Sundara Kanda — Book of Beauty/Excellence (the ‘beautiful’ book, celebrated for its literary and spiritual brilliance)
सुन्दरकाण्ड
સુંદરકાંડ વાલ્મીકી રામાયણનું કથાત્મક અને ભાવાત્મક ‘મધ્ય-કડી’ સમાન છે, જ્યાં રામની બહારની શોધયાત્રા એક જ દૂત-નાયક હનુમાનમાં કેન્દ્રિત થાય છે. તેમની બુદ્ધિ, ભક્તિ અને વીર્ય રામકાર્યને લંકાના અંતઃપુર સુધી પહોંચાડવાનું સાધન બને છે. મહેન્દ્ર પર્વત પરથી સમુદ્રલાંઘન—અંતરના દૃઢ સંકલ્પનું વિશ્વવ્યાપી કર્મમાં રૂપાંતર દર્શાવતો મહાકાવ્ય પ્રસંગ છે. રાત્રે લંકામાં પ્રવેશ કરીને હનુમાન નગરના વૈભવ—ઉદ્યાનો, પ્રાસાદો અને પુષ્પક-વિમાન—નું નિરીક્ષણ કરે છે. આ રાક્ષસી ભોગવિલાસની સામે અશોકવાટિકામાં સીતાનું ધર્મનિષ્ઠ સંયમ અને દુઃખ પ્રકાશિત થાય છે. બહારનું ઐશ્વર્ય અને અંદરનું ધર્મબળ—આ વિરોધમાં કાંડનો નૈતિક અર્થ ઊભો થાય છે. કાંડનું કેન્દ્ર સીતાદર્શન છે. રાવણના પ્રલોભનો અને ધમકીઓ વચ્ચે પણ વૈદેહી પતિવ્રતા-ધર્મમાં અચળ રહી ધર્મનું રક્ષણ કરે છે. હનુમાન સૂક્ષ્મ દૂતનીતિથી પોતાનું પરિચય આપે છે, રામ-સુગ્રીવ મૈત્રી અને વાનરસેનાની વાત કહી વિશ્વાસ જગાવે છે, અને અભિજ્ઞાનરૂપ ચૂડામણિ પ્રાપ્ત કરે છે. સીતાની ‘એક માસ’ની સમયમર્યાદા કથામાં તાત્કાલિકતા અને કરુણાને ઘેરી બનાવે છે. પછી કથા નિયંત્રિત પરાક્રમ તરફ વળે છે—અશોકવાટિકાનો વિનાશ, લંકાના યોદ્ધાઓ સાથે યુદ્ધ, અક્ષવધ, ઇન્દ્રજિતની યુક્તિથી બંધન અને રાવણસભામાં દૂત-ધર્મ તથા દૂત-અભય અંગે ચર્ચા. પૂંછડી દહન અને લંકાદહન માત્ર વ્યૂહાત્મક ભયપ્રદર્શન નથી; તે પ્રતીકાત્મક શુદ્ધિકરણ પણ છે. સીતાની સુરક્ષા નિશ્ચિત થતાં હનુમાનનો ખેદ શમન પામે છે. આદિકાવ્યમાં સુંદરકાંડ રસસમન્વય (વીર, કરુણ, અદ્ભુત), નગર-પ્રકૃતિ વર્ણનની સમૃદ્ધિ અને નૈતિક વિચાર (શુચિતા, રાજધર્મ, ધૈર્ય, દૂતધર્મ) માટે વિશેષ પૂજ્ય છે. દક્ષિણ પાઠપરંપરામાં (IIT કાનપુર દક્ષિણ પાઠ) કેટલાક વધારાના પાઠભેદો અને વિસ્તારો પણ મળે છે, જે વર્ણનવૈભવ અને ભક્તિપર સ્વીકાર-ઇતિહાસને વધુ ઉજાગર કરે છે.
Sargas in Sundara Kanda
Sarga 1
समुद्रलङ्घनारम्भः — Commencement of the Ocean-Crossing
આ પ્રથમ સર્ગમાં હનુમાનજીનું સમુદ્રલંઘન દૃઢ સંકલ્પ, પરાક્રમ અને વિવેકની સુવ્યવસ્થિત કસોટીરૂપે આરંભે છે. સીતાજીના સ્થાનની શોધ કરવાનો નિશ્ચય કરીને તેઓ રામકાર્યસિદ્ધિ માટે પોતાનું સ્વરૂપ વિશાળ કરે છે; વાનરગણ આશ્ચર્યથી નિહાળે છે. ત્યારબાદ દેવગતિ સમાન આકાશમાર્ગે તેઓ મહાસમુદ્ર તરફ વેગથી પ્રસ્થાન કરે છે. સમુદ્રદેવની પ્રેરણાથી મૈનાક પર્વત અતિથિધર્મ પાળતાં વિશ્રામસ્થાન તરીકે ઊભો થાય છે. મૈનાક પાંખવાળા પર્વતોની પ્રાચીન કથા અને ઇન્દ્ર દ્વારા તેમની પાંખો કાપવાની ઘટના કહી પરસ્પરધર્મ અને আতિથ્યનું મહત્ત્વ સમજાવે છે. હનુમાનજી સમયબંધ વ્રત અને કર્તવ્યને સ્મરી વિલંબ સ્વીકારતા નથી; છતાં વિનયપૂર્વક સ્પર્શમાત્રથી સન્માન કરીને આગળ વધે છે. પછી દેવતાઓ નાગમાતા સુરસાને હનુમાનજીની શક્તિ અને યુક્તિની પરીક્ષા માટે નિયુક્ત કરે છે. હનુમાનજી આકાર બદલતાં તેના મુખમાં પ્રવેશી ફરી બહાર આવી તેનો વર પૂર્ણ કરે છે; સુરસા આશીર્વાદ આપે છે. ત્યારબાદ છાયાગ્રાહિણી સિંહિકા તેમને પકડવા પ્રયત્ન કરે છે; હનુમાનજી જોખમ ઓળખી તેના મુખમાં પ્રવેશી મર્મસ્થાનોનો નાશ કરીને તેને સંહાર કરે છે અને ફરી ઉડે છે. સર્ગના અંતે તેઓ પાર કિનારે પહોંચી લંકામાં ગુપ્ત પ્રવેશ માટે યોગ્ય નાનું સ્વરૂપ ધારણ કરી આગળની કાર્યયોજનાનો વિચાર કરે છે—જ્યાં બળ સાથે સંયમ અને બુદ્ધિનું સંયોજન દેખાય છે.
