Sarga 70
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં રાવણના પ્રમુખ યોદ્ધાઓ—ત્રિશિરા, દેવાંતક, મહોદર અને મહાપાર્શ્વ (મત્ત)—ના વધનું વર્ણન છે. મહોદર, દેવાંતક અને ત્રિશિરાએ મળીને અંગદ પર આક્રમણ કર્યું. અંગદે મહોદરના હાથીને મારીને તેના દાંત વડે દેવાંતક પર પ્રહાર કર્યો. અંગદની સહાયતા માટે હનુમાન અને નીલ આવ્યા. હનુમાનજીએ વજ્ર સમાન મુક્કાથી દેવાંતકનો વધ કર્યો, અને નીલે એક વિશાળ શિલાથી મહોદરને મારી નાખ્યો. ત્યારબાદ હનુમાન અને ત્રિશિરા વચ્ચે ઘોર યુદ્ધ થયું. હનુમાનજીએ ત્રિશિરાની તલવાર છીનવીને તેના ત્રણેય મસ્તક કાપી નાખ્યા. અંતમાં, મહાપાર્શ્વ (મત્ત) એ ગદા વડે વાનરો પર હુમલો કર્યો. વાનર વીર ઋષભે મહાપાર્શ્વની ગદા છીનવીને તેનાથી જ તેનો વધ કર્યો. પોતાના સેનાનાયકોને મૃત જોઈને રાક્ષસ સેના રણભૂમિ છોડી ભાગી ગઈ.
Shlokas
Verse 1
नरान्तकंहतंदृष्टवाचुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्चमहोदरः ।।।।
નારાંતકને હત થયેલો જોઈને રાક્ષસશ્રેષ્ઠો આર્તનાદ કરવા લાગ્યા—દેવાંતક, ત્રિમૂર્ધા, પૌલસ્ત્ય અને મહોદર।
Verse 2
आरूढोमेघसङ्काशंवारणेन्द्रंमहोदरः ।वालिपुत्रंमहावीर्यमभिदुद्राववीर्यवान् ।।।।
મેઘસમાન વરણેન્દ્ર પર આરૂઢ મહોદર, પરાક્રમી વીર, વાલિપુત્ર મહાવીર અંગદ પર શૌર્યથી ધસી આવ્યો.
Verse 3
भ्रारातृव्यसनसन्तप्तस्तदादेवान्तकोबली ।आदायपरिघंदीप्तमङ्गदंसमभिद्रवत् ।।।।
ત્યારે પોતાના સ્વજનના વિપત્તિથી વ્યથિત અને શોકાગ્નિથી દગ્ધ, બળવાન દેવાંતકએ પ્રજ્વલિત પરિઘ (લોખંડનો ગદા) હાથમાં લઈ અંગદ પર સીધો ધસી આવ્યો.
Verse 4
रथमादित्यसङ्काशंयुक्तंपरमवाजिभिः ।आस्थायत्रिशिरावीरोवालिपुत्रमथाभ्ययात् ।।।।
પછી સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલ રથ પર ચઢી, વીર ત્રિશિરા વાલિપુત્ર અંગદ તરફ આગળ વધ્યો.
Verse 5
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नेर्नेरृतीन्द्रेरभिद्रुतः ।वृक्षमुत्पाटयामासमहाविटपमङ्गदः ।।।।
દેવોના ગર્વને ચૂર કરનાર એવા ત્રણ નૈઋતિ-ઇન્દ્રો તેની તરફ ધસી આવ્યા ત્યારે અંગદે મહાવિટપવાળું વિશાળ વૃક્ષ મૂળથી ઉપાડી લીધું.
Verse 6
देवान्तकायतंवीरच्शिक्षेपसहसाङ्गदः ।महावृक्षंमहाशाखंशक्रोदीप्तमिवाशनिम् ।।।।
વીર અંગદે દેવાંતક પર મહાશાખાવાળું વિશાળ વૃક્ષ ફેંક્યું—જેમ ઇન્દ્ર તેજસ્વી વજ્ર ફેંકે તેમ।
Verse 7
त्रिशिरास्तंप्रचिच्छेदशरैराशीविषोपमैः ।स वृक्षंकृत्तमालोक्यउत्पपाततदाङ्गदः ।।।।
આશીવিষ સમાન બાણોથી ત્રિશિરાએ તે વૃક્ષોને કાપી નાખ્યા; કાપાયેલું વૃક્ષ જોઈ અંગદ તરત જ ઉછળી પડ્યો.
