Sarga 43

Verse 1

युध्यतांतुततस्तेषांवानराणांमहात्मनाम् ।रक्षसांसम्बभूवाथबलकोपस्सुदारुणः ।।6.43.1।।

પછી મહાત્મા વાનરો યુદ્ધ કરતા રહેતાં, રાક્ષસોમાં અતિ ભયંકર બળક્રોધ અને યુદ્ધમત્તતા ઉદ્ભવી.

Verse 2

तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।

રાવણની જયકામના ધરાવતા, ભયંકર કર્મવાળા વાઘસમાન રાક્ષસો દસેય દિશાઓ ગર્જનાથી ગુંજાવતા બહાર નીકળ્યા—સુવર્ણ આભૂષણવાળા ઘોડાઓ પર, અગ્નિશિખા સમ ધ્વજધારી, સૂર્યસમાન તેજસ્વી રથો પર અને મનોહર કવચોથી સજ્જ.

Verse 3

तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।

સુવર્ણ આભૂષણોથી શોભિત ઘોડાં, અગ્નિશિખા સમ ધ્વજો, સૂર્ય સમ તેજસ્વી રથો અને મનોહર કવચ ધારણ કરેલા—ભયંકર કર્મવાળા, રાવણની જય ઇચ્છતા વાઘ સમ રાક્ષસો દસેય દિશાઓ ગુંજાવતા બહાર નીકળ્યા.

Verse 4

वानराणामपिचमूर्बृहतीजयमिच्छताम् ।अभ्यधावततांसेनांरक्षसांकामरूपिणम् ।।6.43.4।।

જયની ઇચ્છા ધરાવતા વાનરોની મહાબળવાન ચમૂ પણ આગળ ધસી, ઇચ્છામુતાબિક રૂપ ધારણ કરનાર રાક્ષસોની સેનાને સામેથી ધસી પડી.

Verse 5

एतस्मिन्नन्तरेतेषामन्योन्यमभिधावताम् ।रक्षसांवानराणांचद्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।।6.43.5।।

આ વચ્ચે, બંને પક્ષો એકબીજા પર ધસી આવતાં, રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચે મેદાનમાં એકેકના દ્વંદ્વયુદ્ધો શરૂ થઈ ગયા.

Verse 6

अङ्गदेन्द्रजित्सार्धंवालिपुत्रेणराक्षसः ।आयुध्यतमहातेजास्त्ऱ्यम्बकेणयथाऽन्तकः ।।6.43.6।।

પછી મહાતેજસ્વી રાક્ષસ ઇન્દ્રજિત વાલિપુત્ર અંગદ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો—જેમ અંતક ત્ર્યંબક (શિવ) સાથે સંઘર્ષ કરે તેમ.

Verse 7

प्रजङ्घेनचसम्पातिर्नित्यंदुर्मर्षणोरणे ।जम्बुमालिनमारब्धोहनुमानपिवानरः ।।6.43.7।।

રણમાં સદા અદમ્ય એવા સંપાતિએ પ્રજઙ્ઘને સામનો કર્યો; અને વાનર હનુમાન પણ જંબુમાલિ સાથે યુદ્ધે પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 8

संगतस्तुमहाक्रोधोराक्षसोरावणानुजः ।समरेतीक्ष्णवेगेनमित्रघ्नेनविभीषणः ।।6.43.8।।

પછી રાવણનો અનુજ, મહાક્રોધી રાક્ષસ વિભીષણ સમરમાં તીક્ષ્ણ વેગથી મિત્રઘ્ન પાસે પહોંચી તેની સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 9

तपनेनगजस्सार्धंराक्षसेनमहाबलः ।निकुम्भेनमहातेजानीलोऽपिसमयुध्यत ।।6.43.9।।

મહાબલવાન ગજ રાક્ષસ તપન સાથે યુદ્ધ કરતો હતો; અને મહાતેજસ્વી નીલ પણ નિકુમ્ભ સાથે સમરમાં લડતો હતો.