Sarga 2
लङ्कादर्शनं तथा रात्रौ सूक्ष्मरूपेण प्रवेशोपायचिन्तनम् (Vision of Lanka and Strategy for Nocturnal Entry)
આ સર્ગમાં હનુમાન ત્રિકૂટ પર્વત પર આવી લંકાનું પ્રથમ વિસ્તૃત દર્શન કરે છે અને મનમાં પ્રવેશની યુક્તિ વિચારે છે. તે નગરની બહારના સમૃદ્ધ ઉપવન, સરોવર અને વિહાર-વન જુએ છે; પછી કમળોથી ભરેલી ખાઈઓ, સુવર્ણ પ્રાકારો, ઊંચા પ્રાસાદો, ધ્વજો અને તોરણોથી શોભિત લંકાને દેવપુરી સમાન માને છે. પરંતુ સુરક્ષાનું ભયંકર ચિત્ર પણ સ્પષ્ટ થાય છે—તીક્ષ્ણ શસ્ત્રધારી રાક્ષસોની કડક પહેરામાં આ નગરી ભોગવતી કે સર્પરક્ષિત ગુફા જેવી લાગે છે. દૂતધર્મ સ્મરી હનુમાન વિચારે છે કે ખુલ્લું યુદ્ધ અહીં અશક્ય છે; એવી ચોકસી છે કે પવન પણ અજાણ્યો પસાર ન થઈ શકે, અને બહુ ઓછા વાનરો જ અહીં સુધી પહોંચી શકે. અતએવ દેશ-કાલના અનુરૂપતામાં જ સિદ્ધિ છે એમ નક્કી કરી, સૂક્ષ્મરૂપ ધારણ કરીને સાંજ કે રાત્રે ગુપ્ત પ્રવેશ કરવો, રાવણને ચેતવ્યા વિના વૈદેહીનું ક્રમશઃ અનુસંધાન કરવું—એવો સંકલ્પ કરે છે. અંતે ચંદ્રોદયનું વર્ણન રાત્રિકાળની યોગ્યતા દૃઢ કરે છે અને નિરીક્ષણથી ગુપ્ત કાર્ય તરફના પરિવર્તનને દર્શાવે છે.
Sarga 3
लङ्काप्रवेशः — Hanuman Enters Lanka and Encounters Laṅkā-devatā
આ સર્ગમાં હનુમાન લંબશિખર પરથી રાત્રિ સમયે અત્યંત ગુપ્ત રીતે લંકામાં પ્રવેશ કરે છે. તે નગરની અદભુત રચના નિહાળે છે—સુવર્ણ દ્વાર, રત્નજડિત ભૂમિ, વૈડૂર્યમણિના મંચ અને સીડીઓ, ગુંજતું ગાન-વાદન, તથા પક્ષીઓથી ભરેલા પ્રાંગણ. ઊંચી ઉપમાઓ દ્વારા લંકાને અમરાવતી અને વાસવ-નગર સમી દિવ્ય નગરી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. લંકાની દુર્ગમતા અને ત્યાં પહોંચવા માટે જરૂરી બળ વિશે વિચાર્યા પછી, શ્રીરામ અને લક્ષ્મણના પરાક્રમનું સ્મરણ થતાં હનુમાનનો આત્મવિશ્વાસ વધુ દૃઢ બને છે. ત્યારબાદ લંકાની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા (રાક્ષસીરૂપે) પ્રગટ થઈ તેની ઓળખ અને હેતુ પૂછે છે અને પ્રવેશ અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ટૂંકા સંઘર્ષમાં તે પહેલો પ્રહાર કરે છે; હનુમાન સ્ત્રી હોવાથી અતિ ક્રોધને સંયમમાં રાખી મિતબળથી તેને પરાજિત કરે છે. પરાજિત લંકા-દેવતા બ્રહ્માનો વર જણાવે છે—જ્યારે કોઈ વાનર તેને વશ કરશે, ત્યારે સીતાહરણના કારણે રાવણના રાક્ષસોનો વિનાશ નજીક છે, એ સંકેત. પછી તે હનુમાનને નિર્ભયપણે અંદર પ્રવેશ કરી જનકનંદિની સીતાની શોધ આગળ વધારવાની મંજૂરી આપે છે.
Sarga 4
लङ्काप्रवेशः — Hanuman’s Stealth Entry and Survey of Lanka
લંકાની અધિષ્ઠાત્રી કામરૂપિણી લંકાને વશમાં કરીને હનુમાન પાછળના માર્ગે પ્રાકાર લંઘી શત્રુનગરમાં નિઃશબ્દ પ્રવેશ કરે છે (5.4.1). રાત્રિપ્રવેશ સમયે તે જાણબૂઝીને ડાબો પગ પહેલો મૂકે છે—આ વૈરી શકુન અને શત્રુભૂમિ પર વિજયસંકલ્પનું ચિહ્ન ગણાય છે (5.4.2–5.4.4). ત્યારબાદ તે લંકાનું ધ્વનિચિત્ર અને સ્થાપત્યવૈભવ નિહાળે છે—રાજમાર્ગ પર મોતી જેવી પુષ્પસજાવટ, હીરક-જાળીઓવાળા મહેલ, કમળ અને સ્વસ્તિક ચિહ્નોથી ચિત્રિત ભિત્તિઓ, અને દીપ્તિમય રાત્રિશોભા (5.4.3–5.4.7). હનુમાનની ટહેલણી બહુઇન્દ્રિય છે—ત્રિસ્થાન-ત્રિસ્વરના મધુર ગીતો, આભૂષણો અને નૂપુરોની ઝંકાર, સીડીઓ પર પગલાં, તાળી, હાસ્ય-પરिहासના સ્વર તે શ્રેષ્ઠ ગૃહોમાંથી સાંભળે છે (5.4.10–5.4.11). રાક્ષસગૃહોમાં મંત્રજપ, સ્વાધ્યાય અને રાવણની ઉંચી સ્તુતિ પણ સંભળાય છે—જે માત્ર સૈન્યવાદ નહીં, પરંતુ જટિલ ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક જીવન દર્શાવે છે (5.4.12–5.4.13). પછી સુરક્ષા-વ્યવસ્થાનું ચિત્ર સ્પષ્ટ થાય છે—મુખ્ય માર્ગે દૈત્યસૈનિકોની પંક્તિઓ, શહેરના મધ્યમાં ગુપ્તચરો, અને વિવિધ આકાર-પ્રકાર, ધ્વજ અને શસ્ત્રોથી સજ્જ દળો (5.4.14–5.4.22). અંતે હનુમાન રાજદુર્ગ વિસ્તારમાં પહોંચે છે—અંતઃપુર આગળ લાખની સંખ્યાનો પહેરો, સુવર્ણ તોરણ, કમળભરી પરિખા, પ્રાકાર, અને અંદર સ્વર્ગસમાન વૈભવ—વાહનો, ઘોડા, હાથી, આભૂષણો તથા કડક રક્ષિત દ્વારો; અને આગળના કાર્ય માટે તે રાવણના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરે છે (5.4.23–5.4.29).
