Sarga 97

Verse 1

तथातैःकृत्तगात्रैस्तुदशग्रीवेणमार्गणैः ।बभूववसुधातत्रप्रकीर्णाहरिभिस्तदा ।।।।

એ રીતે દશગ્રીવના બાણોથી અંગો કપાઈ ગયેલા વાનરવીરોના કારણે ત્યાં ધરતી હરિઓના વિખેરાયેલા દેહોથી છવાઈ ગઈ.

Verse 2

रावणस्याप्रसह्यंतंशरसम्पातमेकतः ।न शेकुस्सहितुंदीप्तंपतङ्गाज्वलनंयथा ।।।।

રાવણ તરફથી એકસાથે વરસતો તે અપ્રસહ્ય, તેજસ્વી શરોનો વરસાદ વાનર સેનાએ ક્ષણમાત્ર પણ સહન ન કરી શક્યો; જેમ પતંગિયા જ્વલંત અગ્નિને સહન કરી શકતા નથી.

Verse 3

तेऽर्दितानिशितैर्बाणैःक्रोशन्तोविप्रदुद्रुवुः ।पावकार्चिस्समाविष्टादह्यमानायथागजाः ।।।।

તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ અને પીડિત થઈ તેઓ ચીસો પાડતા ભાગી ગયા—જેમ અગ્નિશિખાઓમાં ઘેરાયેલા હાથી દહ્યમાન થઈ દોડે તેમ.

Verse 4

प्लवङ्गनामनीकानिमहाभ्राणीवमारुतः ।सययौसमरेतस्मिन्विधमन्रावणश्शरैः ।।।।

તે સમરમાં રાવણના બાણોથી વાનરોની સેનારચનાઓ વિખેરાઈ ગઈ, જેમ પવન મહામેઘસમૂહોને છૂટા છવાયા કરી દે છે.

Verse 5

कदनंतरसाकृत्वाराक्षसेन्ध्रोवनौकसाम् ।आससादततोत्वरितंयुद्धेराघवंस्तदा ।।।।

વનવાસી વાનરોમાં તરત જ ભયંકર સંહાર કરી, રાક્ષસેન્દ્ર રાવણ ત્યારબાદ યુદ્ધમાં ત્વરિત ગતિએ રાઘવ તરફ ધસી ગયો.

Verse 6

सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्टवाभग्नान्विद्रावितान्रणे ।गुल्मेसुषेणंनिक्षिप्यचक्रेयुद्धेऽद्भुतंमनः ।।।।

રણમાં તે વાનરોને તૂટેલા અને પછડાતા જોઈ સુગ્રીવે ગુલ્મને સ્થિર રાખવા તથા રક્ષા કરવા સુષેણને ત્યાં નિમ્યો; અને પછી યુદ્ધમાં અદ્ભુત સાહસ માટે મન દૃઢ કર્યું.

Verse 7

आत्मनस्सदृशंवीरस्सतंनिक्षिप्यवानरम् ।सुग्रीवोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रतस्थेपादपायुधः ।।।।

આત્મસમાન પરાક્રમી વાનરદળને રક્ષણાર્થે નિમાવી, વીર સુગ્રીવ વૃક્ષને શસ્ત્ર બનાવી શત્રુ સામે અભિમુખ થઈ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 8

पार्श्वतःपृष्ठतश्चास्यसर्वेयूथाधिपास्स्वयम् ।अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्चमहाद्रुमान् ।।।।

તેના બાજુઓ અને પીઠ તરફથી, સર્વે યુથાધિપતિઓ સ્વયં આગળ વધ્યા; તેઓ મહાશિલાઓ અને વિવિધ પ્રકારના મહાવૃક્ષો વહન કરતા હતા.

Verse 9

सनदन्युधिसुग्रीवस्स्वरेणमहतामहान् ।पातयन्विविधांश्चान्यान्ञ्जगामोत्तमराक्षसान् ।।।।

યુદ્ધમાં મહાન સ્વરે ગર્જના કરતો મહાબલી સુગ્રીવ અનેક અન્ય શત્રુઓને પછાડી, ઉત્તમ રાક્ષસોની તરફ આગળ વધ્યો.