Verse 8
स ववर्षततोवृक्षान् शैलाश्चकपिकुञ्जरः ।तान् प्रचिच्छेदसङ्कृद्धस्त्रिशिरानिशितैश्शरैः ।।।।
ત્યારે મહાબલી કપિકુંજરે વૃક્ષો અને શિલાઓનો વરસાદ કર્યો; ક્રોધિત ત્રિશિરાએ તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમને કાપી નાખ્યા.
Verse 9
परिघाग्रेणतान् वृक्षान्बभञ्ज च महोदरः ।त्रिशिराश्चाङ्गदंवीरमभिदुद्रावसायकैः ।।।।
મહોદરે પરિઘના અગ્રથી તે વૃક્ષોને ચૂરચૂર કર્યા; અને ત્રિશિરાએ શૂરવીર અંગદ પર બાણોની ઝડી વરસાવી ધસી આવ્યો.
Verse 10
गजेनसमभिद्रुत्यवालिपुत्रंमहोदरः ।जघानोरसिसङ्कृद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ।।।।
ગજ પર ચઢી ધસી આવી મહોદરે વાલિપુત્ર અંગદ પર ક્રોધિત થઈ, વજ્ર સમા કઠોર તોમરો વડે તેની છાતીમાં પ્રહાર કર્યો।
Verse 11
देवान्तकश्चसङ्कृद्धःपरिघेणतदाङ्गदम् ।उपगम्याभिहत्याशुव्यपचक्रामवेगवान् ।।।।
દેવાંતક પણ ક્રોધે ભરાઈ પરિઘ લઈને અંગદ પાસે આવી, તત્ક્ષણે પ્રહાર કરી, વેગશાળી થઈ પાછો હટી ગયો।
Verse 12
सत्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगतपत्समभिद्रुतः ।न विव्यथेमहातेजावालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।
ત્રણ રાક્ષસશ્રેષ્ઠોએ એકસાથે ધસી આવી આક્રમણ કર્યું તોય મહાતેજસ્વી, પરાક્રમી વાલિપુત્ર અંગદ ડગ્યો નહીં।
Verse 13
स वेगवान्महावेगंकृत्वापरमदुर्जयः ।तलेनभृशमुत्पत्यजघानास्यमहागजम् ।।।।
પછી અપરાજેય, વેગવાન અંગદે મહાવેગ સંચય કરી, તલથી પ્રચંડ ઉછળી, એક ઘા વડે તેના મહાગજને ધરાશાયી કર્યો।
Verse 14
तस्यतेनप्रहारेणनागराजस्यसंयुगे ।पेततुर्लोचनेतस्यविननाद स वारणः ।।।।
તેના તે પ્રહારે યુદ્ધમધ્યે નાગરાજ સમાન રાજહાથીની બંને આંખો બહાર પડી ગઈ; અને તે વરણ (હાથી) વ્યથાથી કરુણ રીતે ચીસ પાડી ગર્જના કરવા લાગ્યો.
Verse 15
विषाणंचास्यसःनिष्कृष्यवालिपुत्रोमहाबलः ।देवान्तकमभिप्लुत्यताडयामाससंयुगे ।।।।
પછી મહાબલી વાલિપુત્રે તેની દાંત (વિષાણ) ખેંચી કાઢી; અને યુદ્ધમાં દેવાંતક પર ઝંપલાવી, તે જ દાંતથી તેને પ્રહાર કર્યો.
Verse 16
स विह्वलस्तुतेजस्वीवातोद्धूतइवद्रुमः ।लक्षारससवर्णं च सुस्रावरुधिरंमहत् ।।।।
તે તેજસ્વી રાક્ષસ વ્યાકુળ થઈ પવનથી હલાવાયેલા વૃક્ષ સમાન ડોલવા લાગ્યો; અને લાખરસ જેવી લાલ વર્ણની પ્રચંડ રક્તધારા વહેવા લાગી.