Sarga 5
चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम् — Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita
આ પાંચમા સર્ગમાં ચંદ્રપ્રકાશની અવિરત છટામાં હનુમાનનું લંકા-નિરીક્ષણ વર્ણવાયું છે. મધ્ય આકાશમાં સ્થિત ચંદ્ર શીતળ પ્રકાશનું છત્ર બની પ્રાણીઓને શાંત કરે છે, સમુદ્રને ઉછાળે છે અને રાત્રિને નિરીક્ષણયોગ્ય બનાવે છે. એ જ ઉજાસમાં હનુમાન લંકાના મહેલો અને ગૃહોના આંતરિક ભાગોમાં સીતાની શોધ કરે છે. ત્યાં મદોન્મત્ત રાક્ષસો ઝઘડે છે, ગર્વથી બડાઈ મારે છે અને દેહબળ દર્શાવે છે; ઘરો રથો, અશ્વો, શસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સમૃદ્ધ દેખાય છે. સ્ત્રીઓ પણ વિવિધ સ્થિતિમાં—પતિ સાથે સૂતી, હસતી, આહ ભરતી, પ્રિયને આલિંગન કરતી—તારા, પુષ્પોમાં પક્ષીઓ, વીજળી સમા આભરણો જેવી કાવ્યોપમાઓ સાથે ચિતરાય છે. નગરનું સૈન્યજીવન પણ જાગૃત છે—ધનુષ તણાયેલા, યોદ્ધાઓનો ભારે શ્વાસ, હાથીઓની ગર્જના. પરંતુ સર્વત્ર શોધ્યા છતાં હનુમાનને જનકનંદિની સીતા દેખાતી નથી. અંતે તે સીતાના કુલિન જન્મ, ધર્મનિષ્ઠા અને શ્રીરામભક્તિનું સ્મરણ કરે છે અને તેણી અદૃશ્ય રહેતાં ક્ષણભર શોક-વિષાદમાં ડૂબી જાય છે।
Sarga 6
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
આ છઠ્ઠા સર્ગમાં હનુમાન અગાઉના મહેલોમાં સીતાજીને ન મળતાં પણ લંકામાં ઝડપી છતાં સુવ્યવસ્થિત રીતે આગળ વધે છે. કામરૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ અને લાઘવ (ચપળતા)ના આધારથી તેઓ રાક્ષસરાજના નિવાસસ્થાને પહોંચે છે. ત્યાં જ્વલંત લાલ પ્રાકારો, રજત-સુવર્ણ તોરણો, અંતઃપુરોની સ્તરબદ્ધ રચના, તેમજ આભૂષણોની ઝણકાર, દુન્દુભિ-શંખધ્વનિ અને યજ્ઞકર્મનો કોલાહલ—સમુદ્રગર્જના સમાન સતત ગુંજતો વાતાવરણ વર્ણવાય છે. ગ્રંથ લંકાની સામાજિક અને સૈન્ય પરિસ્થિતિ દર્શાવવા પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ, કુંભકર્ણ, વિભીષણ, ઇન્દ્રજિત વગેરે અનેક પ્રખ્યાત રાક્ષસોના ગૃહોનું ઉલ્લેખ કરે છે. પછી રાજપ્રાસાદના કેન્દ્રમાં હનુમાન સશસ્ત્ર રક્ષકો, સેનાદળ, ઉત્તમ અશ્વો અને મેઘ-પર્વત સમાન યુદ્ધહાથીઓને જુએ છે; તેમજ સુવર્ણ-રત્નના ભંડારો, પાત્રો, પાલકીઓ, ક્રીડામંડપો અને કળાત્મક ઉપવન-પ્રાંગણોની અપાર સમૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ કરે છે. આ અધ્યાયનો ઉપદેશ એ છે કે સંયમિત ગુપ્તચર્યા દ્વારા શત્રુની સંપત્તિ, નિત્ય અનુષ્ઠાન-વિધિ અને રક્ષણવ્યવસ્થાનો યથાર્થ અંદાજ લેવો, છતાં ધ્યેયથી ન ડગવું. હનુમાનનું ધર્મમય લક્ષ્ય સીતાન્વેષણ હોવાથી, અવિચારી રીતે પોતાને પ્રગટ કર્યા વિના અને અનાવશ્યક જોખમ ટાળી, વિવેકપૂર્વક કાર્ય સાધવું જોઈએ.
Sarga 7
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
આ સર્ગમાં હનુમાન લંકાની રાજસી સ્થાપત્ય-સમૃદ્ધિ અને પુષ્પક વિમાનનું નજીકથી નિરીક્ષણ કરે છે. સોનાની જાળીઓથી યુક્ત, વૈડૂર્ય મણિથી શોભિત પ્રાસાદોનું ઘન ‘જાળું’ તેને દેખાય છે—જાણે વીજળીથી ગૂંથાયેલા મેઘસમૂહો, પક્ષીઓના કલરવથી જીવંત. શંખો, શસ્ત્રો, ધનુષ-બાણ માટે વિશેષ સભામંડપો અને આયુધાગારો, તેમજ અટારીઓ પર ચંદ્રપ્રકાશમાં ઝગમગતા મેડતળો પણ તે જુએ છે. આ ગૃહો ધન-નિધિથી પરિપૂર્ણ, નિર્દોષ અને જાણે દૈવી શિલ્પી માયાએ રચ્યા હોય તેમ લાગે છે—રાવણના સંચિત વૈભવ અને શક્તિનું સૂચક. પછી હનુમાન એક અનુપમ સુવર્ણ પ્રાસાદ અને આકાશચારી પુષ્પક વિમાન દર્શે છે—મણિખચિત, મેઘ-આકાશ સમાન વર્ણવાળું, ધરતી પર સ્વર્ગ સમું પ્રકાશમાન. અંદરની શોભા ચિત્રિત વિશ્વરચના જેવી: પર્વતો, વૃક્ષો, પુષ્પો, સરોવરો, કમળો, ઉપવનો; મણિથી ઘડાયેલા પક્ષીઓ, સર્પો, અશ્વો, ગજો અને લક્ષ્મીનું ચિહ્ન. એવા પર્વતસમાન, સુગંધિત પ્રાસાદ સુધી પહોંચીને હનુમાન ફરી સીતાની શોધમાં નગરમાં વિચરે છે. સીતાનો પત્તો ન લાગતાં તેનું મન અત્યંત વ્યાકુળ થાય છે—ઇન્દ્રિયોને મોહે તેવા વૈભવ વચ્ચે પણ કાર્યની કરુણ તાત્કાલિકતા તેને અંદરથી કચોટે છે.
Sarga 8
पुष्पकविमानदर्शनम् (Vision of the Pushpaka Aerial Chariot)
આ સર્ગમાં હનુમાન લંકાના અંતઃપુર-પ્રાસાદોના આંતરિક માર્ગોમાંથી પસાર થતાં, પ્રાસાદના મધ્યભાગમાં સ્થિત પુષ્પક વિમાનનું દર્શન કરે છે. અધ્યાય મુખ્યત્વે વસ્તુ-વર્ણનપ્રધાન છે—વિમાન રત્નખચિત, વજ્રાલંકૃત અને તપ્ત સુવર્ણની જાળીદાર બારીઓથી યુક્ત તરીકે વર્ણવાયું છે. તેનું નિર્માણ વિશ્વકર્માએ કર્યું હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે અને તેની કારીગરી સામાન્ય માપદંડોથી પરે, સૂર્યમાર્ગમાં દીપક સમી ઝળહળતી દર્શાવવામાં આવી છે. વર્ણનમાં ભારપૂર્વક કહેવામાં આવે છે કે તેમાં કંઈ પણ અકૃત કે તુચ્છ નથી—બધું જ અમૂલ્ય અને અનન્ય, જાણે દેવમાનકને પણ વટાવી જાય એવું. આથી લંકાની રાજસત્તા અને અતિમાનવી સાધનસંપત્તિનો સંકેત મળે છે. વિમાન સ્વામીના સંકલ્પ અનુસાર મનથી જ ઇચ્છિત સ્થાને પહોંચાડનારું, અનેક વિશેષ વિશ્રાંતિસ્થાનો ધરાવતું, અને પર્વતશિખર સમાન અનેક અદ્ભુત ગોપુરો-મિનારોવાળું જણાવાયું છે. અંતે હજારો વેગવાન અને ભયંકર રાત્રિચર ભૂતગણો દ્વારા તેનું વહન થતું હોવાનું ઉલ્લેખાય છે. હનુમાન તેની શોભા જોઈને તેને વસંતની રમણીયતા કરતાં પણ અધિક માને છે. આ રીતે લંકાનું વૈભવ અને હનુમાનનું સંયમિત નિરીક્ષણ તથા ધર્મકાર્ય—બન્નેનો સંવાદ આ સર્ગમાં પ્રગટ થાય છે.