Verse 10

ममन्थ च महाकायान्राक्षसान्वानरेश्वरः ।युगान्तसमयेवायुःप्रवृद्धानगमानिव ।।।।

અને વાનરોના અધિપતિએ મહાકાય રાક્ષસોને ચકનાચૂર કર્યા, જેમ યુગાંતકાળે પ્રચંડ પવન વિશાળ ગિરિ-પિંડોને ધક્કા મારે તેમ.

Verse 11

राक्षसानामनीकेषुशैलवर्षंववर्ष ह ।अश्मवर्षंयथामेघःपक्षिसङ्घेषुकानने ।।।।

રાક્ષસોની સેનારચનાઓ પર તેણે પર્વતોના પથ્થરોનો વરસાદ વરસાવ્યો; જેમ વનમાં પક્ષીઓના ઝુંડ પર મેઘ પથ્થરવર્ષા કરે તેમ.

Verse 12

कपिराजविमुक्तैस्तैश्शैलवर्षैस्तुराक्षसाः ।विकीर्णशिरसःपेतुर्निकृत्ताइवपर्वताः ।।।।

કપિરાજે છોડેલા તે શિલાવર્ષાથી આઘાત પામી રાક્ષસો માથાં ચુરચુર થઈને ધરાશાયી થયા, જાણે કાપી પાડેલા પર્વતો હોય તેમ.

Verse 13

अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।।।

ત્યારે સર્વત્ર રાક્ષસો ક્ષીણ થવા લાગ્યા—સુગ્રીવથી પરાજિત, પડતા અને ચીસો પાડતા. ત્યારે ધનુર્ધારી, દુર્ધર્ષ રાક્ષસ વિરূপાક્ષે પોતાનું નામ ઘોષિત કર્યું, રથ પરથી કૂદી પડ્યો અને મદમસ્ત હાથીના ખભા પર ચઢી ગયો.

Verse 14

अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।6.97.13।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।6.97.14।।

ત્યારે સર્વત્ર રાક્ષસો ક્ષીણ થવા લાગ્યા—સુગ્રીવથી પરાજિત, પડતા અને ચીસો પાડતા. ત્યારે ધનુર્ધારી, દુર્ધર્ષ રાક્ષસ વિરূপાક્ષે પોતાનું નામ ઘોષિત કર્યું, રથ પરથી કૂદી પડ્યો અને મદમસ્ત હાથીના ખભા પર ચઢી ગયો.

Verse 15

स तंद्विरदमारुह्यविरूपाक्षोमहारथः ।वनर्दभनीमनिर्ह्रादंवानरानभ्यधावत ।।।।

મહાન રથવીર વિરূপાક્ષ તે ગજ પર ચઢી, ભયંકર ગર્જના કરી, વાનર સેનાની તરફ ધસી આવ્યો.

Verse 16

सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्जचमूमुखे ।स्थापयामासचोद्विग्नान्राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ।।।।

સેનાના મોખરે રહેલા સુગ્રીવ પર તેણે ભયંકર બાણો વરસાવ્યા; અને ઉદ્વિગ્ન રાક્ષસોને સ્થિર કરી, તેમને હર્ષિત કર્યા.

Verse 17

सतुविद्धश्शितैर्बाणैःकपीन्द्रस्तेनरक्षसा ।चुक्रोध स महाक्रोधोवधेचास्यमनोदधे ।।।।

તે રાક્ષસના તીક્ષ્ણ બાણોથી વિદ્ધ થયેલો કપીન્દ્ર સુગ્રીવ મહાક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો; ગર્જના કરી અને મનમાં તેનો વધ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 18

ततःपादपमुद्धृत्यशूरस्सम्प्रधनोहरिः ।अभिपत्यजघानास्यप्रमुखेतुमहागजम् ।।।।

પછી શૂર વાનર યુદ્ધરંગે ધસી ગયો; એક વૃક્ષ ઉખેડી આગળ કૂદી, મોખરે રહેલા મહાગજ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 19

स तुप्रहाराभिहतस्सुग्रीवेणमहागजः ।अपासर्पद्धनुर्मात्रंनिषसादननाद च ।।।।

સુગ્રીવના ઘોર પ્રહારથી મહાગજ ઘાયલ થયો; ધનુષ્ય જેટલું પાછળ હટ્યો, વ્યથિત થઈ જમીન પર બેસી પડ્યો અને ઉંચે સ્વરે ચીસ પાડી ગર્જના કરી.