Verse 17
अथाश्वस्यमहातेजाःकृच्छ्राद्देवान्तकोबली ।आविध्यपरिघंवेगादाजघानतदाङ्गदम् ।।।।
પછી ભયંકર તેજવાળા બલવાન દેવાંતકે કષ્ટથી પોતાને સંભાળી, વેગથી પરિઘ (લોખંડની ગદા) ઉચકી, ત્યારે અંગદ પર ઘા કર્યો.
Verse 18
परिघाभिहतश्चापिवानरेन्द्रात्मजस्तदा ।जानुभ्यांपतितोबूमौपुनरेवोत्पपात ह ।।।।
પરિઘના પ્રહારે ઘાયલ વાનરેન્દ્રનો પુત્ર ત્યારે ઘૂંટણીએ જમીન પર પડી ગયો; છતાં તરત જ ફરી ઊછળી ઊભો થયો.
Verse 19
तमुत्पतन्तंत्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।घोरैर्हरिपतेःपुत्रेंललाटेऽभिजघान ह ।।।।
અંગદ ઉછળી ઊઠ્યો ત્યારે ત્રિશિરસે વાનરાધિપતિના પુત્રને ભયંકર, વાંકાવગર સીધા જતાં ત્રણ બાણોથી કપાળ પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 20
ततोऽङ्गदंपरिक्षिप्तंत्रिभिर्नैरृतपुङ्गवैः ।हनूमानपिविज्ञायनीलश्चापिप्रतस्थतुः ।।।।
પછી ત્રણ શ્રેષ્ઠ રાક્ષસોએ અંગદને ઘેરી લીધો છે એમ જાણી, હનુમાન અને નીલ પણ યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા.
Verse 21
तश्चिक्षेपशैलाग्रंनीलस्त्रिशिरसेतदा ।तद्रावणसुतोधीमाबनिभेदनिशितैश्शरैः ।।।।
ત્યારે નીલે ત્રિશિરસ પર પર્વતશિખર ફેંક્યું; પરંતુ રાવણપુત્ર તે બુદ્ધિમાને તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને ચીરી નાંખ્યું.
Verse 22
तद्बाणशतनिर्भिन्नंविदारितशिलातलम् ।सविस्फुलिंगंसज्वालंनिपपातगिरेशशिरः ।।।।
સોંસો બાણોથી ભેદાઈ અને શિલાતલ ફાટી ગયેલું તે પર્વતશિખર ચિંગારીઓ અને જ્વાળાઓ છાંટતું નીચે પટકાયું.
Verse 23
ततोजृम्भितमालोक्यहर्षाद्वेवान्तकस्तदा ।परिघेणाभिदुद्रावमारुतात्मजमाहवे ।।।।
ત્યારે યુદ્ધમાં તે ખૂલતું અવસર જોઈ દેવાંતક હર્ષિત થયો; અને ઘોર સમરમાં લોખંડના પરિઘ લઈને પવનપુત્ર હનુમાન પર ધસી આવ્યો.
Verse 24
तमापतन्तमुत्प्लुत्यहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतदामूर्ध्निवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।।।
દેવાંતક ધસી આવતો હતો ત્યારે પવનપુત્ર હનુમાન ઉછળી ઊભો થયો અને વજ્ર સમાન મুষ্টિથી તેના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 25
शिरसिप्रहरवनीरस्तदावायुसुतोबली ।नादेनाकम्पयच्चैवराक्षसान् स महाकपिः ।।।।
પછી બળવાન વાયુપુત્ર હનુમાનએ દેવાંતકના શિર પર પ્રહાર કર્યો; અને તે ઘા ના ગર્જનાથી મહાકપિએ રાક્ષસોને કંપાવી દીધા.
