Yuddha Kanda Sarga 29 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 2930 Verses

Sarga 29

शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp

युद्धकाण्ड

આ સર્ગમાં ચર-નીતિનું મુખ્ય ચક્ર—રાજસભાથી શત્રુ-શિબિર સુધીની ગુપ્ત માહિતીની ગતિ—સ્પષ્ટ થાય છે. શુકના અહેવાલમાં વાનરસેનાનો મહાસમાગમ અને રામના મુખ્ય સહાયકો—રામના ‘જમણા હાથ’ સમાન લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ, અંગદ, હનુમાન, જાંબવાન તથા અન્ય નાયક—નું વર્ણન સાંભળીને રાવણ અંદરથી કંપે છે, પરંતુ બહારથી ક્રોધ પ્રગટ કરે છે. યુદ્ધ પહેલાં શત્રુની પ્રશંસા કરવા બદલ તે શુક અને સારણને ઠપકો આપે છે; તેને રાજનીતિમાં મંત્રીધર્મની નિષ્ફળતા અને નಿಷ್ಠાભંગ ગણે છે. દંડની ધમકી આપે છે, પરંતુ તેમની પૂર્વ સેવાઓ યાદ કરીને સંયમ રાખે છે અને વધ કર્યા વિના તેમને વિદાય કરે છે. પછી કાર્યનીતિ મુજબ રાવણ મહોદરને કુશળ ગુપ્તચરો બોલાવવા કહે છે અને તેમને રામના અભિપ્રાય, દિનચર્યા તથા આંતરિક પરિષદ વિશે તપાસ કરવાનો આદેશ આપે છે. શાર્દૂલના નેતૃત્વમાં તેઓ છદ્મવેશમાં સુવેલ પ્રદેશે પહોંચે છે, જ્યાં ધર્માત્મા વિભીષણ તેમને ઓળખી લે છે અને શાર્દૂલ પકડાય છે. વાનરો તેમને મારવા દોડે છે, પરંતુ રામની કરુણા વચ્ચે પડે છે અને શાર્દૂલ સહિત સૌને મુક્ત કરે છે. ભયભીત અને હેરાન થઈ તેઓ લંકા પરત ફરે છે અને સુવેલ નજીક સ્થિત રામની પ્રચંડ, દુર્જય વાનરસેનાનો અહેવાલ દશગ્રીવને આપે છે; આ વ્યૂહાત્મક મૂલ્યાંકન સાથે સર્ગ પૂર્ણ થાય છે।

Shlokas

Verse 1

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।।।

શુકના વર્ણનને સાંભળી અને વાનરસેનાપતિઓને જોઈ—રામની નજીક ઊભેલા પોતાના ભાઈ વિભીષણને, મહાવીર્ય લક્ષ્મણને જે રામનો જમણો ભુજ છે, સર્વ વાનરરાજ સુગ્રીવને ભીમ પરાક્રમી, બલવાન અંગદને (વજ્રહસ્ત ઇન્દ્રના પુત્ર વાલીના પુત્રને), વિક્રાંત હનુમાનને, અજય જામ્બવાનને, તેમજ સુષેણ, કુમુદ, નીલ, નલ—પ્લવગશ્રેષ્ઠને, ગજ, ગવાક્ષ, શરભ, મૈંદ અને દ્વિવિદને પણ જોઈ—રાવણનું હૃદય થોડું વ્યાકુળ થયું અને ક્રોધ ઉદ્ભવ્યો; અને તેમની વાતના અંતે તેણે શુક અને સારણ—આ બે વીર દૂતોને ધિક્કારવા લાગ્યો.

Verse 2

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।

“અહીંથી જાઓ અને રામના નિશ્ચયનું પરિક્ષણ કરો; તેમજ તેના નજીકના લોકો—મંત્રીગણ અને પ્રેમથી તેની પાસે આવેલા સહયોગીઓ—તેમની પણ તપાસ કરો.”