Verse 20

गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।।।

પછી તે પરાક્રમી રાક્ષસ ઘાયલ થયેલા ગજ પરથી તરત ઉતરી, શત્રુ સામે મોખું કરીને કપીન્દ્ર તરફ આગળ વધ્યો. વೃಷભચર્મનું ઢાલ અને ખડ્ગ હાથમાં લઈ, ઝડપી પ્રહારક તે સુગ્રીવ પાસે પહોંચ્યો—જાણે તેને ધમકાવતો હોય—જ્યારે સુગ્રીવ અડગ ઊભો હતો.

Verse 21

गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।6.97.20।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।6.97.21।।

મિત્રના હિત માટે ક્રોધિત થયેલા સુગ્રીવે વિશાળ શિલા હાથમાં લીધી—જળધર સમી—અને વિરূপાક્ષ પર ફેંકી મારી.

Verse 22

स हितस्याभिसङ्कृद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।विरूपाक्षायचिक्षेपसुग्रीवोजलदोपमाम् ।।।।

મિત્રના હિત માટે ક્રોધિત થયેલા સુગ્રીવે વિશાળ શિલા હાથમાં લીધી—જળધર સમી—અને વિરূপાક્ષ પર ફેંકી મારી.

Verse 23

स तांशिलामापतन्तींदृष्टवाराक्षसपुङ्गवः ।अपक्रम्यसुविक्रान्तःखडगेनप्राहरत्तदा ।।।।

તે શિલા ધસી આવતી જોઈ રાક્ષસપુંગવ તરત જ બાજુએ ખસી ગયો; મહાવિક્રમી બની ખડગથી ત્યારે તેને પ્રહાર કર્યો.

Verse 24

तेनखडगप्रहारेणरक्षसाबलिनाहतः ।मुहूर्तमभवद्वीरोविसंज्ञइववानरः ।।।।

તે બલવાન રાક્ષસના ખડગપ્રહારે ઘાયલ થઈ તે વીર વાનર ક્ષણમાત્ર માટે જાણે વિસંજ્ઞ થયો હોય તેમ થઈ ગયો.

Verse 25

स तदा स हसोत्पत्यराक्षसस्यमहाहवे ।मुष्टिंसन्वर्त्यवेगेनपातयामासवक्षसि ।।।।

ત્યારે મહાસંગ્રામમાં તે સહસા ઉછળી ઊભો થયો અને મુઠ્ઠી સંકોચી વેગપૂર્વક રાક્ષસના વક્ષસ્થળે ઘા માર્યો.

Verse 26

मुष्टिप्रहाराभिहतोविरूपाक्षोनिशाचरः ।तेनखडगेनसङ्कृद्दस्सुग्रीवस्यचमूमुखे ।।।।कवचंपातयामासपद्भ्यामभिहतोऽऽपतत् ।

સુગ્રીવની મુઠ્ઠીના પ્રહારે આઘાત પામેલો વિરূপાક્ષ નિશાચર ક્રોધિત થયો; અને તે ખડગથી સેનાના અગ્રભાગે સુગ્રીવનું કવચ કાપી પાડી દીધું. પછી પગે આઘાત પામી સુગ્રીવ ધરાશાયી થયો.

Verse 27

स समुत्थायपतितःकपिस्तस्यव्यसर्जयत् ।तलप्रहारमशनेस्समानंभीमनिस्स्वनम् ।।।।

પડેલો હોવા છતાં તે કપિ ફરી ઊભો થયો અને ભયંકર ગર્જના સાથે, વીજળી સમાન પ્રચંડ તલપ્રહાર તેને પર વરસાવ્યો.

