Sarga 83

Verse 1

राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ।।6.83.1।।

રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચેના યુદ્ધનો ભયંકર નિનાદ સાંભળી રાઘવ શ્રીરામે પણ જાંબવાન્તને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 2

सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ।।6.83.2।।

હે સૌમ્ય! નિશ્ચયે હનુમાનજીએ અતિ દુષ્કર કાર્ય સિદ્ધ કર્યું છે; કારણ કે ભયંકર અને મહાન શસ્ત્રોના ગર્જનાસમાન નાદ સંભળાય છે.

Verse 3

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ।।6.83.3।।

અતએવ, હે ઋક્ષપતિ! પોતાના બળથી ઘેરાયેલો જઈ, યુદ્ધ કરતા તે કપિશ્રેષ્ઠને તાત્કાલિક સહાય કર.

Verse 4

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ।।6.83.4।।

આ રીતે ઉપદેશ પામીને, ઋક્ષોના અધિપતિ પોતાના જ દળથી ઘેરાયેલો પશ્ચિમ દ્વાર તરફ ગયો, જ્યાં વાનર હનુમાન સ્થિત હતો.

Verse 5

अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।

ત્યારે માર્ગમાં ઋક્ષરાજે હનૂમાનને આવતાં જોયા; યુદ્ધ કરી થાકેલા, હાંફતા વાનરો તેને ચારે તરફથી ઘેરીને ચાલતા હતા.

Verse 6

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।

માર્ગમાં તે ભયંકર ઋક્ષસેનાને યુદ્ધ માટે ઉદ્યત, નીલમેઘ સમ કાળાં જોઈ હનૂમાને તેમને રોકી પાછા વાળ્યા.

Verse 7

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ।।6.83.7।।

પછી મહાયશસ્વી હનૂમાન તે સેનાસહિત ઝડપથી નજીક આવી રામચંદ્રજીને દુઃખિત હૃદયે આ વચન બોલ્યા.

Verse 8

समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ।।6.83.8।।

સમરમાં અમે લડી રહ્યા હતા અને સામે જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે રડતી સીતાજીને ઘા માર્યો.

Verse 9

उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।

હે અરિંદમ! તેને જોઈ મારું ચિત્ત ઉદ્વિગ્ન થઈ ગયું અને હું અત્યંત વિષણ্ণ થયો; તેથી જે બન્યું તે તમને જણાવવા હું આવ્યો છું.

Verse 10

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ।।6.83.10।।

તેના વચન સાંભળી શોકથી મૂર્ચ્છિત થયેલા રાઘવ શ્રીરામ ત્યારે ધરા પર એમ પડી ગયા, જેમ મૂળ કાપી નાખેલ વૃક્ષ પડી જાય।

Verse 11

तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् ।अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ।।6.83.11।।

ભૂમિ પર પડેલા દેવસમાન રાઘવને જોઈ સર્વ દિશાઓથી શ્રેષ્ઠ વાનરો ઉછળી પડ્યા અને દોડી આવ્યા।

Verse 12

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ।।6.83.12।।

તેઓ નજીક આવી કમળ અને ઉત્પલની સુગંધવાળા જળથી તેમને છાંટવા લાગ્યા—જેમ અચાનક ભભૂકી ઊઠેલી, અપ્રાપ્ય જ્વાળાવાળી અગ્નિને સહસા શમાવાય તેમ।

Verse 13

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।

ત્યારે અતિ દુઃખિત લક્ષ્મણે પોતાના બાહુઓથી અસ્વસ્થ શ્રીરામને પરિષ્વજ્ય, હેતુ અને અર્થથી યુક્ત એવા વચનો કહ્યા.

Verse 14

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ।।6.83.14।।

હે આર્ય! શુભ માર્ગે સ્થિર રહી, ઇન્દ્રિયોને જીતનાર એવા તમને જો ધર્મ અનર્થોથી રક્ષી ન શકે, તો એવો ધર્મ નિરર્થક જ બને છે.

Verse 15

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ।।6.83.15।।

સ્થાવર તથા જંગમ સર્વ ભૂતોનું દર્શન કરીએ છીએ—તેઓ જેમ છે તેમ સુખ ભોગવે છે; તેથી એવો સુખ ધર્મથી જ થાય છે એમ નથી—આ મારો મત છે.

Verse 16

यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् ।नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।।6.83.16।।

જેમ સ્થાવર જગત સ્પષ્ટ દેખાય છે, તેમ જંગમ જગત કોઈ એક નિશ્ચિત નિયમથી ચાલતું દેખાતું નથી; તેથી આ તર્ક યોગ્ય નથી—તમારા જેવા મહાત્મા વિનાશ પામતા નથી.