Sarga 9
पुष्पकविमानवर्णनम् — Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace
આ સર્ગમાં હનુમાન વૈદેહી સીતાની શોધ ચાલુ રાખતાં રાક્ષસરાજના મુખ્ય નિવાસસ્થાનનું ક્રમબદ્ધ નિરીક્ષણ કરે છે. વર્ણન પછી શિલ્પ-સ્થાપત્ય અને સૌંદર્યના વિશદ ચિત્રણમાં પ્રવેશે છે—વિશાળ મધ્ય પ્રાસાદ-સમૂહ અને ત્યારબાદ રત્નજડિત પુષ્પક વિમાન. તે વિમાન વિશ્વકર્માએ બ્રહ્મા માટે બનાવ્યું, કુબેરે તપસ્યાથી મેળવ્યું, અને રાવણે બળપૂર્વક છીનવી લીધું—આ રીતે ધર્મસંગત પ્રાપ્તિ અને હિંસક અપહરણ વચ્ચેનો નૈતિક ભેદ સ્પષ્ટ થાય છે. વિવિધ પ્રકારનું સોનું, સ્ફટિક, નીલમણિ, પ્રવાળ, મોતી વગેરે સામગ્રી; સ્તંભો, જાળીદાર બારીઓ, સીડીઓ, મંચ/વેદિકાઓ જેવી રચનાઓ; તથા ધૂપ, ફૂલ, ભોજન અને મદ્યની સુગંધથી ભરેલું વાતાવરણ—કાવ્યોપમાઓ દ્વારા લંકાની સમૃદ્ધિ મોહક પણ અને ધર્મદૃષ્ટિએ અસંગત પણ દેખાડાય છે. સુગંધના માર્ગે હનુમાન રાવણના પ્રિય મંડપ સુધી પહોંચે છે, જ્યાં વિહાર પછી અસંખ્ય સ્ત્રીઓ નિદ્રામાં છે; તેમના આભૂષણો અને ભંગિમાઓ કમળ, તારાઓ, નદીઓ અને લતાઓ સાથે સરખાવવામાં આવે છે. અંતે હનુમાન ધર્મબુદ્ધિથી નિષ્કર્ષ કરે છે કે આ સ્ત્રીઓમાં માત્ર સીતા જ રાવણ સાથે સ્વેચ્છાએ જોડાયેલી નથી—અને તેથી અપહરણને અનાર્ય કર્મ તરીકેની નિંદા વધુ તીવ્ર બને છે.
Sarga 10
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
આ સર્ગમાં હનુમાન ગુપ્ત નિરીક્ષકની જેમ વિચરતાં રાવણના અંતઃપુરની વૈભવશાળી શયનશાળા સુધી પહોંચે છે. ત્યાં સ્ફટિક અને મણિખચિત શય્યાઓ, સુવર્ણ ઉપકરણો, હાર-માળા, દીવા, સુગંધ, ચંદનલેપન વગેરે વડે સજાયેલું રાજસી ભોગવૈભવ—જાણે વિધિવત્ ઉપચાર સમાન—વર્ણાય છે. પછી તે રાક્ષસરાજ રાવણને નિદ્રિત અવસ્થામાં જુએ છે—મેઘ સમ, સંધ્યાના રક્તવર્ણ આકાશમાં વીજળી સમ, મંદર પર્વત સમ, અને ગંગાતટના હાથી સમ—એવી ઉપમાઓથી તેની શક્તિ, ભોગાસક્તિ અને દેહ પરનાં યુદ્ધચિહ્નો પ્રગટ થાય છે. તેના સર્પસદૃશ શ્વાસોચ્છ્વાસથી હનુમાન ક્ષણભર ભયભીત થાય છે, પરંતુ તરત જ સંયમ મેળવી ફરી સતર્ક બને છે. આગળ હરમની સ્ત્રીઓ—નર્તકી, ગાયિકા અને સેવિકા—વાદ્યો અને આભૂષણો સાથે ઉત્સવની થાકથી સૂઈ ગયેલી દેખાય છે. મન્દોદરીને જોઈ તેની રૂપશોભા અને શૃંગારથી હનુમાન તેને સીતા સમજી ક્ષણિક આનંદ પામે છે; પરંતુ ધર્મયુક્ત વિવેકથી તપાસી જાણી લે છે કે તે સીતા નથી. આ રીતે રાજભોગના અતિરેક સામે અન્વેષકની નૈતિક દૃષ્ટિ પ્રગટ થાય છે અને સુન્દરકાંડની ગુપ્ત અનુસંધાન-પ્રેરણા આગળ વધે છે.
Sarga 11
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
આ સર્ગમાં હનુમાન અગાઉ કરેલી એક ધારણાને ત્યજી સીતાજી વિષે ફરી વિચાર કરે છે. તે નિશ્ચય કરે છે કે રામથી વિયોગમાં રહેલી સ્ત્રી ન ઊંઘમાં મગ્ન થાય, ન શૃંગાર કરે, ન ભોજન‑પાનમાં પ્રવૃત્ત થાય; અને રામ સમાન કોઈ ન હોવાથી દેવાધિપતિ હોય તોય બીજા પુરુષની ઇચ્છા ન કરે. પછી તે રાવણના અંતઃપુરમાં ફરી પાનભૂમિ (ભોજન‑પાનગૃહ)નું નિરીક્ષણ કરે છે. ત્યાં વિવિધ રીતે તૈયાર કરેલા માંસ, લેહ્ય‑પેય‑ભોજ્ય પદાર્થો, રાગ‑ષાડવ જેવા મધુર રસ, સોનાં‑ચાંદીનાં‑સ્ફટિકનાં પાત્રો, વિખેરાયેલી માળાઓ‑ફળો, ઢોળાયેલા પાન, તથા ગોઠવાયેલા શય્યા‑આસનો—એવી સમૃદ્ધિ છે કે અગ્નિ વિના પણ સભા તેજસ્વી લાગે છે. વિલાસ‑ક્રીડા પછી સૂઈ ગયેલી સ્ત્રીઓ વચ્ચે રાવણ પણ પ્રકાશમાન દેખાય છે. અંતઃકક્ષો સંપૂર્ણ શોધ્યા છતાં જાનકી મળતી નથી. ત્યારે ધર્મસંકોચ થાય છે—પરાયા અંતઃપુરમાં સૂતી સ્ત્રીઓને જોવું દોષ તો નથી? હનુમાન નક્કી કરે છે કે તેનું મન વિષયાસક્ત નથી, ધર્મમાં સ્થિર છે; અને સ્ત્રીની શોધ સ્ત્રીઓમાં નજર કર્યા વિના શક્ય નથી. આ નિશ્ચય સાથે તે પાનભૂમિ છોડીને અન્યત્ર સીતાની શોધ આગળ વધારે છે.