Verse 26
मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धानिर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिव्वाः ।देवान्तकोराक्षसराजसूनुर्गतासुरुत्व्यांसहसापपात ।।।।
મુષ્તિપ્રહારથી તેનો મસ્તક ચૂરચૂર થઈ ગયો; દાંત, આંખો અને જીભ બહાર લટકી ગઈ; રાક્ષસરાજનો પુત્ર દેવાંતક પ્રાણહીન થઈ અચાનક ધરતી પર પટકાયો.
Verse 27
तस्मिन्हतेराक्षसयोधमुख्येमहाबलेसंयतिदेवशत्रौ ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धानिशिताग्रमुग्रंववर्षनीलोरसिबाणवर्षम् ।।।।
દેવશત્રુ એવા મહાબલી રાક્ષસયોધાઓના અગ્રણીના વધ થતાં, ક્રોધિત ત્રિમૂર્ધાએ તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા ભયંકર બાણોની વર્ષા નીલના વક્ષસ્થળ પર વરસાવી.
Verse 28
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।।।
ત્યારે મહોદર ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ, પર્વત સમાન મહાકાય કુંજર પર ફરીથી તત્કાળ આરોહણ કર્યો—મંદર પર્વત ઉપર તેજસ્વી કિરણોવાળો સૂર્ય ઊગે તેમ. પછી તેણે નીલના વક્ષસ્થળ પર બાણોની વરસાત કરી; જેમ વીજળી અને ઇન્દ્રધનુષથી શોભિત મેઘ પર્વત પર વરસાદ વરસાવે તેમ.
Verse 29
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।6.70.28।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।6.70.29।।
આ શ્લોકનો ભાવ પણ એ જ છે: મહોદર ક્રોધિત થઈ પર્વત સમાન હાથી પર ચઢ્યો અને નીલના વક્ષસ્થળ પર બાણોની ધોધમાર વરસાત કરી—જેમ વીજળી-ઇન્દ્રધનુષથી શોભિત મેઘ પર્વત પર વરસાદ વરસાવે તેમ.
Verse 30
ततश्शरौघेरभिवर्ष्यमाणोविभिन्नगात्रःकपिसैन्यपालः ।नीलोबभूवाथविसृष्टगात्रोविष्टम्भितस्तेनमहाबलेन ।।।।
પછી શરવર્ષાથી સર્વત્ર ભીંજાતો, અંગો ભેદાઈ ગયેલા, કપિસેનાનો નાયક નીલ કંપિત અને શિથિલ અંગોવાળો બની ગયો; તે મહાબળવાનના પ્રહારથી તેની ગતિ અટકાઈ ગઈ.
Verse 31
ततस्तुनीलःप्रतिलभ्यसंज्ञांशैलंसमुत्पाट्यसवृक्षषंण्डम् ।ततस्समुत्पत्यभृशोग्रवेशोमहादरंतेनजघानमूर्ध्नि ।।।।
પરંતુ નીલે ચેતના પાછી મેળવી, વૃક્ષસમૂહોથી ઘન પર્વતને ઉપાડી કાઢ્યો; પછી અતિ ઉગ્ર વેગે ઉછળી આગળ વધીને, તે પર્વતથી મહોદરના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 32
तत: स्सशैलेद्रनिपातभग्नोमहोदरस्तेनमहाद्विपेन ।विपोथितोभूमितलेगतासुःपपातवज्राभिहतोयथाद्रिः ।।।।
પછી તે પર્વતના ભયંકર આઘાતથી ચકનાચૂર થયેલો મહોદર, પોતાના મહાગજ સાથે ધરાતળ પર પટકાયો; પ્રાણ છૂટી ગયા અને વજ્રાઘાતથી પડેલા પર્વત સમો ધસી પડ્યો.
Verse 33
पितृव्यंनिहतंदृष्टवात्रिशिराश्चापमाददे ।हनूमन्तं च सङ्कृद्धोविव्याथनिशितैश्शरैः ।।।।
પિતૃવ્યને નિહત જોયે ત્રિશિરાએ ધનુષ્ય હાથમાં લીધું; અને ક્રોધે દહકતો બની, હનુમાનને તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધી નાખ્યો.