Verse 3

પછી બહાર સદા ફરતા નિશાચર ચારો દશગ્રીવ રાવણ પાસે આવ્યા અને સુવેલ પર્વતની નજીક પડાવ નાખેલા ભયંકર બળવાળા મહાસેનાનું નિવેદન કર્યું.

Verse 4

તેણે સુષેણ, કુમુદ, નીલ અને નલ—પ્લવગોમાં શ્રેષ્ઠ વીર—તથા ગજ, ગવાક્ષ, શરભ, મૈન્દ અને દ્વિવિદને પણ જોયા.

Verse 5

થોડું હૃદય વ્યાકુળ અને નવજાત ક્રોધથી ભરાયેલો રાવણ, તેમની વાતના અંતે, તે બે વીર દૂત—શુક અને સારણ—ને ધિક્કારવા લાગ્યો.

Verse 6

अधोमुखौतौप्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।रोषगद्गदयावाचासंरब्धंपरुषंवचः ।।।।

માથું ઝુકાવી પ્રણામભાવે ઊભેલા શુક-સારણને રાવણે ક્રોધથી ગળું ભરાઈ ગયેલી વાણીમાં ઉગ્ર અને કઠોર વચન કહ્યાં.

Verse 7

नतावत्सदृशंनामसचिवैरुपजीविभिः ।विप्रियंनृपतेर्वक्तुंनिग्रहेप्रग्रहेप्रभोः ।।।।

તે બોલ્યો: “પ્રભુના આશ્રયે જીવતા મંત્રીઓ માટે યોગ્ય નથી કે, દંડ અને અનુગ્રહ કરવાની શક્તિ ધરાવતા રાજાને અપ્રિય વચન કહે.”

Verse 8

रिपूणांप्रतिकूलानांयुद्धार्थमभिवर्तताम् ।उभाभ्यांसदृशंनामवक्तुमप्रस्तवेस्तवम् ।।।।

“શત્રુભાવ ધરાવતા વિરોધી રિપુઓ સામે યુદ્ધ માટે આગળ વધતા સમયે, તમે બંનેએ આવા અયોગ્ય સમયે તેમનો સ્તુતિગાન કરવું શું યોગ્ય છે?”

Verse 9

आचार्यागुरवोवृद्धावृथावांपर्युपासिताः ।सारंयद्राजशास्त्राणामनुजीव्यंनगृह्यते ।।।।

આચાર્યો, ગુરુઓ અને વૃદ્ધ વંદનીયોને તમે વ્યર્થ જ સેવા કરી—કારણ કે રાજશાસ્ત્રનો જીવંત સાર, જે અનુજીવનીય છે, તમે ગ્રહણ કર્યો નથી.

Verse 10

गृहीतोवानविज्ञातोभारोऽज्ञानस्यवाह्यते ।ईदृशै: सचिवैर्युक्तोमूर्खैर्दिष्ट्यधराम्यहम् ।।।।

તમે વાત તો પકડી છે, પણ તેનો અર્થ સમજ્યા નથી; તેથી અજ્ઞાનનો ભાર વહેંચાઈ રહ્યો છે. આવા મૂર્ખ સચિવો સાથે જોડાયેલો હું—દૈવયોગે જ—હજી આ રાજ્ય ધારણ કરું છું.

Verse 11

किंनुमृत्योर्भयंनास्तिवक्तुंमांपरुषंवचः ।यस्यमेशासतोजिह्वाप्रयच्छतिशुभाशुभम् ।।।।

મૃત્યુનો ભય નથી શું, કે મને કઠોર વચન બોલો? હું શાસન કરું તો તમારી જિહ્વા પણ શુભ કે અશુભ બોલે—એવો હું છું.

Verse 12

अप्येवदहनंस्पृष्टवावनेतिष्ठन्तिपादपाः ।राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्तेनापराधिनः ।।।।

વનમાં અગ્નિ સ્પર્શે તો પણ વૃક્ષો ઊભાં રહી જાય છે; પરંતુ રાજદંડના દોષથી સ્પર્શાયેલા નિર્દોષ પણ દંડ વિના ઊભા રહી શકતા નથી.