Verse 10

वानरेन्द्रस्तुसुग्रीवःप्रघसेनसमागतः ।सङ्गतःसमरेश्रीमान्विरूपाक्षेणलक्ष्मणः ।।6.43.10।।

વાનરોના અધિપતિ સુગ્રીવ પ્રઘાસેન સાથે સમરમાં ભીડ્યો; અને એ જ યુદ્ધમાં શ્રીમાન્ લક્ષ્મણ વિરূপાક્ષ સાથે સામસામે યુદ્ધે મળ્યા.

Verse 11

अग्निकेतुश्चसुदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामेणसहसङ्गताः ।।6.43.11।।

અગ્નિકેતુ—અતિ દુર્ધર્ષ—અને રાક્ષસ રશ્મિકેતુ, તેમજ સુપ્તઘ્ન અને યજ્ઞકોપ—આ બધા રામ સાથે યુદ્ધ માટે સામસામે આવી ભીડ્યા.

Verse 12

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनद्विविदेनाशनिप्रभः ।राक्षसाभ्यांसुघोराभ्यांकपिमुख्यौसमागतौ ।।6.43.12।।

વજ્રમુષ્ટિ સાથે માઇંદ અને અશનિપ્રભા સાથે દ્વિવિદ—કપિઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા એ બંને વીરોએ અતિ ભયંકર એવા બે રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ માટે સામનો કર્યો.

Verse 13

वीरःप्रतपनोघोरोराक्षसोरणदुर्धरः ।समरेतीक्ष्णवेगेननळेनसमयुध्यत ।।6.43.13।।

વીર, ઘોર અને રણમાં દુર્ધર એવો રાક્ષસ પ્રતપન સમરમાં તીક્ષ્ણ વેગે ધસી આવનાર નળ સાથે યુદ્ધ કરતો રહ્યો.

Verse 14

धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।

ધર્મપુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ બળવાન સુષેણ નામનો મહાકપિ વિદ્યુન્માલિન સાથે સામસામે ઘોર યુદ્ધમાં જોડાયો.

Verse 15

धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।

અને બીજા ભયંકર વાનરો પણ અનેક સાથીઓ સાથે સહસા અન્ય રાક્ષસો સામે દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે ધસી આવ્યા, દરેક જોડી સામસામે લડવા ઉત્સુક હતી.

Verse 16

तत्रासीत्सुमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रक्षसांवानराणांचवीराणांजयमिच्छताम् ।।6.43.16।।

ત્યાં રાક્ષસો અને વાનરોના વિરોમાં, જયની ઇચ્છા ધરાવતા સૌમાં, અતિ વિશાળ, ઘોર ગર્જનાભર્યું અને રોમાંચક યુદ્ધ ઊભું થયું.

Verse 17

हरिराक्षसदेहेभ्यःप्रभूताःकेशशाद्वलाः ।शरीरसङ्घाटावहाःप्रसुस्रुश्शोणितापगाः ।।6.43.17।।

વાનરો અને રાક્ષસોના દેહોમાંથી લોહીની ધારા વહેવા લાગી; તે ધારા લાકડાં સમા શવોના ઢગલા વહન કરતી અને ગૂંચવાયેલા વાળ જેવી ઘાસફૂસથી ઘનીભૂત દેખાતી હતી.

Verse 18

अजघानेन्द्रजित्क्रुद्धोवज्रेणेवशतक्रतुः ।अङ्गदंगदयावीरंशत्रुसैन्यविदारणम् ।।6.43.18।।

ક્રોધિત ઇન્દ્રજિતે શતક્રતુ ઇન્દ્ર જેમ વજ્રથી પ્રહાર કરે તેમ, શત્રુસેનાને વિદારનાર ગદાધારી વીર અંગદ પર ગદાથી ઘા કર્યો.

Verse 19

तस्यकाञ्चनचित्राङ्गंरथंसाश्वंससारथिम् ।जघानसमरेश्रीमानङ्गदोवेगवान्कपिः ।।6.43.19।।

ત્યારે સમરમાં વેગવાન્ અને શ્રીમાન્ કપિ અઙ્ગદે સોનાથી શોભિત, ચિત્રવિચિત્ર અંગોવાળો રથ—ઘોડાં અને સારથી સહિત—ધ્વસ્ત કરી નાખ્યો.