Sarga 12
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
આ સર્ગમાં હનુમાન લંકાના મધ્યસ્થ મહાપ્રાસાદ-સમૂહમાં ફરી એકવાર ક્રમબદ્ધ અને સૂક્ષ્મ શોધ કરે છે. સીતાદર્શનની ઉત્કંઠાથી તે લતાગૃહો, ચિત્રશાળાઓ, શયનકક્ષો, ભોજનસભાઓ, ક્રીડાગૃહો, ઉદ્યાનમાર્ગો, ભૂગર્ભ કક્ષો, દેવાલય અને અંતઃપુરની અંદર-અંદર વસેલા અનેક નિવાસસ્થાનોમાં પ્રવેશ કરી લગભગ કોઈ સ્થાન અશોધિત રાખતો નથી. અહીં મુખ્યત્વે હનુમાનનું આંતરિક મનન છે—કાર્ય નિષ્ફળ થવાની ભીતિ, સીતાનું ભયથી કે હિંસાથી મૃત્યુ થયું હશે એવી શંકા, અને સમુદ્રપાર રાહ જોતા વાનરો (જાંબવાન, અંગદ વગેરે)ની અપેક્ષાઓ તથા ધર્મકાર્યના પરિણામોનો વિચાર. નૈતિક વળાંક પર તે નિરાશા ત્યજી “અનિર્વેદ” (અવસાદરહિત ધૈર્ય)ને સમૃદ્ધિ અને સિદ્ધિનું મૂળ માની શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નમાં ફરી પ્રતિબદ્ધ થાય છે. અંતે વિદ્યાધર અને નાગકન્યાઓ સહિત અનેક અદ્ભુત સ્ત્રીઓ તથા વિવિધ ભયાનક રૂપવાળી રાક્ષસી પરિચારિકાઓ દેખાય છે; પરંતુ જનકનંદિની, રાઘવપ્રિયા સીતા મળતી નથી. શોક વધે છે, છતાં અડગ પ્રયત્ન જ માર્ગ છે—એ સંકલ્પ વધુ દૃઢ બને છે।
Sarga 13
रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च (Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation)
આ સર્ગમાં હનુમાન મેઘોમાં વીજળી સમાન લંકાની પ્રાચીર પર ઉતરી રાવણના ભવનની ચારે તરફ પરિક્રમા કરે છે, પરંતુ સીતાજીનો પત્તો લાગતો નથી. ત્યારે તે સીતાના અદૃશ્ય થવાના અનેક સંભવિત કારણો વિચારે છે—અપહરણ સમયે સમુદ્રમાં પડી ગઈ હશે, રાક્ષસોએ મારી કે ભક્ષી લીધી હશે, રામસ્મરણના શોકથી પ્રાણ ત્યાગ્યા હશે, અથવા પાંજરામાં બંધ પક્ષી જેવી ગૂઢ કારાગારમાં કેદ રાખી હશે। પછી તે અનુમાનથી આગળ વધી પરિણામવિચાર કરે છે—જો હું સમાચાર વિના પરત ફરું તો રામ, લક્ષ્મણ, ભરત, શત્રુઘ્ન, અંતઃપુરની રાણીઓ, સુગ્રીવ, રૂમા, તારા, અંગદ અને સમગ્ર વાનરસમુદાય પર શોક અને મૃત્યુની પરંપરા તૂટી પડશે. અગ્નિમાં પ્રવેશ, જળમાં ડૂબવું, ઉપવાસ જેવા આત્મવિનાશના વિચાર આવે છે, પરંતુ આત્મહત્યા અધર્મ અને અનેક દોષોની જનની છે એમ માનીને તે ત્યજી દે છે; શુભ સિદ્ધિ જીવિતને જ પ્રાપ્ત થાય છે એવો નિશ્ચય કરે છે। અંતે તે શોધ ચાલુ રાખવાનો સંકલ્પ કરે છે, અશોકવનિકાને હજી અજાણી તપાસસ્થળી તરીકે ઓળખી દેવતાઓ અને સહાયકોને નમસ્કાર કરીને સ્પષ્ટ નિર્ધાર સાથે તે ઉપવન તરફ આગળ વધે છે. સર્ગના અંતે તે ઉપવનની રક્ષિત પવિત્રતા સ્મરી સફળતા માટે પ્રાર્થના કરે છે।
Sarga 14
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
આ સર્ગમાં હનુમાન સંયત વેગથી મહેલની સીમા પાસે ઉતરી, વૈદેહીની ગુપ્ત શોધ માટે અશોકવનિકામાં પ્રવેશ કરે છે. તેની ઝડપી ગતિથી પુષ્પિત વૃક્ષો કંપે છે અને અનેક રંગોની પુષ્પવર્ષા થાય છે; પક્ષીઓ વિખેરાઈ જાય છે; ઉપવન જાણે વસંતનું સજીવ સ્વરૂપ લાગે છે. કાવ્યમય ઉપમાઓમાં વૃક્ષોને પરાજિત જુગારીઓ સમાન અને વનિકાને અવ્યવસ્થિત યુવતી સમાન બતાવી, ભૌતિક હલચલને અર્થસભર કાવ્યમાં ફેરવવામાં આવે છે. હનુમાન ત્યાંની રચિત વૈભવતા જુએ છે—મણિ, સોનું અને ચાંદીથી પાથરેલા માર્ગ; રત્નસોપાનવાળા સરોવરો, સ્ફટિક તળ, કમળવન અને જળપક્ષીઓથી ભરેલા જળાશયો; કૃત્રિમ તળાવો અને મહેલો, જાણે વિશ્વકર્માની રચના. તે એક પ્રખ્યાત સુવર્ણ શિંશુપા વૃક્ષ ઓળખે છે—સુવર્ણ મંચોથી ઘેરાયેલું, પવનમાં નૂપુરધ્વનિ જેવી ગુંજ સાથે. તે પર ચડીને વિચારે છે કે વનવાસની આદતવાળી અને સંધ્યાવંદન કરનારી સીતા નજીકના શુભ જળસ્થાને આવી શકે. પછી હનુમાન ઘન પાંદડાં અને પુષ્પોની વચ્ચે પોતાને છુપાવી સતર્ક રહે છે અને રાણીના પ્રાગટ્યની રાહ જુએ છે.