Verse 13

हन्यामहंत्विमौपापौशत्रुपक्षप्रशंसकौ ।यदिपूर्वोपकारैस्तुनक्रोधोमृदुतांव्रजेत् ।।।।

હું તો આ બે પાપી, શત્રુપક્ષના પ્રશંસક,ને સંહારિ દેત; પરંતુ પૂર્વે કરેલા ઉપકારો સ્મરીને મારો ક્રોધ મૃદુ બની ગયો.

Verse 14

अपध्वंसतगच्छध्वंसन्निकर्षाद्इतोमम ।नहिवांहन्तुमिच्छामिस्मराम्युपकृतानिवाम् ।।।।हतावेवकृतघ्नौतौमयिस्नेहपराङ्मुखौ ।

દૂર થાઓ, અહીંથી તુરંત જ ચાલ્યા જાઓ; મારી નજીક ન રહો. હું તમને મારવા ઇચ્છતો નથી, કારણ કે તમારા ઉપકારો મને યાદ છે. પરંતુ કૃતઘ્ન અને મારા પ્રત્યે સ્નેહથી વિમુખ એવા તમે બંને તો જાણે મરેલા જ ગણો.

Verse 15

एवमुक्तौतुसव्रीळौतावुभौशुकसारणौ ।रावणंजयशब्देनप्रतिनन्द्याभिनिस्सृतौ ।।।।

આ રીતે કહ્યા પછી શુક અને સારણ—એ બંને લજ્જિત થયા; ‘જય!’ એવા જયઘોષથી રાવણને અભિનંદન કરી તેઓ પાછા વળી બહાર નીકળી ગયા.

Verse 16

अब्रवीत्सदशग्रीव: समीपस्थंमहोदरम् ।उपस्तापयमेशीघ्रंचारान्नीतिविशारदान् ।।।।

પછી દશગ્રીવ રાવણે નજીક ઊભેલા મહોદરને કહ્યું: “નીતિમાં નિપુણ એવા ચારોને તુરંત મારી પાસે હાજર કર.”

Verse 17

महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।।।

આ રીતે આદેશ મળતાં મહોદરે તરત જ ચારોને આજ્ઞા આપી.

Verse 18

महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।6.29.17।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।6.29.18।।

તત્પશ્ચાત્ રાજાના આદેશથી ચારોએ તત્કાળ દોડી આવી પહોંચ્યા; પ્રાંજલિ થઈ ઊભા રહી, ‘જય હો’ એવી વિજયાશીર્વાદવાણી ઉચ્ચારી અને હાજર રહ્યા.

Verse 19

तानब्रवीत्ततोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।चारान्प्रत्यायितान् शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ।।।।

પછી રાક્ષસાધિપતિ રાવણે તે ચારાઓને વચન કહ્યું—જેઓ વિશ્વાસપાત્ર, શૂરવીર, ભક્ત અને નિર્ભય હતા.

Verse 20

इतोगच्छतरामस्यव्यवसायंपरीक्षथ ।मन्त्रिष्वभ्यन्तरायेऽस्यप्रीत्यातेनसमागताः ।।।।

Verse 21

कथंस्वपितिजागर्तिकिमन्यच्चकरिष्यति ।विज्ञायनिपुणंसर्वमागन्तव्यमशेषतः ।।।।

“તે કેવી રીતે સૂવે છે, કેવી રીતે જાગે છે, અને બીજું શું કરવા ઇચ્છે છે—આ બધું કુશળતાથી, સંપૂર્ણ રીતે જાણી, પછી પાછા આવજો.”

Verse 22

चारेणविदितश्शत्रुःपण्डितैर्वसुधाधिपैः ।युद्धेस्वल्पेनयत्नेनसमासाद्यनिरस्यते ।।।।

“વિદ્વાન ભૂપતિઓ ચારો દ્વારા શત્રુને જાણી લે છે; પછી યુદ્ધમાં અલ્પ પ્રયત્નથી જ તેને સામનો કરી હાંકી કાઢે છે.”