Verse 20

सम्पातिस्तुत्रिभिर्भाणैःप्रजङ्घेनसमाहतः ।निजघानश्वकर्णेनप्रजङ्घंरणमूर्धनि ।।6.43.20।।

પ્રજઙ્ઘે ત્રણ બાણોથી ઘાયલ કરેલા સંપાતીએ રણમથ્યમાં અશ્વકર્ણ વૃક્ષ લઈને પ્રજઙ્ઘને પ્રહાર કરી ધરાશાયી કર્યો.

Verse 21

जम्बुमालीरथस्थस्तुरथशक्त्यामहाबलः ।बिबेदसमरेक्रुद्धोहनूमन्तंस्तनान्तरे ।।6.43.21।।

રથ પર ઊભેલા મહાબલી જમ્બુમાલીએ સમરમાં ક્રોધિત થઈ રથશક્તિથી હનૂમાનના વક્ષસ્થળમાં ભેદ કર્યો.

Verse 22

तस्यतंरथमास्थायहनूमान् मारुतात्मजः ।प्रममाथतलेनाशुसहतेनैवरक्षसा ।।6.43.22।।

પવનદેવના પુત્ર હનૂમાન તે રથ પર ચઢી ગયો અને પોતાની હથેળીના પ્રહારથી તે રથને તથા એ જ રાક્ષસને ક્ષણમાં ચૂરીચૂરી કરી નાખ્યા.

Verse 23

नदन् प्रतपनोघोरोनलंसोप्यन्वधावत ।नलःप्रतपनस्याशुपातयामासचक्षुषी ।।6.43.23।।

ઘોર પ્રતિપન ગર્જના કરતો નલ પર દોડી આવ્યો; પરંતુ નલે તરત જ તેને પ્રહાર કરી તેની બન્ને આંખો પાડી દીધી—તેને અંધ કરી નાખ્યો.

Verse 24

भिन्नगात्रश्शरैस्तीक्ष्णैःक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।ग्रसन्तमिवसैन्यानिप्रघसंवानराधिपः ।।6.43.24।।सुग्रीवस्सप्तपर्णेननिर्भिभेदजघानच ।

તીક્ષ્ણ શરોથી અંગો ભિન્ન થયેલો, ક્ષિપ્રહસ્ત રાક્ષસ પ્રઘસ જાણે સેનાઓને ગળી જશે એમ લાગતો હતો; ત્યારે વાનરાધિપ સુગ્રીવે સપ્તપર્ણ વૃક્ષથી તેને ચીરીને સંહારી નાખ્યો.

Verse 25

अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।।6.43.25।।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामंनिर्भिभिदुश्शरैः ।

અગ્નિકેતુ દુર્ધર્ષ, રાક્ષસ રશ્મિકેતુ, તેમજ સુપ્તઘ્ન અને યજ્ઞકોપ—આ ચારેયે શરોથી રામને વારંવાર ભેદ્યા.

Verse 26

तेषांचतुर्णांरामस्तुशिरांसिनिशितैश्शरैः ।क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेदघोरैरग्निशिखोपमैः ।।6.43.26।।

પછી ક્રોધિત રામે અગ્નિશિખા સમા પ્રચંડ, તીક્ષ્ણ ચાર શરોથી તે ચારેયનાં મસ્તકો કાપી નાખ્યાં.

Verse 27

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनमुष्टिनानिहतोरणे ।पपातसरथस्साश्वःपुराट्टइवभूतले ।।6.43.27।।

રણમાં મૈંદના મુક્કાથી ઘાયલ વજ્રમુષ્ટિ રથ અને અશ્વો સહિત ધરતી પર તૂટી પડ્યો—જાણે ભંગાયેલો પ્રાચીર હોય તેમ.

Verse 28

निकुम्बस्तुरणेनीलंनीलाञ्जनचयप्रभम् ।निर्बिभेदशरैस्तीक्ष्णैःकरैर्मेघमिवांशुमान् ।।6.43.28।।

રણમાં નિકુમ્ભે નીલાંજનના ઢગલા સમા શ્યામ નીલને તીક્ષ્ણ શરોથી ભેદ્યો, જેમ સૂર્યકિરણો મેઘને ભેદે છે.

