Sarga 64

Verse 1

तदुक्तमतिकायस्यबलिनोबाहुशालिनः ।कुम्भकर्णस्यवचनंश्रुत्वोवाचमहोदरः ।।।।

અતિકાય, બલવાન અને બાહુશાળી કુંભકર્ણના કહેલા વચનો સાંભળી મહોદરે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

कुम्भकर्णकुलेजातोधृष्टःप्राकृतदर्शनः ।अवलिप्तो न शक्नोषिकृत्यंसर्वत्रवेदितुम् ।।।।

કુંભકર્ણ! ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો હોવા છતાં તું ધૃષ્ટ છે અને તારી સમજ પ્રાકૃત છે; અહંકારથી ફૂલેલો તું સર્વ પરિસ્થિતિમાં કર્તવ્ય શું છે તે જાણી શકતો નથી.

Verse 3

कुम्भकर्णकुलेजातोधृष्टःप्राकृतदर्शनः ।अवलिप्तो न शक्नोषिकृत्यंसर्वत्रवेदितुम् ।।6.64.2।।

હે કુંભકર્ણ! ઉત્તમ કુળમાં જન્મ્યો હોવા છતાં તું ધૃષ્ટ અને નીચ દૃષ્ટિવાળો છે; અહંકારથી મત્ત થઈ તું સર્વ વિષયમાં કર્તવ્ય શું છે તે જાણી શકતો નથી.

Verse 4

स्थानंवृद्धिं च हानि च देशकालविभागवित् ।आत्मनश्चपरेषां च बुध्यतेराक्षसर्षभः ।।।।

દેશ-કાળના ભેદને જાણનાર તે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ (રાવણ) પોતાનું તથા પરનું સ્થાન, વૃદ્ધિ અને હાનિ—બધું જ સમજી શકે છે.

Verse 5

यत्तुशक्यंबलवताकर्तुंप्राकृतबुद्धिना ।अनुपासितवृद्धेनकःकुर्यात्तादृशंनरः ।।।।

જે કાર્ય સામાન્ય બુદ્ધિવાળો બળવાન પુરુષ—વૃદ્ધોના ઉપદેશથી અપ્રશિક્ષિત રહી—કરી શકે, એવો કાર્ય તે રીતે કરવાનું વિવેકી મનુષ્ય કોણ કરે?

Verse 6

यांस्तुधर्मार्थकामांस्त्वंब्रवीषिपृथगाश्रयान् ।अवबोद्धुंस्वभावेतान्नहिलक्षणमस्तितान् ।।।।

ધર્મ, અર્થ અને કામ—તમે તેમને અલગ-અલગ આધારવાળા કહીને વર્ણવો છો; પરંતુ તેમના સ્વભાવમાં તેમને સંપૂર્ણપણે જુદા પાડે એવું કોઈ નિશ્ચિત લક્ષણ નથી.

Verse 7

कर्मचैवहिसर्वेषांकारणानांप्रयोजकम् ।श्रेयःपापीयसांचात्रफलंभवतिकर्मणाम् ।।।।

કર્મ જ સર્વ કારણોને પ્રવૃત્ત કરનાર છે; અને અહીં કર્મોના ફળ શુભ પણ થાય છે અને અશુભ પણ—કર્મના સ્વરૂપ અનુસાર.

Verse 8

निश्श्रेयसफलावेवधर्मार्थावितरावपि ।अधर्मानर्थयोःप्राप्तिःफलं च प्रत्यवायिकम् ।।।।

ધર્મ અને અર્થ—અને અન્ય પુરુષાર્થો પણ—યોગ્ય રીતે આચરવામાં નિઃશ્રેયસરૂપ શુભ ફળ આપે છે; પરંતુ અધર્મ અને અનર્થથી વિપરીત, હાનિકારક પ્રત્યવાયરૂપ ફળ જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

ऐहलौकिकपारक्यंकर्मपुम्भिर्निषेव्यते ।कर्माण्यपितुकल्यानिलभतेकाममास्थितः ।।।।

માનવો આ લોક અને પરલોકના ફળ માટે કર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; પરંતુ જે માત્ર કામનામાં સ્થિત છે, તે કર્મોથી પણ માત્ર દેખાવમાં સુખદ એવા ‘કલ્યાણ’ સમાન લાભ જ મેળવે છે—ધર્મમૂલ પરમ હિત નહીં.