Verse 17

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ।।6.83.17।।

જો અધર્મ ખરેખર સત્તારૂપે અસ્તિત્વમાં હોત, તો રાવણ નરકને પામે; અને તમે ધર્મસમ્યુક્ત હોવા છતાં આવી આપત્તિમાં ન પડતા.

Verse 18

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ।।6.83.18।।

તેને તો કોઈ વ્યસન નથી, અને વ્યસન તો તમને આવી પડ્યું છે; તેથી પરસ્પર વિરોધી ધર્મ અને અધર્મ જાણે સ્થાન બદલી બેઠા હોય તેમ લાગે છે.

Verse 19

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

ધર્મથી ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે અને અધર્મથી અધર્મ; જો જેમના હૃદયમાં અધર્મ દૃઢપણે સ્થિત છે તેઓ અધર્મ સાથે જોડાય, તો તેમનો માર્ગ પણ એ જ સિદ્ધાંત મુજબ ચાલે છે.

Verse 20

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

જો અધર્મમાં રુચિ ધરાવતા લોકો ધર્મથી વિમુખ થઈ જાય, તો ધર્મમાં ચાલનારાઓ ધર્મને પામે અને એમને ધર્મફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય.

Verse 21

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।

કારણ કે જેમના અંદર અધર્મ સ્થિર છે, તેમના ત્યાં અર્થ-લાભ વધતો દેખાય છે; અને ધર્મશીલ લોકો કષ્ટ ભોગવે છે; તેથી આ બન્ને (નૈતિક વ્યવસ્થાના દાવા) નિરર્થક જણાય છે.

Verse 22

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ।।6.83.22।।

હે રાઘવ! જો અધર્મના કારણે પાપકર્મીનો વધ થાય, તો વધકર્મથી એ અધર્મ જ ‘વધાયેલો’ ગણાય; એકવાર હણાઈ ગયેલો અધર્મ પછી કોને હણી શકે?

Verse 23

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ।।6.83.23।।

અથવા, જે વિધાનથી નિર્ધારિત છે તે પ્રમાણે જ કોઈ હણાય છે અથવા પરને હણે છે; એથી પુરુષ પાપથી લિપ્ત થતો નથી—વિધિ (ભાગ્ય) જ તેમાં કલુષિત ગણાય છે.

Verse 24

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ।।6.83.24।।

હે અરીવિનાશક! જ્યારે ધર્મનું પ્રતિફળ દૃષ્ટિગોચર નથી અને તેનું સ્વરૂપ પણ અવ્યક્ત છે—સત્ કે અસત્—ત્યારે ધર્મ દ્વારા પરમ કલ્યાણ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે?

Verse 25

यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ।।6.83.25।।

હે સત્પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ! જો સત્ ખરેખર ફળ આપતું હોત, તો તને કશી પણ અશુભતા સ્પર્શી ન હોત; તને આવું દુઃખ પ્રાપ્ત થયું છે, તેથી ‘સત્’નું નિયમરૂપે સ્થિર થવું યોગ્ય લાગતું નથી.

Verse 26

अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते ।दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ।।6.83.26।।

અથવા ધર્મ દુર્બળ અને નિષ્પ્રભ છે, માત્ર બળના પીછે ચાલે છે; જે ધર્મ દુર્બળ છે અને મર્યાદા ગુમાવી બેઠો છે, તે સેવનીય નથી—એવું મારું મત છે.

Verse 27

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ।।6.83.27।।

જો પરાક્રમના કાર્યોમાં ધર્મ બળનો માત્ર અનુગામી ગુણ ગણાય, તો ધર્મ ત્યજી દો અને બળના આધારે વર્તો—જેમ પહેલાં ધર્મના આધારે વર્તતા હતા તેમ.

Verse 28

अथचेत्सत्यवचनंधर्म: किलपरन्तप ।अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ।।6.83.28।।

હે પરંતપ! જો સત્યવચન જ ધર્મ કહેવાય, તો તારા પ્રત્યે નિર્દય અને અસત્યમાં સ્થિત એવા પિતાને તું કેમ ન બાંધ્યો?

Verse 29

यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप ।न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ।।6.83.29।।

હે પરંતપ! જો ધર્મ જ ખરેખર પ્રબળ હોત—અથવા અધર્મ જ હોત—તો વજ્રધારી ઇન્દ્ર, શતક્રતુ, મુનિને મારીને પણ યજ્ઞ ન કરત.

Verse 30

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ।।6.83.30।।

હે રાઘવ! અધર્મને આશ્રય કરેલો ધર્મ વિનાશ લાવે છે. હે કાકુત્સ્થ! આ બધામાં મનુષ્ય યથેચ્છા વર્તે છે.