Verse 29

पुनश्शरशतेनाथक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।बिभेदसमरेनीलंनिकुम्भःप्रजहासच ।।6.43.29।।

પુનઃ શત બાણોથી, ક્ષિપ્રહસ્ત નિશાચર નિકુમ્ભે સમરમાં નીલને ભેદ્યો અને પ્રહાસ કર્યો.

Verse 30

तस्यैवरथचक्रेणनीलोविष्णुरिवाहवे ।शिरश्चिच्छेदसमरेनिकुम्भस्यचसारथेः ।।6.43.30।।

સમરના મધ્યમાં, યુદ્ધમાં વિષ્ણુ સમ નીલે પોતાના જ રથચક્રથી નિકુમ્ભના સારથીનું શિરચ્છેદ કર્યું.

Verse 31

वज्राशनिसमस्पर्शोद्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।जघानगिरिशृङ्गेणमिषतांसर्वरक्षसाम् ।।6.43.31।।

વજ્ર સમ કઠોર સ્પર્શવાળો દ્વિવિદે સર્વ રાક્ષસો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે ગિરિશૃંગથી અશનિપ્રભાને પ્રહાર કરી ધરાશાયી કર્યો.

Verse 32

द्विदिधंवानरेन्द्रंतुनगयोधिनमाहवे ।शरैरशनिसङ्काशैस्सविव्याधाशनिप्रभः ।।6.43.32।।

પરંતુ સમરમાં, પર્વતો અને વૃક્ષો લઈને યુદ્ધ કરનાર વાનરેન્દ્ર દ્વિવિદને અશનિપ્રભાએ વીજળી સમ તેજસ્વી બાણોથી વિંધ્યો.

Verse 33

सशरैरभिविद्धाङ्गोद्विविदःक्रोधमूर्छितः ।सालेनसरथंसाश्वंनिजघानाशनिप्रभम् ।।6.43.33।।

શરોથી અંગો વિંધાયેલા અને ક્રોધથી મોહિત દ્વિવિદે શાલવૃક્ષ વડે અશનિપ્રભને તેના રથ, અશ્વો અને સારથિ સહિત વીજળી સમા પ્રહારથી ધરાશાયી કર્યો.

Verse 34

विद्युन्मालीरथस्थस्तुशरैःकाञ्चनभूषणैः ।सुषेणंताडयामासननादचमुहुर्मुहुः ।।6.43.34।।

રથ પર સ્થિત વિદ્યુન્માલીએ કાઞ્ચનભૂષિત શરોથી સુષેણને પ્રહાર કર્યો અને વારંવાર ગર્જના કરી.

Verse 35

तंरथस्थमथोदृष्टवासुषेणोवानरोत्तमः ।गिरिशृङ्गेणमहतारथमाशुन्यपातयत् ।।6.43.35।।

રથસ્થ તેને જોઈ વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ સુષેણે મહાન ગિરિશિખર વડે તે રથને તત્કાળ પાડી દીધો.

Verse 36

लाघवेनतुसंयुक्तोविद्युन्मालीनिशाचरः ।अपक्रम्यरथात्तूर्णंगदापाणिःक्षितौस्थितः ।।6.43.36।।

લાઘવથી યુક્ત નિશાચર વિદ્યુન્માલીએ તત્કાળ રથમાંથી ઉતરી, ગદા હાથમાં લઈને ભૂમિ પર સ્થિર ઊભો રહ્યો.

Verse 37

ततःक्रोधसमाविष्टःसुषेणोहरिपुङ्गवः ।शिलांसुमहतींगृह्यनिशाचरमभिद्रवत् ।।6.43.37।।

પછી ક્રોધથી વ્યાપ્ત હરિપુંગવ સુષેણે અતિ વિશાળ શિલા ઉઠાવી નિશાચર પર ધાવા કર્યો.