Verse 10

तत्रक्लुप्तमिदंराज्ञाहृदिकार्यंमतं च नः ।शत्रौहिसाहसंयत्स्यात्किमिवात्रापनीयते ।।।।

ત્યાં રાજાએ આ કાર્ય હૃદયમાં પહેલેથી જ નક્કી કર્યું હતું અને અમારું પણ તે જ મત હતું; તેથી તે કરવામાં આવ્યું. શત્રુ સામે જો સાહસ થાય, તો તેમાં દોષ શું ગણાય?

Verse 11

एकस्यैवाभियानेतुहेतुर्यःकथितस्त्वया ।तत्राप्यनुपपन्नंतेवक्ष्यामियदसाधु च ।।।।

પરંતુ એકલા જ અભિયાન માટે તમે જે કારણ કહ્યું છે—તે ત્યાં પણ અયોગ્ય અને અનોચિત છે. કેમ તે હું તમને કહીશ.

Verse 12

येनपूर्वंजनस्थानेबहवोऽतिबलाहताः ।राक्षसाराघवंतंत्वंकथमेकोजयिष्यसि ।।।।

જે રાઘવે અગાઉ જનસ્થાને અનેક અતિબલવાન રાક્ષસોને સંહાર્યા—તે રાઘવને તું એકલો કેવી રીતે જીતશે?

Verse 13

येपुरानिर्जितास्तेनजनस्थानेमहौजसः ।राक्षसांस्तान्पुरेसर्वान्भीतानद्यापिपश्यसि ।।।।

જે મહાબળવાન રાક્ષસો જનસ્થાનમાં પહેલાં તેણે જીત્યા હતા, તેઓ બધા આજે પણ નગરીમાં ભયભીત હાલતમાં તને દેખાય છે.

Verse 14

तंसिंहमिवसङ्क्रुद्धंरामंदशरथात्मजम् ।सर्पंसुप्तमिवबुद्ध्यप्रबोधयितुमिच्छसि ।।।।

દશરથનંદન શ્રીરામ સિંહ સમ ક્રોધિત છે, સુતેલા સર્પ સમ ભયંકર છે—તું જાણતાંજાણતાં તેને જગાડવા ઇચ્છે છે?

Verse 15

ज्वलन्तंतेजसानित्यंक्रोधेन च दुरासदम् ।कस्तंमृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ।।।।

જે સદા તેજથી પ્રજ્વલિત છે અને ક્રોધમાં અપ્રાપ્ય છે—મૃત્યુ સમ અસહ્ય એવા તેને સામનો કરવા કોણ ધારે?

Verse 16

संशयस्थमिदंसर्वंशत्रोःप्रतिसमासने ।एकस्यगमनंतत्र न हिमेरोचतेभृशम् ।।।।

શત્રુ સામે સીધા મુકાબલામાં આ સમગ્ર સૈન્ય સંશયમાં ઊભું છે; તેથી ત્યાં તારો એકલો જવો મને કદી પણ અત્યંત રોચતો નથી.

Verse 17

हीनार्थस्तुसमृद्धार्थंकोरिपुंप्राकृतंयथा ।निश्चित्यजीवितत्यागेवशमानेतुमिच्छति ।।।।

સાધનહીન માણસ, કોઈ સામાન્ય મૂર્ખની જેમ, સમૃદ્ધ સાધનવાળા શત્રુને—જીવનત્યાગનો નિશ્ચય કરીને—વશ થવા કોણ ઇચ્છે?

Verse 18

यस्यनास्तिमनुष्येषुसदृशोराक्षसोत्तम ।कथमाशंससेयोद्धुंतुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ।।।।

હે રાક્ષસોત્તમ! મનુષ્યોમાં તેની સમકક્ષ કોઈ નથી; ઇન્દ્ર અને વિવસ્વાન (સૂર્ય) સમાન એવા સાથે યુદ્ધ કરવાની આશા તું કેવી રીતે રાખે છે?

Verse 19

एवमुक्त्वातुसम्रब्दःकुम्भकर्णंमहोदरः ।उवाचरक्षसांमध्येरावणंलोकरावणम् ।।।।

આ રીતે કહીને, ક્રોધિત મહોદરે રાક્ષસોની વચ્ચે કુંભકર્ણ વિષયે લોકરાવણ એવા રાવણને સંબોધ્યો.