Verse 34
स वायुसुनूःकुपितश्चिक्षेपशिखरंगिरेः ।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेदबहुधाबली ।।।।
ક્રોધિત વાયુપુત્ર હનુમાનએ ગિરિશિખર ફેંક્યું; પરંતુ બળવાન ત્રિશિરાએ પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને અનેક ખંડોમાં ભેદી નાખ્યું.
Verse 35
तद्व्यर्थंशिखरंदृष्टवाद्रुमवर्षंमहाकपिः ।विससर्जरणेतस्मिन्रावणस्यसुतंप्रति ।।।।
ફેંકાયેલું શિખર વ્યર્થ ગયું એમ જોઈ મહાકપિએ તે યુદ્ધમાં રાવણપુત્ર સામે વૃક્ષોની વરસાદ સમી વરસાત છોડી દીધી.
Verse 36
तमापतन्तमाकाशेद्रुमवर्षंप्रतापवान् ।त्रिशिरानिशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ।।।।
આકાશમાં ધસી આવતી વૃક્ષવર્ષાને પ્રતાપી ત્રિશિરાએ તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાંખી; અને ગર્જના કરી ઉઠ્યો.
Verse 37
हनूमानुतोप्लुत्यहयंस्त्रीशिरसस्तदा ।विददारनखैःक्रुद्धोनागेन्द्रंमृगराडिव ।।।।
ત્યારે હનુમાન ક્રોધે ઉછળી પડ્યો અને સિંહ જેમ ગજરાજને ચીરી નાંખે તેમ, નખોથી ત્રિશિરાના ઘોડાને ફાડી નાંખ્યો.
Verse 38
अथशक्तिंसमादायकाळरात्रिमिवान्तकः ।चिक्षेपानिलपुत्रायत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।
પછી રાવણપુત્ર ત્રિશિરાએ અંતક સમાન, કાળરાત્રિ જેવી શક્તિ હાથમાં લઈ, વાયુપુત્ર પર ભાલો ફેંક્યો.
Verse 39
दिवःक्षिप्तामिवोल्कांतांशक्तिंक्षिप्तामसङ्गताम् ।गृहीत्वाहरिशार्दूलोबभञ्ज च ननाद च ।।।।
આકાશથી પડેલી ઉલ્કા જેવી, અવરોધ વિના વેગે આવતી તે શક્તિને વાનરશાર્દૂલ હનુમાનએ પકડી, તોડી નાંખી અને ગર્જના કરી.
Verse 40
तांदृष्टवाघोरसङ्काशांशक्तिंभग्नांहनूमता ।प्रहृष्टावानरगणाविनेदुर्जलदाइव ।।।।
હનુમાન દ્વારા તૂટી ગયેલી તે ઘોર શક્તિ જોઈ, વાનરસેનાઓ આનંદિત થઈ અને વરસાદી વાદળો જેમ ગર્જના કરવા લાગી.
Verse 41
तःखडगंसमुद्यम्यत्रिशिराराक्षसोत्तमः ।निजघानतदाव्यूढेवायुपुत्रस्यवक्षसि ।।।।
ત્યારે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ ત્રિશિરાએ ખડ્ગ ઉંચક્યો અને યુદ્ધ માટે અડગ ઊભેલા વાયુપુત્ર હનુમાનના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 42
खडगप्रहाराभिहतोहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतिशिरसंतलेनोरसिवीर्यवान् ।। ।।
ખડ્ગના પ્રહારથી ઘાયલ થયાં છતાં, મારુતાત્મજ પરાક્રમી હનુમાનએ પોતાની તાળીથી ત્રિશિરાના વક્ષસ્થળ પર ઘા કર્યો.
Verse 43
सतलाभिहतस्तेनस्रस्तहस्तायुधोभुवि ।निपपातमहातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ।।।।
તેના તાળીપ્રહારથી ઘવાયેલો મહાતેજસ્વી ત્રિશિરા હાથમાંથી શસ્ત્ર છૂટી જતાં, ચેતના ગુમાવી ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 44
स तस्यपततःखङ्गंतमाच्छिद्यमहाकपिः ।ननादगिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैरृता ।।।।
તે પડતો હતો ત્યારે ગિરિસમાન મહાકપિએ તેનું ખડ્ગ ઝૂંટી લીધું અને ગર્જના કરી, સર્વ નૈરૃતોને ભયભીત કર્યા.