Sarga 15
अशोकवनिकायां सीतादर्शनम् (Sita Seen in the Ashoka Grove)
આ પંદરમા સર્ગમાં હનુમાન શિંશુપા-વૃક્ષ પરથી અશોકવનિકાને સર્વ તરફથી નિહાળે છે. તે ઉદ્યાનની અલંકાર-સમૃદ્ધિ, પુષ્પપ્રભાનું વૈચિત્ર્ય, નંદન અને ચૈત્રરથ સમાન તેની શોભા તથા સહસ્રો અશોકવૃક્ષોનું વર્ણન કરે છે. મધ્યમાં તે ચૈત્યપ્રાસાદસદૃશ ઊંચું ભવન જુએ છે—સહસ્ર સ્તંભોથી આધારિત, કૈલાસ સમ પાંડુરપ્રભ, પ્રવાળ સોપાન અને તપ્તકાંચન વેદિકાઓથી સુશોભિત. પછી તે રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, મલિન વસ્ત્રધારિણી, ઉપવાસથી કૃશ, વારંવાર નિશ્વાસ લેતી એક સ્ત્રીને જુએ છે. ઉપમાઓની શ્રેણીથી તેની શોકસ્થિતિ દર્શાવે છે—ધૂમાવૃત શિખા જેવી, મેઘાવૃત ચંદ્રપ્રભા જેવી, રોહિણી-પીડન ઉપમા વગેરે. ‘આ સીતાજ છે’ એવો હનુમાનનો નિશ્ચય કારણ-લક્ષણોથી ક્રમે દૃઢ બને છે; રામે પૂર્વે વર્ણવેલા આભૂષણ-ચિહ્નો નિહાળી તે પ્રમાણ મેળવે છે, અને ત્યજાયેલા વસ્ત્ર-ભૂષણના સ્મરણથી કથાપ્રમાણની કડી પૂર્ણ થાય છે. અંતે સીતાદર્શનથી હર્ષિત થઈ તે મનમાં રામ પાસે જઈ પ્રભુની પ્રશંસા કરે છે—આ સર્ગમાં દૂતનું ‘પ્રમાણ-સંગ્રહ’ (ચકાસણી) અને કરુણા-વિવેકનો સહવાસ મુખ્ય શિક્ષા છે.
Sarga 16
षोडशः सर्गः (Sarga 16): Hanumān’s Recognition of Sītā and Renewed Lament
આ સર્ગમાં હનુમાન અશોકવાટિકામાં દેખાયેલી સ્ત્રીને મનમાં તપાસી નિશ્ચય કરે છે કે એ જ સીતાજી છે. સીતાના સૌંદર્ય અને શ્રીરામના ગુણો સ્મરીને તેમનો શોક ફરી ઊઠે છે, પરંતુ તે નીતિબુદ્ધિથી સંયમિત રહે છે—હનુમાન માને છે કે રામ-લક્ષ્મણના પરાક્રમનું જ્ઞાન હોવાથી જ સીતાજી ધૈર્યથી અડગ છે. પછી તે ‘સીતાના હિતાર્થે’ થયેલા મહાસંગ્રામોની કારણશ્રેણી યાદ કરે છે—વાલિવધ, કબન્ધ અને વિરાધનો સંહાર, તથા જનસ્થાનમાં ખર, ત્રિશિરા, દૂષણ સહિત ચૌદ હજાર રાક્ષસોનો વિનાશ; અને સુગ્રીવને રાજ્યપુનઃપ્રાપ્તિ પણ એ જ પરિણામક્રમમાં આવે છે એમ દર્શાવે છે. પોતાનું સમુદ્રોલ્લંઘન અને લંકાનું સર્વેક્ષણ સીતાપ્રાપ્તિની સેવા તરીકે માને છે અને સીતાજી માટે તો જગત ઉથલાવી દે એવો યુદ્ધ પણ ધર્મસંગત છે એવો નિશ્ચય કરે છે. તે સીતાના પરિચયચિહ્નો વધુ પ્રબળ કરે છે—જનકનંદિની, હળની રેખામાંથી જન્મેલી, પતિવ્રતા, અને દશરથની જ્યેષ્ઠ વહુ. પહેલાં રામ-લક્ષ્મણના રક્ષણમાં રહેલી સીતાજી હવે રાક્ષસીઓના પહેરામાં છે—આ વિરોધથી કરુણા વધે છે. હિમથી ઝાંખું પડેલું કમળ, વિરહિણી ચક્રવાકી, અને અશોકપુષ્પ-ચંદ્રપ્રભાથી શોક વધે તેવી ઉપમાઓથી બંધનદુઃખનું ચિત્રણ કરીને હનુમાન શિંશુપા વૃક્ષ પર છુપાઈ સાવધ નજર રાખે છે.
Sarga 17
सप्तदशः सर्गः — Hanuman Beholds Sita in the Ashoka Grove
આ સર્ગમાં શીતળ, નિર્મળ અને નિષ્કલંક ચંદ્રનો ઉદય થાય છે. નીલ જળમાં હંસ સમાન ચંદ્ર વગેરે સ્તરબદ્ધ ઉપમાઓથી તેની કાંતિ વર્ણવાય છે; તેની જ્યોત્સ્ના હનુમાનના ધર્મકાર્યને સેવકની જેમ સહાય કરતી દેખાય છે. વૈદેહીની શોધમાં હનુમાન પહેલાં રક્ષણ-વ્યવસ્થા નિહાળે છે—વિકૃત દેહવાળી, પશુમુખી સંકરરૂપ, લોખંડના શૂલ-મુદગર આદિ શસ્ત્રધારિણી રાક્ષસીઓ એક વિશાળ વૃક્ષના થડની આસપાસ બેઠેલી છે; અહીં ભય એક શત્રુનો નહીં, વ્યવસ્થિત આતંકનો આકાર છે. એ જ વૃક્ષની નીચે અંતે તે સીતાને ઓળખે છે—કાંતિહીન, ધૂળથી મલિન, શોકગ્રસ્ત; છતાં પતિવ્રતા ધર્મ અને રામપ્રેમથી અંતરમાં તેજસ્વી. ભૂમિ પર પડેલી ઉલ્કા, શરદચંદ્રકલાને ઢાંકતા વાદળો, અને ન વગાડેલી વીણા જેવી ઉપમાઓથી તેની સ્થિતિ જણાય છે; પરંતુ બાહ્ય કષ્ટ વચ્ચે પણ તેનો ધર્મ અખંડ છે એ સ્પષ્ટ થાય છે. હનુમાનનો આનંદ સંયમિત રહે છે—રાહતના આંસુ વહે છે, મનમાં રામ-લક્ષ્મણને પ્રણામ કરે છે, અને સીતાની સુરક્ષા ભંગ ન થાય તે માટે પાંદડાની ઓટમાં છુપાઈ આગળનું કાર્ય સાવધાનીથી કરે છે.