Verse 23

चारास्तुतेतथेत्युक्त्वाप्रहृष्टाराक्षसेश्वरम् ।शार्दूलमग्रतःकृत्वाततश्चक्रुःप्रदक्षिणम् ।।।।

ચારાઓ આનંદિત થઈ “તથાસ્તુ” કહી, શાર્દૂલને આગળ રાખી રાક્ષસેશ્વર શાર્દૂલ સમાન પ્રભુની ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરી પછી વિદાય થયા।

Verse 24

ततस्तेतंमहात्मानंचाराराक्षससत्तमम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंजग्मुर्यत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।।।

પછી ચારાઓએ તે મહાત્મા, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પ્રભુની આદરપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરી, જ્યાં લક્ષ્મણসহિત શ્રીરામ હતા ત્યાં ગયા।

Verse 25

तेसुवेलस्यशैलस्यसमीपेरामलक्ष्मणौ ।प्रच्छन्नाददृशुर्गत्वाससुग्रीवविभीषणौ ।।।।

સુવેલ પર્વતની નજીક પહોંચીને, વેશ બદલેલા તેઓએ શ્રીરામ-લક્ષ્મણને, તેમજ સુગ્રીવ અને વિભીષણসহિત, ગુપ્ત રીતે જોયા।

Verse 26

प्रेक्षमाणाश्चमूंतांतुबभूवुर्भयविक्लबाः ।तेतुधर्मात्मनादृष्टाराक्षसेन्द्रेणराक्षसा ।।।।

તે સેનાને નિહાળી તે રાક્ષસો ભયથી કંપી ઊઠ્યા; પરંતુ ધર્માત્મા, રાક્ષસોમાં ઇન્દ્ર સમાન વિભીષણે તેમને તરત ઓળખી લીધા।

Verse 27

विभीषणेनतत्रस्थानिगृहीतायदृच्छया ।शार्दूलोग्राहितस्त्वेकःपापोऽयमितिराक्षसः ।।।।

ત્યાં વિભીષણે યદૃચ્છાએ તેમને પકડી લીધા; અને “આ પાપી રાક્ષસ છે” એમ કહીને શાર્દૂલને જ ખાસ કરીને બાંધી લીધો.

Verse 28

मोचितस्सोऽपिरामेणवध्यमानःप्लवङ्गमैः ।अनृशंस्येनरामेणमोचिताराक्षसाःपरे ।।।।

પ્લવંગમો તેને મારવા ધસી આવ્યા છતાં, રામે તેને પણ મુક્ત કર્યો; અને રામની અનૃશંસતા—કરુણાથી—બીજા રાક્ષસો પણ છોડવામાં આવ્યા.

Verse 29

वानरैरर्दितास्तेतुविक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताश्वसन्तोनष्टचेतसः ।।।।

વીર અને ઝડપી પરાક્રમી વાનરો દ્વારા પીડિત થઈ, તે રાક્ષસો હાંફતા અને ચિત્તભ્રષ્ટ થઈ ફરી લંકામાં પહોંચી ગયા.

Verse 30

ततोदशग्रीवमुपस्थितास्तेचाराबहिर्नित्यचरानिशाचराः ।गिरेस्सुवेलस्यसमीपवासिनंन्यवेदयन्भीमबलंमहाबलाः ।।।।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rāvaṇa weighs punishing ministers who deliver unwelcome intelligence versus acknowledging prior service; later, Rāma faces the wartime choice of executing captured spies or releasing them, choosing compassionate restraint.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The sarga contrasts coercive kingship driven by anger with principled leadership guided by self-control: intelligence is necessary for policy, but the moral quality of command is revealed by how power treats the vulnerable—even enemies.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Suvela mountain functions as the strategic staging zone near which Rāma’s forces are encamped; courtly protocol is also marked through pradakṣiṇā (circumambulation) as a sign of reverence before the spies depart.