Verse 45
अमृष्यमाणस्तंघोषमुत्पपातनिशाचरः ।उत्पत्य च हनूमन्तंताडयामासमुष्टिना ।।।।
તે ગર્જના સહન ન કરી શકતો નિશાચર રાક્ષસ ઉછળી ઊઠ્યો; કૂદી હનુમાન પાસે જઈ મુઠ્ઠીથી તેને પ્રહાર કર્યો.
Verse 46
तेनमुष्टिप्रहोरेणसञ्चुकोपमहाकपिः ।कुपितश्चनिजग्राहकिरीटेराक्षसर्षभम् ।।।।
તે મુષ્ટિપ્રહારથી મહાકપિ અત્યંત ક્રોધિત થયો; અને રોષે ભરાઈ તેણે રાક્ષસ-વૃષભને તેના કિરીટથી પકડી લીધો.
Verse 47
स तस्यशीर्षाण्यसिनाशितेनकिरीटजुष्टानिसकुण्डलानि ।क्रुद्धःप्रचिच्छेदसुतोऽनिलस्यत्वष्टुस्सुतस्येवशिरांसिशक्रः ।।।।
પછી ક્રોધિત પવનપુત્રે તીક્ષ્ણ ખડ્ગથી કિરીટધારી અને કુંડલસજ્જ તેના મસ્તકો કાપી નાંખ્યા—જેમ ત્વષ્ટૃપુત્ર વિશ્વરૂપના શિર ઇન્દ્રે છેદી નાખ્યા હતા.
Verse 48
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुशिरांसीन्द्ररिपोःर्धरण्यांज्योतींषिमुक्तानियथार्कमार्गात् ।।।।
ઇન્દ્રશત્રુના તે મસ્તકો—પર્વતસમાન વિશાળ, લાંબી દહકતી આંખો વૈશ્વાનર સમ તેજસ્વી—ધરતી પર એમ પડ્યા, જાણે સૂર્યમાર્ગમાંથી છૂટેલા તારાઓ.
Verse 49
तस्मिन् न्हतेदेवरिपौत्रिशीर्षेहनूमताशक्रपराक्रमेण ।नेदुःप्लवंगाःप्रचचालभूमीरक्षांस्यथोदुद्रुविरेसमन्तात् ।।।।
હનૂમાન—શક્ર સમ પરાક્રમી—એ દેવશત્રુ ત્રિશીર્ષને વધ કરતાં જ વાનરો ગર્જના કરવા લાગ્યા, ધરતી કંપી ઉઠી, અને રાક્ષસો ચારે દિશામાં ભાગી ગયા.
Verse 50
हतंत्रिशिरसंदृष्टवातथैवचमहोदरं ।हतौप्रेक्षयदुराधर्षौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।चुकोपपरमामर्षीमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।
ત્રિશિરસ તથા મહોદરનો વધ થયેલો જોઈ, અને અપરાજેય દેવાંતક તથા નરાંતક પણ હણાયેલા દેખીને, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ મત્ત અતિ પ્રચંડ ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ ઊઠ્યો.
Verse 51
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।।।
પછી તેણે ભયંકર, તેજસ્વી, સર્વલોહની છતાં શુભ એવી ગદા પકડી—સુવર્ણ પટ્ટીઓથી બંધાયેલી, માંસ અને રક્તના ફેનથી છલકાતી; દેહે દીપતી, શત્રુના રક્તથી રંજિત; તેજથી પ્રજ્વલિત અગ્રવાળી, લાલ માળાઓથી વિભૂષિત; અને ઐરાવત, મહાપદ્મ તથા સાર્વભૌમને પણ ભય ઉપજાવનારી તરીકે પ્રસિદ્ધ।
Verse 52
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
સુવર્ણ પટ્ટીઓથી મઢેલી, માંસ અને રક્તના ફેનથી છલકાતી; દેહે દીપતી અને શત્રુઓના રક્તથી રંજિત એવી ગદા તેણે પકડી.