Sarga 18
अष्टादशः सर्गः (Sarga 18): रावणस्य प्रमदावनप्रवेशः — Ravana’s entry into the women’s grove
હનુમાન ફૂલોથી ભરેલી અશોકવાટિકામાં વૈદેહી સીતાની શોધ ચાલુ રાખે છે; રાત ઓસરતી જાય છે અને પ્રભાત નજીક આવે છે. ત્યારે મંગલ વાદ્યોના નાદથી દશગ્રીવ રાવણ જાગે છે—માળા-વસ્ત્ર અવ્યવસ્થિત, મન સીતામાં આસક્ત, કામભાવ છુપાયેલો નથી; ઊઠીને તે આભૂષણોથી સજ્જ થાય છે. વૃક્ષો, સરોવરો, પક્ષીઓ અને મૃગોથી સમૃદ્ધ ઉદ્યાનમાં મણિ-સુવર્ણ તોરણો વચ્ચેથી પસાર થઈ તે અશોકવાટિકામાં પ્રવેશે છે. તેની પાછળ દીવા, ચામર, જળકલશ, આસન, મધિરા અને ચંદ્રપ્રભા સમ છત્ર ધારણ કરનાર સ્ત્રીઓ ચાલે છે; મુખ્ય રાણીઓ નિદ્રા અને મદથી વિહ્વળ, મેઘની આસપાસ વીજળી જેવી, વિખરાયેલા આભૂષણ-પ્રસાધન સાથે અનુસરે છે. હનુમાન નૂપુર-મેખલાના શબ્દો સાંભળે છે, અનેક તેલદીવાઓના પ્રકાશમાં દ્વારે ઊભેલા રાવણને જુએ છે અને પાંદડાંની ઓટમાં છુપાઈ રહી તેની કામાતુર, દર્પિત, મદોન્મત્ત, મનોભવસદૃશ કાયાનું નિરીક્ષણ કરે છે. સીતાને જોવા ઇચ્છતો રાવણ ફરી વનમાં અંદર વળે છે; સર્ગના અંતે લોભી બળ અને અડગ સદ્ગુણ વચ્ચેના આસન્ન સામનાનો સંકેત મળે છે.
Sarga 19
सीताव्यथा-वर्णनम् / Sītā’s Distress and Rāvaṇa’s Attempt at Coercive Allurement
આ સર્ગમાં રાવણ અશોકવનિકામાં બંધિની સીતાની પાસે આવે છે. રાક્ષસેન્દ્રને જોઈને સીતાનું શરીર ભયથી કંપી ઊઠે છે—પવનથી હલતી કેળીની વનસ્પતિની ઉપમા દ્વારા તેનો આ કંપ સ્પષ્ટ થાય છે. ત્યારબાદ અનેક ઉપમાઓની શ્રેણીથી તેના સૌભાગ્ય અને સ્થિરતાના ક્ષયનું ચિત્રણ થાય છે—તે મ્લાન કીર્તિ જેવી, તિરસ્કૃત શ્રદ્ધા જેવી, વિઘ્નિત પૂજા જેવી, નિષ્ફળ આશા જેવી, કરમાઈ ગયેલી કમળલતા જેવી, વીરવિહોણી સેના જેવી, અંધકારથી ઢંકાયેલી પ્રભા જેવી, સૂકી નદી જેવી અને રાહુગ્રસ્ત પૂર્ણચંદ્ર જેવી દેખાય છે. આ પ્રતીકો અપહરણથી ઊભી થયેલી નૈતિક અવ્યવસ્થાને લોક-યજ્ઞ-દૈવી ચિહ્નોમાં પ્રતિબિંબિત કરે છે, છતાં સીતાનો અંતર્ધર્મ અખંડ રહે છે. ઉપવાસ, શોક, ચિંતા અને ભયથી તે કૃશ થઈ છે, છતાં તપસ્યાના બળે તેને આધ્યાત્મિક રીતે ‘ધનવતી’ કહેવાઈ છે. અંતે રાવણ પ્રલોભનો દ્વારા તેને લલચાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે; તે રામનિષ્ઠામાં અડગ રહેતાં જ તે પ્રાણઘાતક ધમકી આપે છે. આમ બળજબરી અને અચલ પતિવ્રતા-નિષ્ઠા વચ્ચેનો નૈતિક ધ્રુવીકરણ સ્પષ્ટ થાય છે.
Sarga 20
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Persuasion and Coercive Courtship of Sita)
આ સર્ગમાં રાવણ રાક્ષસીઓના પહેરામાં રહેલી, શોકથી વ્યાકુળ અને તપસ્વિની સમી સીતાને ‘મધુર અને ચપળ વચનો’થી સંબોધે છે. તેની વાણીમાં લાલચ અને ભયપ્રદર્શન વારંવાર બદલાતાં રહે છે. તે માળા, ચંદન, ધૂપ, વસ્ત્રો, આભૂષણો જેવા ભોગવૈભવ, ગીત-નૃત્ય-વાદ્યોનાં મનોરંજન, તેમજ રાજકીય સત્તા—અંતઃપુર પર અધિકાર, અપાર ધન-ભૂમિ—આપવાનો પ્રલોભન આપે છે; જનકને પણ વિજય-ઉપહાર આપી સન્માનિત કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને સીતાને આકર્ષવા પ્રયત્ન કરે છે. રાવણ સીતાના અનુપમ સૌંદર્યની પ્રશંસા કરીને તેને શૃંગાર કરવા પ્રેરે છે અને ક્ષણભંગુર યુવનનો તર્ક આપી તરત સંમતિ માગે છે. સાથે જ પોતાનો અજય પરાક્રમ બતાવી રામની શક્તિને તુચ્છ ગણાવે છે—રામને વનવાસી, નિર્ધન, અહીં સુધી કે કદાચ મૃત પણ હોવાનું સૂચવે છે, અને લંકાથી સીતાને પાછી લાવવી રામ માટે અશક્ય છે એવો દાવો કરે છે. આમ, સીતાની તપશ્ચર્યા અને દૃઢ અસ્વીકારની પૃષ્ઠભૂમિમાં, વૈભવી વચનો, સૌંદર્ય-સ્તુતિ અને ધર્મપતિની નિંદા દ્વારા રચાતી બળજબરીની પ્રલોભન-નીતિનું આ સર્ગ સ્પષ્ટ ચિત્રણ કરે છે।
Sarga 21
सीताया रावणं प्रति धर्मोपदेशः (Sita’s Dharmic Admonition to Ravana)
આ સર્ગમાં રાવણના અહંકારભર્યા પ્રસ્તાવને સાંભળીને સીતા સંયમિત પરંતુ અડગ વાણીમાં ઉત્તર આપે છે. તે બંને વચ્ચે તૃણકાંડી મૂકી મર્યાદા સ્થાપે છે અને ધર્મનું સ્પષ્ટ ઉપદેશ આપે છે—રાજાએ કામને વશમાં રાખવો, પરસ્ત્રીઓનું રક્ષણ પોતાની સ્ત્રીઓ સમાન કરવું, અને જ્ઞાનીજનની હિતકારી સલાહ માનવી. અધર્મી શાસકના કારણે રાજ્યનો વિનાશ નિશ્ચિત થાય છે; રાવણ પોતે જ પોતાના કુલના વિનાશનો કારણ બનશે, એમ તે કહે છે. પછી ઉપમાઓથી રાઘવ સાથે પોતાની અવિભાજ્યતા દર્શાવે છે—જેમ સૂર્ય સાથે તેની પ્રભા, તેમ તત્ત્વદર્શી બ્રાહ્મણ સાથે વિદ્યા। પછી સીતા નીતિનો માર્ગ બતાવે છે—રાવણે રામ સાથે મૈત્રી કરવી અને સીતાને પરત આપવી; એ જ કલ્યાણનો એકમાત્ર ઉપાય છે. ત્યારબાદ તે રામના યુદ્ધમય આગમનની ચેતવણી આપે છે—ધનુષ્યની મેઘગર્જના જેવી ટંકાર, લંકા પર બાણવર્ષા, અને સીતાનું અનિવાર્ય ઉદ્ધાર; જેમ વિષ્ણુએ વામનરૂપે અસુરોથી શ્રીને પુનઃ પ્રાપ્ત કરી. અંતે તે કાયરતાપૂર્ણ અપહરણની નિંદા કરીને કહે છે કે રામના પ્રતિશોધથી કોઈ આશ્રય બચાવી શકશે નહીં।