Verse 28

तलप्रहारंतद्रक्षस्सुग्रीवेणसमुद्यतम् ।नैपुण्यान्मोचयित्वैनंमुष्टिनोरस्यताडयत् ।।।।

સુગ્રીવે ઉઠાવેલો તે તલપ્રહાર જોઈ તે રાક્ષસ કુશળતાથી બચી ગયો અને પછી મুষ্টિ બાંધી તેની છાતી પર ઘા માર્યો.

Verse 29

तस्सुसङ्कृद्धतरःसुग्रीवोवानरेश्वरः ।।।।मोक्षितंचात्मनोदृष्टवाप्रहारंतेनरक्षसा ।

પોતાનો પ્રહાર તે રાક્ષસે ટાળી દીધો છે એમ જોઈ વાનરોના સ્વામી સુગ્રીવ વધુ જ ક્રોધિત થયો.

Verse 30

ददर्शान्तरंतस्यविरूपाक्षस्यवानरः ।।।।ततोन्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशेमहात्तलम् ।

વાનરે વિરূপાક્ષમાં એક અવકાશ જોયો; પછી ક્રોધે ભરાઈ તેણે તેના શંખદેશે મહાપ્રચંડ તલપ્રહાર પાડી દીધો.

Verse 31

महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।।।

મહેન્દ્રના વજ્ર સમાન તે હથેળીના પ્રહારથી ધરા પર આઘાત પામી વિરূপાક્ષ પટકાયો; રક્તથી ભીંજાયેલો, લોહી ઉગાળતો; અને તેના અંગમાંથી રક્તધારા ઝરણાના જળ જેવી વહેવા લાગી.

Verse 32

महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।6.97.31।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।6.97.32।।

મહેન્દ્રના વજ્ર સમાન તે હથેળીના પ્રહારથી ધરા પર આઘાત પામી વિરূপાક્ષ પટકાયો; રક્તથી ભીંજાયેલો, લોહી ઉગાળતો; અને તેના અંગમાંથી રક્તધારા ઝરણાના જળ જેવી વહેવા લાગી.

Verse 33

विवृत्तनयनंक्रोधात्सफेनंरुधिराप्लुतम् ।ददृशुस्तेविरूपाक्षंविरूपाक्षतरंकृतम् ।।।।

ક્રોધથી આંખો ફેરવાતી, ફેનથી મલિન અને રક્તમાં ભીંજાયેલો—પડવાની હિંસાથી વધુ વિકૃત બનેલો વિરূপાક્ષ તેમને દેખાયો.

Verse 34

स्फुरन्तंपरिवर्तन्तंपार्श्वेनरुधिरोक्षितम् ।करुणं च विनर्दन्तंददृशुःकपयोरिपुम् ।।।।

રક્તથી ભીંજાયેલો બાજુ ધરાવતો, કંપતો અને બાજુએ બાજુએ લોટતો, કરુણ રીતે વિલાપ કરતો તે શત્રુને વાનરોએ જોયો.

Verse 35

तथातुतौसंम्यतिसम्प्रयुक्तौ ।तरस्विनौवानरराक्षसानाम् ।।।।

આ રીતે ઘનિષ્ઠ સંઘર્ષમાં જોડાયેલા, વાનરો અને રાક્ષસોના પરાક્રમી દળો સામસામે ભીડ્યા અને ટકરાયા.

Verse 36

विनाशितंप्रेक्ष्यविरूपनेत्रंमहाबलंतंहरिपार्थिवेन ।बलंसमस्तंकपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमंबभूव ।।।।

વાનરરાજે મહાબલી વિરূপનેત્રને વિનાશ પામેલો જોઈ, વાનર-રાક્ષસોની સમગ્ર સેના ઉન્મત્ત બની ઊઠી—જાણે પ્રચંડ પૂરવાળી ગંગા.