Verse 53
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
તેનું અગ્ર તેજથી પ્રજ્વલિત હતું; તે લાલ માળાઓથી શોભિત હતી અને દિશાના રક્ષક હાથી—ઐરાવત, મહાપદ્મ તથા સાર્વભૌમ—ને પણ ભય ઉપજાવતી હતી.
Verse 54
गदामादायसङ्कृद्धोमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।हरीन् समभिदुद्रावयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।।।
ગદા હાથમાં લઈ, ક્રોધથી સંક્રુદ્ધ રાક્ષસપુંગવ મત્ત યુગાંતની અગ્નિ સમ જ્વલતો વાનરો પર સીધો ધસી આવ્યો.
Verse 55
अथर्षभस्समुत्पत्यवानरोरावणानुजम् ।मत्तानीकमुपागम्यतस्थौतस्याग्रतोबली ।।।।
ત્યારે બલવાન વાનર ઋષભ ઉછળી ઊઠ્યો; રાવણના અનુજ મત્તાનીક પાસે જઈ, તેની સામે અડગ ઊભો રહ્યો.
Verse 56
तंपुरस्तात् स्थितंदृष्टवावानरंपर्वतोपमम् ।आजघानोरसिक्रुद्धोगदयावज्रकल्पया ।।।।
પર્વત સમાન વાનરને સામે ઊભેલો જોઈ, ક્રોધિત રાક્ષસે વજ્ર સમી ગદાથી તેના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 57
स तयाऽभिहतस्तेनगदयावानरर्षभः ।भिन्नवक्षास्समाधूतस्सुस्रावरुधिरंबहु ।।।।
તે ગદાના પ્રહારે વાનરશ્રેષ્ઠ ઋષભનું વક્ષ ભેદાઈ ગયું; તે ધક્કાથી કંપી ઊઠ્યો અને બહુ રક્ત વહેવા લાગ્યું.
Verse 58
स संज्ञांप्राप्यसुचिरादृषभोवानरर्षभः ।क्रुद्धोविस्फुरमाणौष्ठोमहापार्श्वमुदैक्षत ।।।।
ઘણો સમય પછી વાનરશ્રેષ્ઠ ઋષભને સંજ્ઞા આવી; ક્રોધિત થઈ, કંપતા હોઠ સાથે, તેણે મહાપાર્શ્વ પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરી.
Verse 59
स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्यतंराक्षसंवानरवीरमुख्यः ।सम्वर्त्यमुष्टिंसहसाजघानबाह्वन्तरेशैलनिकाशरूपः ।।।।
વેગવાન અને બલવાન વાનરવીરોમાં શ્રેષ્ઠ, શૈલ સમી કાયાવાળો, તે રાક્ષસ પર ધસી ગયો; મુઠ્ઠી વાળી, સહસા તેની બાહુઓની વચ્ચે જોરથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 60
स कृत्तमूलस्सहसेववृक्षःक्षितौपपातक्षतजोक्षिताङ्गः ।तांचास्यघोरांयमदण्डकल्पांगदांप्रगृह्याशुतदाननाद ।।।।
મૂળ કપાયેલા વૃક્ષની જેમ તે ધરા પર ઢળી પડ્યો; અંગો લોહીમાં ભીંજાયા. પછી યમદંડ સમી ભયંકર ગદા ઝટ પકડી ગર્જના કરી।
Verse 61
मुहूर्तमासीत्सगतासुकल्पःप्रत्यागतात्मासहसासुरारिः ।उत्पत्यसन्ध्याभ्रसमानवर्णस्तंवारिराजात्मजमाजघान ।।।।
ક્ષણભર દેવોના શત્રુ નિર્જીવ સમો પડ્યો; પછી અચાનક ચેતનામાં આવી, સંધ્યાના વાદળ સમો વર્ણ ધરાવી, ઉછળી જળરાજના પુત્ર ઋષભને પ્રહાર કર્યો।
Verse 62
स मूर्भितोभूमितलेपपातमुहूर्तमुत्पत्यपुनस्ससंज्ञः ।तामेवतस्याद्रिवराद्रिकल्पांगदांसमाविध्यजघानसङ्ख्ये ।।।।