Verse 38

तमापतन्तंगदयाविद्युन्मालीनिशाचरः ।वक्षस्यभिजघानाशुसुषेणंहरिपुङ्गवः ।।6.43.38।।

સુષેણ ધસી આવતો હતો ત્યારે રાત્રિચર વિદ્યુન્માલી નિશાચરે ગદાથી વાનરશ્રેષ્ઠ સુષેણના વક્ષસ્થળે તત્કાળ પ્રહાર કર્યો.

Verse 39

गदाप्रहारंतंघोरमच्नित्यप्लवगोत्तमः ।तांशिलांपातयामासतस्योरसिमहामृधे ।।6.43.39।।

મહાયુદ્ધમાં ભયંકર ગદાપ્રહારને તુચ્છ ગણી વાનરોત્તમે એક શિલા ઉઠાવી વિદ્યુન્માલીના ઉરસ પર ધડાકાભેર પાડી દીધી.

Verse 40

शिलाप्रहारभिहतोविद्युन्मालीनिशाचरः ।निष्पिष्टहृदयोभूमौगतासुर्निपपातह ।।6.43.40।।

શિલાના પ્રહારથી ઘાયલ વિદ્યુન્માલી તે નિશાચર—હૃદય ચકનાચૂર થઈ—પ્રાણ ત્યજી ભૂમિ પર પટકાઈ પડ્યો.

Verse 41

एवंतैर्वानरैश्शूरैश्शूरास्तेरजनीचराः ।द्वन्द्वेविमृदितास्तत्रदैत्याइवदिवौकसैः ।।6.43.41।।

આ રીતે તે શૂર વાનરોએ ત્યાં દ્વંદ્વયુદ્ધમાં શૂર રજનીચરોને ચકનાચૂર કર્યા—જેમ દેવોએ દાનવોને સંહાર્યા હોય તેમ.

Verse 42

भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।

યુદ્ધભૂમિ ભયંકર બની ગઈ—તૂટેલી તલવારો, ગદાઓ, શક્તિ-તોમર-પટ્ટસ; ચકનાચૂર અને ઉછળીને પડેલા રથો તથા સંગ્રામી ઘોડાઓ; ઢળી પડેલા હાથીઓ, વાનરો અને રાક્ષસોના ઢગલા; અને ધરતી પર વિખરાયેલા તૂટેલા ચક્ર, અક્ષ, યુગ અને દંડ—એવી કે ત્યાં ગોમાયુઓના ટોળાં ફરવા લાગ્યા.

Verse 43

भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।

યુદ્ધભૂમિ ભયંકર બની ગઈ—તૂટેલી તલવારો, ગદાઓ, શક્તિ-તોમર-પટ્ટસ; ચકનાચૂર અને ઉછળીને પડેલા રથો તથા સંગ્રામી ઘોડાઓ; ઢળી પડેલા હાથીઓ, વાનરો અને રાક્ષસોના ઢગલા; અને ધરતી પર વિખરાયેલા તૂટેલા ચક્ર, અક્ષ, યુગ અને દંડ—એવી કે ત્યાં ગોમાયુઓના ટોળાં ફરવા લાગ્યા.

Verse 44

कबन्धानिसमुत्पेतुर्दिक्षुवानररक्षसाम् ।।6.43.44।।विमर्देतुमुलेतस्मिन्देवासुररणोपमे ।

દેવાસુર યુદ્ધ સમાન તે ઘોર, તુમુલ સંઘર્ષમાં વાનરો અને રાક્ષસોના કબંધી દેહો દિશાદિશામાં ઉછળી ઊઠ્યા અને છૂટા પડી ગયા.

Verse 45

विदार्यमाणाहरिपुङ्गवैस्तदानिशाचराश्शोणितदिग्धगात्राः ।पुनःसुयुद्धंतरसासमास्थितादिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।।6.43.45।।

ત્યારે વાનરપુંગવોના પ્રહારથી વિદારિત અને સર્વાંગે રક્તલિપ્ત થયેલા નિશાચરો સૂર્યાસ્તની કામના કરતા હતા; છતાં તરત જ બળ સંચય કરી ફરીથી ઘોર યુદ્ધમાં પ્રવેશ્યા.