Verse 20

लब्ध्वापुनस्त्वंवैदेहींकिमर्थंसम्प्रजल्पसि ।यदीच्छसितदासीतावशगातेभविष्यति ।।।।

વૈદેહીને મેળવીને પણ તું શા માટે આ રીતે બકબક કરે છે? જો તું ઇચ્છે તો સીતા તારી વશગા બની જશે.

Verse 21

दृष्टःकश्चदुपायोमेसीतोपस्थानकारकः ।रुचितश्चेत्स्वयाबुध्याराक्षसेन्द्र तंशृणु ।।।।

હે રાક્ષસેન્દ્ર! સીતા તારા સમક્ષ આવે (અથવા તને સ્વીકારે) એવો એક ઉપાય મને દેખાયો છે. જો તે તારી બુદ્ધિને રુચે, તો તેને સાંભળ.

Verse 22

अहंद्विजिह्वस्सम्ह्रादीकुम्भकर्णोवितर्दनः ।पञ्चरामवधायैतेनिर्यान्त्वित्यवघोषय ।।।।

આ રીતે ઘોષણા કર: ‘હું દ્વિજિહ્વ, સમ્હ્રાદી, કુંભકર્ણ અને વિતર્દન—આ પાંચે રામવધ માટે બહાર નીકળીએ.’

Verse 23

ततोगत्वावयंयुद्धंदास्यामस्तस्ययत्नतः ।जेष्यामोयदितेशत्रून्नोपायैःकृत्यमस्तिनः ।।।।

અતએવ અમે બહાર જઈ, મહાપ્રયત્નથી તેને યુદ્ધ આપશું. જો અમે તારા શત્રુઓને જીતી લઈએ, તો અમારે અન્ય ઉપાય-નીતિઓ અપનાવવાની જરૂર નથી.

Verse 24

अथजीवतिनश्शत्रुर्वयं च कृतसम्युगाः ।ततस्तदभिपत्स्यामोमनसायत्समीक्षितम् ।।।।

અને જો યુદ્ધ કરી લીધા પછી પણ અમારો શત્રુ જીવિત રહે, તો પછી મનમાં જે ગતિ અમે પહેલેથી વિચારેલી છે, તે જ અમે પ્રાપ્ત કરીશું.

Verse 25

वयंयुद्धादिहेष्यामोरुधिरेणसमुक्षिताः ।विदार्यस्वतनुंबाणैरामनामाङ्कितैश्शितैः ।।।।

અમે યુદ્ધભૂમિથી અહીં પાછા ફરશું, લોહીમાં સ્નાત, અને રામનામ અંકિત તીક્ષ્ણ બાણોથી અમારી પોતાની દેહરચના વિદારિત થયેલી હશે.

Verse 26

भक्षितोराघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेतिवादिनः ।तवपादौग्रहीष्यामस्त्वंनःकामंप्रपूरय ।।।।

‘રાઘવ અને લક્ષ્મણને અમે ભક્ષી લીધા’ એમ કહેનારા બની, અમે તારા ચરણ પકડીશું; પછી તું અમારી ઇચ્છા પૂર્ણ કર.

Verse 27

ततोऽवघोषयपुरेगजस्कन्धेनपार्थिव ।हतोरामस्सहभ्रात्राससैन्यइतिसर्वतः ।।।।

ત્યાંથી, હે પાર્થિવ! ગજસ્કંધ પર ચઢેલા દૂતોથી નગરમાં સર્વત્ર ઢંઢેરો પિટાવ: ‘રામ પોતાના ભ્રાતા તથા સૈન્ય સહિત હણાયો છે’ એમ.

Verse 28

प्रीतोनामततोभूत्वाभृत्यानांत्वमरिन्दम ।भोगांश्चपरिवारांश्चकामांश्चवसुदापय ।।।।

હે અરિંદમ! ત્યારબાદ પ્રસન્ન થઈને ભૃત્યોને તથા પરિવારજનોને ભોગસામગ્રી અને દાન આપ; તેમની ઇચ્છા મુજબ ધન પણ વિતરણ કરાવ.