ઋષભ મૂર્છિત થઈ ભૂમિ પર પડ્યો; થોડે પછી ઊભો થઈ ફરી સજાગ થયો. ત્યારેજ પર્વતશિખર સમી એ ગદા ઘુમાવી યુદ્ધમાં શત્રુને પ્રહાર કર્યો।
Verse 63
सातस्यरौद्रासमुपेत्यदेहंरौद्रस्यदेवाध्वरविप्रशत्रोः ।बिभेदवक्षःक्षतजं च भूरिसुस्रावधात्वम्भइवाद्रिराजः ।।।।
તે ક્રોધિત શત્રુ—દેવો, યજ્ઞ અને બ્રાહ્મણોના વૈરી—ના દેહ પાસે જઈ ઋષભે તેનું વક્ષ ભેદી નાખ્યું; અને ઘણું લોહી વહ્યું, જેમ પર્વતરાજપર્વતમાંથી ધાતુયુક્ત જળધારા વહે તેમ।
Verse 64
अभिदुद्राववेगेनगदांतस्यमहात्मनः ।गृहीत्वातांगदांभीमामाविध्य च पुनःपुनः ।।।।मत्तानीकंमहात्मानंजघानरणमूर्धनि ।
મહાત્મા યોદ્ધાની ગદા તરફ ઋષભ વેગે દોડ્યો; તે ભયંકર ગદા પકડીને વારંવાર ઘુમાવી, રણના અગ્રભાગે મત્તાનીક મહાત્માને પ્રહાર કરી દીધો.
Verse 65
स स्वयागदयाभग्नोविदीर्णदशनेक्षणः ।।।।निपपातततोमत्तोवज्राहतइवाचलः ।
પોતાની જ ગદાના પ્રહારે ચકનાચૂર થઈ, દાંત અને આંખો વિદિર્ણ થયેલા મત્તા ત્યાં ઢળી પડ્યો—જાણે વજ્રપ્રહારથી પર્વત તૂટી પડે તેમ.
Verse 66
विदीर्णनयनेभूमौगतसत्त्वेगतायुषि ।।।।पतितेराक्षसेतस्मिन् विद्रुतंराक्षसंबलम् ।
આંખો વિદિર્ણ, બળ ક્ષીણ અને આયુષ્ય સમાપ્ત થઈ ભૂમિ પર પડેલા તે રાક્ષસને જોઈ રાક્ષસોની સેના ભયથી વિખેરાઈ દોડી ગઈ.
Verse 67
तस्मिन्न्हतेभ्रातरिरावणस्यतन्नैरृतानांबलमर्णवाभम् ।त्यक्तायुधंकेवलजीवितार्थंदुद्रावभिन्नार्णवसन्निकाशम् ।।।।
રાવણના ભાઈના વધ થતાં, સમુદ્ર સમાન તે નૈરૃત બળ શસ્ત્રો ત્યજી, માત્ર જીવ બચાવવાના હેતુથી દોડ્યું—જાણે ભિન્ન થયેલા સમુદ્રની તરંગો સીમા વટાવી ધસી જાય તેમ.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted removal of battlefield commanders (Devantaka, Mahodara, Trisira, and Matta/Mahaparsva). The narrative frames decisive force as legitimate when directed toward immediate aggressors and when it protects allied formations under siege.
Upadesha is conveyed through action rather than speech: steadfastness under coordinated attack (Angada), timely reinforcement of an encircled ally (Hanuman and Nila), and the principle that morale and order collapse when unjust command structures lose their leaders.
No named terrestrial landmark dominates; instead, the sarga uses cultural-cosmological references—Indra’s slaying of Viśvarūpa (Tvaṣṭṛ’s son) and the directional elephants (Airāvata, Mahāpadma, Sārvabhauma)—to index weapons, power, and epic-scale comparison.