Verse 31

ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ।।6.83.31।।

હે તાત રાઘવ, મારું પણ આ જ મત છે—‘આ જ ધર્મ છે.’ પરંતુ ત્યારે તું રાજ્ય ત્યજી દીધું, તેથી ધર્મનું મૂળ જ તું કાપી નાખ્યું.

Verse 32

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ।।6.83.32।।

કારણ કે જ્યારે અર્થસાધન અને લાભ વધે—ચારે તરફથી એકત્રિત થાય—ત્યારે સર્વ કાર્યો આગળ વધે છે, જેમ પર્વતોમાંથી નદીઓ વહે છે.

Verse 33

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ।।6.83.33।।

કારણ કે જે અલ્પબુદ્ધિ પુરુષ ધનથી વિમુખ થાય, તેની સર્વ ક્રિયાઓ છિન્ન થઈ જાય છે—જેમ ઉનાળામાં નાનાં ઝરણાં સૂકી જાય.

Verse 34

सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ।।6.83.34।।

ધન ત્યજીને પણ, સુખની ઇચ્છા રાખીને—સુખમાં પોષાયેલો—ત્યારે પાપ કરવાનું આરંભે છે; ત્યારથી દોષ અને પતન પ્રવર્તે છે.

Verse 35

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ।।6.83.35।।

જેના પાસે ધન છે તેના મિત્રો છે; જેના પાસે ધન છે તેના બાંધવો છે. લોકમાં ધનવાનને ‘પુરુષ’ ગણાય છે, અને ધનવાનને જ ‘પંડિત’ પણ કહે છે.

Verse 36

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ।।6.83.36।।

જેનાં પાસે ધન છે તે પરાક્રમી કહેવાય; ધનવાનને જ બુદ્ધિમાન કહે છે. ધનવાનને મહાભાગ્યશાળી ગણાય છે અને ધનવાનને મહાગુણી તરીકે સ્તુતિ મળે છે.

Verse 37

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ।।6.83.37।।

ધન ત્યાગવાથી ઉપજતા દોષો મેં સ્પષ્ટ રીતે કહ્યા છે. હે વીરસ્વરૂપ! તું રાજ્ય ત્યજી દીધું—જે વિચારથી તું એ નિશ્ચય કર્યો, તે બુદ્ધિ મને યોગ્ય લાગતી નથી.

Verse 38

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ।।6.83.38।।

જેનાં પાસે ધન છે, તેના માટે ધર્મ અને કામ બંને સુગમ રીતે ચાલે છે અને સર્વત્ર શુભ ફળ આપે છે. પરંતુ ધનહીન માણસ, જે ધન માટે તરસે અને તેની ચિંતા કરે, તેને ધન સહેલાઈથી મળતું નથી.

Verse 39

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ।।6.83.39।।

હે નરાધિપ! હર્ષ, કામના, દર્પ—અને ધર્મ, ક્રોધ, ક્ષમા, તથા દમ—આ બધું ધનથી જ પ્રવર્તે છે.

Verse 40

येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ।।6.83.40।।

ધર્મમાં અડગ રહી ચાલનાર ધર્મચારીઓનો પણ આ લોકમાં પ્રતિષ્ઠા નાશ પામે છે; એવી ‘સંપત્તિ’ તારા માં દેખાતી નથી—જેમ દુર્દિનમાં વાદળે ઢંકાયેલા ગ્રહો દેખાતા નથી.

Verse 41

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ।।6.83.41।।

વીર, ગુરુના વચનમાં સ્થિર રહી જ્યારે તું વનમાં પ્રવ્રજિત થયો, ત્યારે પ્રાણોથી પણ પ્રિય એવી તારી પત્નીને એક રાક્ષસે અપહરણ કરી લીધી.

Verse 42

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ।।6.83.42।।

વીર રાઘવ, ઊઠ! આજે ઇન્દ્રજિતે કરેલું આ વિશાળ દુઃખ હું કર્મથી—નિર્ણાયક ક્રિયાથી—દૂર કરી દઈશ; તેથી ઊભો થા.

Verse 43

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ।।6.83.43।।

ઉઠ, નરશાર્દૂલ! દીર્ઘબાહુ, ધૃતવ્રત! મહાત્મા એવા તું, આત્મસંયમી તું—પોતાને કેમ ઓળખતો નથી?

Verse 44

હે અનઘ, તારા પ્રિય હિત માટે મેં આમ કહ્યું; જનકસુતાના વિનાશની આશંકા જોઈ હું ક્રોધિત થયો છું. રથ-ગજ-હય સહિત અને રાક્ષસેન્દ્ર સહિત એવી લંકાને હું મારા બાણોથી ભયંકર રીતે પાતાળે પાડી દઈશ.