Verse 29

ततोमाल्यानिवासांसिवीराणामनुलेपनम् ।पेयं च बहुयोधेभ्यस्स्वयं च मुदितःपिब ।।।।

ત્યારબાદ વીરોને માળા, વસ્ત્રો અને અનુલેપન આપ; યોધાઓને બહુ પેય પદાર્થ આપ, અને તું પણ આનંદિત હૃદયે પી.

Verse 30

ततोऽस्मिन् बहुलीभूतेकौलीनेसर्वतोगते ।भक्षितस्ससुहृद्रामोराक्षसैरितिविश्रुते ।।।।प्रविश्याश्वास्यचापित्वंसीतांरहसिसान्त्वय ।धनधान्यैश्चकामैश्चरत्नैश्चानांप्रलोभय ।।।।

ત્યારબાદ જ્યારે સર્વત્ર—કુલીનવર્ગમાં અને દેશભરમાં—આ વાત પ્રસિદ્ધ થઈ જાય કે ‘રામ સસુહૃદ્ રાક્ષસોએ ભક્ષી લીધો’, ત્યારે તું અંદર જઈ ગુપ્ત રીતે સીતાને આશ્વાસન આપી સાંત્વના કર; પછી ધન-ધાન્ય, ભોગવિલાસ અને રત્નોથી તેને પ્રલોભિત કર.

Verse 31

ततोऽस्मिन् बहुलीभूतेकौलीनेसर्वतोगते ।भक्षितस्ससुहृद्रामोराक्षसैरितिविश्रुते ।।6.64.30।।प्रविश्याश्वास्यचापित्वंसीतांरहसिसान्त्वय ।धनधान्यैश्चकामैश्चरत्नैश्चानांप्रलोभय ।।6.64.31।।

પ્રવેશ કરીને તું એકાંતમાં સીતાને આશ્વાસન આપ; તેને સાંત્વના આપી ધીરજ બાંધ. પછી ધન-ધાન્ય, ભોગવિલાસ અને રત્નોથી તેને લલચાવી, તેને વશમાં કર.

Verse 32

अनयोपधयाराजन् भयशोकानुबन्धया ।अकामात्वद्वशंसीतानष्टनाथाभविष्यति ।।।।

હે રાજન્, ભય અને શોક જોડાયેલી આ યુક્તિથી, પતિ નષ્ટ થયો એમ માની, અનિચ્છા હોવા છતાં સીતાં તારા વશમાં આવી જશે.

Verse 33

ञ्जनीयम्हिभर्तारंविनष्टमवगम्यसा ।नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्चत्वद्वशंप्रतिपत्स्यते ।।।।

પોતાના મનોહર પતિનો વિનાશ થયો એમ જાણી, નિરાશાથી અને સ્ત્રીસ્વભાવની ચંચળતા કારણે, તે તારા વશમાં પડી જશે.

Verse 34

सापुरासुखसम्वृद्धासुखार्हादुःखकर्शिता ।त्वय्यधीनंसुखंज्ञात्वासर्वथोगमिष्यति ।।।।

જે પહેલાં સુખમાં ઉછેરાઈ હતી અને સુખને યોગ્ય હતી, તે દુઃખથી ક્ષીણ થઈ ગઈ છે; તારા આધારે જ સુખ છે એમ જાણી, તે સર્વ રીતે તારી તરફ વળી જશે.

Verse 35

एतत्सुनीतंममदर्शनेनरामंहिदृष्टवैभवेदनर्धः ।इहैवतेसेत्स्यतिमोत्सुकोभूर्महानयुद्धेनसुखस्यलाभः ।।।।

મારા મત પ્રમાણે આ જ સુનીતિ છે: રામને જોતા જ અનર્થ ઊભો થશે. તેથી યુદ્ધ માટે ઉત્સુક ન થા; અહીં જ, અયુદ્ધે, તને મહાન કલ્યાણ-લાભ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 36

अदृष्टसैन्योह्यनवाप्तसंशयोरिपूनयुद्धेनजयन् जनाधिप ।यशश्चपुण्यं च महन्महीपतेश्रशियं च कीर्तिं च चिरं ।।।।

હે પ્રજાનાથ! જેના સૈન્યને અહિત ન થાય, સંશય-ભય વિના અને યુદ્ધ કર્યા વિના જે શત્રુઓને જીતે—એ મહાબલી ભૂપતિને મહાન યશ અને પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય, તથા દીર્ઘકાળ સુધી શ્રી અને કીર્તિ સ્થિર રહે છે.