરુષો ચારે તરફ ફરી યોધાઓને હટાવતા રહ્યા.
Verse 22
ऋक्षाणांवानराणां च राक्षसानां च सर्वशः ।वृन्दान्युत्सार्यमाणानिदूरमुत्तस्थुरन्ततः ।।।।
ઋક્ષો, વાનરો અને રાક્ષસોના સર્વત્રના વૃંદોને હટાવવામાં આવતાં, તેઓ અંતે તે સ્થાનથી દૂર ઊભા રહ્યા.
Verse 23
तेषामुत्सार्यमाणानांनिःस्वनःसुमहानभूत् ।वायुनोद्धूयामानस्यसागरस्येवनिःस्वनः ।।।।
તેઓને હાંકી કાઢવામાં આવતાં મહાન ગર્જના ઊઠી—જેમ પવનથી ઉછળેલા સમુદ્રનો ઘોર નાદ થાય તેમ।
Verse 24
उत्सार्यमाणान् दृष्टवाथजगत्यांजातसम्भ्रमान् ।दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्चवारयामासराघवः ।।।।
જગતમાં ભયભ્રાંત અને ઉદ્વિગ્ન થઈ હાંકી કાઢાતા લોકોને જોઈ રાઘવે દયાથી અને એ રીતે કરાયેલા વર્તન પ્રત્યેના અમર્ષથી તેમને અટકાવ્યા।
Verse 25
संरम्बश्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषाप्रदहन्निव ।विभीषणंमहाप्राज्ञंसोपालम्बमिदंवचः ।।।।
ક્રોધથી રામ બોલ્યા—આંખોથી જાણે દહન કરતા હોય તેમ—મહાપ્રાજ્ઞ વિભીષણને ઉપાલંભભર્યા આ વચનો કહ્યા।
Verse 26
किमर्थंमामनादृत्यक्लिश्यतेऽयंत्वयाजनः ।निवर्तयैनमुद्योगंजनोऽयंस्वजनोमम ।।।।
“મને અવગણીને આ જનને તું શા માટે કષ્ટ આપે છે? આ હલચલ બંધ કર; આ જન તો મારો પોતાનો સ્વજન છે।”
Verse 27
न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रिया ।नेदृशाराजसत्कारावृत्तमावरणंस्त्रियाः ।।।।
“સ્ત્રી માટે ન ઘર, ન વસ્ત્ર, ન પ્રાકાર, ન પડદો; ન તો આવી રાજસી સત્કાર-વ્યવસ્થા અને આવરણ—એ જ સાચું રક્ષણ છે।”
Verse 28
व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषुस्वयंवरे ।न क्रतौनोविवाहेवादर्शनंदूष्यतेस्त्रियाः ।।।।
વ્યસન કે કષ્ટમાં, યુદ્ધમાં, સ્વયંવરમાં, યજ્ઞમાં અથવા લગ્નમાં—સ્ત્રીનું જાહેર દર્શન દોષરૂપ ગણાતું નથી.
Verse 29
सैषाविपद्गताचैवकृच्छ्रेव च महतिस्थिता ।दर्शनेनास्तिदोषोऽस्यामत्समीपेविशेषतः ।।।।
આ સીતાજી તો વિપત્તિમાં પડી છે અને મહાન કષ્ટમાં સ્થિત છે; તેથી તેનું દર્શન દોષરૂપ નથી—વિશેષ કરીને મારી સમીપે તો બિલકુલ નહીં.
Verse 30
विसृज्यशिबिकांतस्मात्पद्भ्यामेवोपसर्पतु ।समीपेममवैदेहींपश्यन्त्वेतेवनौकसः ।।।।
અતએવ શિબિકા ત્યજીને વૈદેહી પગપાળા જ નજીક આવે; અને આ વનવાસી વાનરો મારા સમીપે તેને જોઈ લે.
Verse 31
एवमुक्तस्तुरामेणसविमर्शोविभीषणम् ।रामस्योपानयसतीतांसन्निकर्षंविनीतवत् ।।।।
રામે એમ કહ્યા પછી, વિચારવિમર્શ કરનાર વિભીષણે વિનયપૂર્વક સીતાને રામના સન્નિકટે લઈ આવી.
Verse 32
ततोलक्ष्मणसुग्रीवौहनूमांश्चप्लवङ्गमः ।निशम्यवाक्यंरामस्यबभूवुर्व्यथिताभृशम् ।।।।
પછી રામના વચન સાંભળી લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને વાનર હનુમાન અત્યંત વ્યથિત થયા.
Verse 33
कलत्रनिरपेक्ष्षैश्चइङ्गितैरस्यदारुणैः ।अप्रीतमिवसीतायांतर्कयन्तिस्मराघवम् ।।।।
પત્ની પ્રત્યે નિરપેક્ષ લાગતા તેના કઠોર ઇશારાઓથી તેઓએ અનુમાન કર્યું કે રાઘવ સીતાથી અપ્રસન્ન છે.
Verse 34
लज्जयात्ववलीयन्तीस्वेषुगात्रेषुमैथिली ।विभीषणेनानुगताभर्तारंसाभ्यवर्तत ।।।।
લજ્જાથી પોતાના અંગોમાં સંકોચાતી મૈથિલી, વિભીષણના અનુસરણમાં, પતિ પાસે આગળ વધી.
Verse 35
विस्मयाच्छप्रहर्षाच्चस्नेहाच्चपतिदेवता ।उदैक्षतमुखंभर्तुःसौम्यंसौम्यतरानना ।।।।
વિસ્મય, હર્ષ અને સ્નેહથી—પતિને દેવ સમ માનનારી પતિવ્રતા સીતા—પોતાના પતિના સૌમ્ય મુખને નિહાળવા લાગી; અને તેનું પોતાનું મુખ તો એથી પણ વધુ સૌમ્ય હતું.
Verse 36
अथसमपनुदन्मनःक्लमंसासुचिरमदृष्टमुदीक्ष्यवैप्रियस्य ।वदनमुदितचन्द्रपूर्णकान्तंविमलशशाङ्कनिभाननातदानीम् ।।।।
પછી, લાંબા સમયથી ન જોયેલા પ્રિયતમના મુખને નિહાળી—નવોદિત પૂર્ણચંદ્ર સમ તેજસ્વી—તેણીનું મનક્લેશ દૂર થઈ ગયું; અને એ ક્ષણે, નિર્મળ શશિ સમ તેનું મુખ પણ ઝળહળી ઊઠ્યું.
Frequently Asked Questions
The key action is Rāma’s management of Sītā’s return as a publicly witnessed approach: he halts crowd dispersal, calls the onlookers ‘my own people,’ and orders Sītā to leave the palanquin and walk forward—balancing personal reunion with social legitimacy and scrutiny.
Rāma articulates a norm that women’s public appearance is not intrinsically condemnable in contexts of crisis, warfare, or ritual, and that protection is not merely architectural or ceremonial. The episode frames dharma as situationally reasoned, with governance requiring both compassion and accountability before the community.
Culturally salient markers include Laṅkā’s antaḥpura (gynaeceum), the śibikā (palanquin) as royal conveyance, and the formalities of anointing, bathing, and ornamentation. The crowd-control scene (guards with staffs, dispersal of vānaras/bears/rākṣasas) underscores a public-assembly setting where communal witnessing becomes a narrative instrument.