Sarga 22
रावणस्य तर्जनं सीताया धर्मोक्तिः (Ravana’s Threats and Sita’s Dharma-Centered Reply)
અશોકવનમાં સીતાના તીખા તિરસ્કારથી ક્રોધિત રાવણ ભયંકર ધમકીઓથી તેને ડરાવે છે. તે બે મહિનાની મર્યાદા નક્કી કરીને રાક્ષસીઓને આદેશ આપે છે કે સામ, દામ, ભેદ, દંડ—લાલચ, છલ અને દમન—એવા બદલતા ઉપાયો દ્વારા સીતાને વશ કરો. સીતાની આપત્તિ જોઈ દિવ્ય સ્ત્રીઓ અને ગંધર્વકન્યાઓ શોકાકુલ થઈ મૌન સંકેતોથી તેને સાંત્વના આપવા પ્રયત્ન કરે છે; બંધિની સીતાની નૈતિક એકાંતતા વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. સીતા ધૈર્યથી ધર્માધારિત ઉત્તર આપે છે. તે રાવણના મંત્રીઓને ધિક્કારે છે કે તેમણે તેને અધર્મથી રોક્યો નથી; રામ પ્રત્યે પોતાનો એકનિષ્ઠ પતિવ્રત બંધ અડગ જાહેર કરે છે; અને અપહરણરૂપ અધર્મનું અનિવાર્ય ફળ—દંડ અને વિનાશ—આવશે એમ કહે છે. પછી રાવણના ભયાનક વૈભવનું વિશાળ વર્ણન આવે છે—મેઘશ્યામ દેહ, સિંહગતિ, રત્નાભૂષણોથી ઝળહળતો—બાહ્ય મહિમા અને આંતરિક નૈતિક દૂષણનો તીવ્ર વિરોધ દર્શાવે છે. ફરી ધમકાવી તે વિકૃતાકાર રાક્ષસીઓને સીતાને દબાવવા સોંપે છે; ધાન્યમાલિની તેને સીતાથી દૂર કરી ભોગવિલાસ તરફ વાળવા પ્રયત્ન કરે છે. રાવણ મહેલમાં પાછો જાય છે; સીતા કંપતી હોવા છતાં ધર્મમાં અડગ રહી બળજબરીની પરાજયને સૂચવે છે.
Sarga 23
राक्षसी-भर्त्सना (The Demonesses’ Coercive Counsel to Sītā)
રાવણ સીતાને સીધો દબાવ અને પ્રલોભન બતાવી અંતે ત્યાંથી નીકળી જાય છે અને અશોકવાટિકામાં પહેરા આપતી રાક્ષસીઓને આદેશ આપે છે. તેઓ તરત જ ભેગી થઈ સીતાને ઘેરી લે છે અને કઠોર વચનોથી તેને ધમકાવે છે. તેમના વચનો ક્રમે વધુ ઉગ્ર બને છે—રાવણની વંશ-પ્રતિષ્ઠા (પુલસ્ત્ય → વિશ્રવા → રાવણ)નું વર્ણન કરીને તેની મહિમા સ્થાપે છે અને બળજબરીના લગ્નને “સૌભાગ્ય” તરીકે રજૂ કરીને સીતાને લલચાવે છે. એકજટા, હરિજટા, પ્રઘસા, વિકટા અને દુર્મુખી જુદી જુદી રીતોથી દલીલ કરે છે—દેવો, ઇન્દ્ર, નાગો, ગંધર્વો, દાનવો પર વિજયનો ગર્વ; અપાર ધન-વૈભવ અને અંતઃપુરનું ચિત્રણ; તેમજ વિશ્વવ્યાપી ભય—ભયથી સૂર્ય અને પવન પણ રોકાઈ જાય, પ્રકૃતિ પણ પુષ્પ અને જળ અર્પે એમ કહી ડરાવે છે. અંતે તેઓ છદ્મ-હિતોપદેશરૂપે અંતિમ ચેતવણી આપે છે—“અમારી સલાહ માનો, નહિ તો મૃત્યુ.” આ સર્ગમાં સંમતિ આધારિત ધર્મ અને ભય આધારિત દમન વચ્ચેનો નૈતિક વિરોધ સ્પષ્ટ થાય છે, અને લંકાની કેદકથામાં સીતાનું એકાંત ધૈર્ય ધર્મપરીક્ષાના કેન્દ્ર તરીકે પ્રગટે છે।
Sarga 24
सीताभर्त्सना — The Ogresses’ Threats to Sita and Her Vow of Fidelity
આ સર્ગમાં અશોકવાટિકામાં રાવણની આજ્ઞાથી અનેક રાક્ષસીઓ સીતાજી પાસે આવી ક્યારેક લાલચ આપી, ક્યારેક ભય બતાવી તેમની દૃઢતા તોડવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તેઓ કઠોર વચનો બોલી સીતાને અંતઃપુરમાં રહેવા અને રાવણને પતિ તરીકે સ્વીકારવા કહે છે; ધન-વૈભવ, ભોગ અને રાજબળનું વર્ણન કરીને આને અનિવાર્ય બતાવે છે. સીતાજી ધર્મયુક્ત રીતે ઇનકાર કરે છે—માનવ સ્ત્રી રાક્ષસની પત્ની બની શકે નહીં; મૃત્યુની ધમકી હોય તો પણ હું રામને છોડું નહીં. તેઓ લગ્નધર્મ સમજાવે છે કે રામ જ મારા ગુરુ અને વિધિસંમત પતિ છે; ગરીબી હોય કે રાજ્યચ્યુતિ, તેઓ જ મારા સ્વામી. પછી શચી–ઇન્દ્ર, અરુંધતી–વસિષ્ઠ, રોહિણી–ચંદ્ર, લોપામુદ્રા–અગસ્ત્ય, સુકન્યા–ચ્યવન, સાવિત્રી–સત્યવાન, દમયંતી–નલ વગેરે પતિવ્રતાઓના દૃષ્ટાંતો આપી પોતાની નિષ્ઠા દૃઢ કરે છે. ક્રોધિત રાક્ષસીઓ કુહાડી, ત્રિશૂલ વગેરે શસ્ત્રોથી હિંસાની ખુલ્લી ધમકી આપે છે, અંગછેદ અને ભક્ષણની ભયાનક કલ્પનાઓ કરે છે અને તાત્કાલિક વધની વાત કરે છે. સીતાજી આંસુભીની થઈ શિંશુપા વૃક્ષ પાસે આશ્રય લે છે; છુપાયેલા હનુમાન મૌન રહી બધું સાંભળે છે—આ પ્રસંગ ધર્મસાક્ષી પણ બને છે અને ઉદ્ધારયોજનાની માહિતી પણ આપે છે.
Sarga 25
सीताविलापः (Sita’s Lament amid Rākṣasī Threats)
સુંદરકાંડના ૨૫મા સર્ગમાં અશોકવાટિકામાં રાક્ષસી પહેરેદારણીઓની વારંવારની કઠોર ધમકીઓ સાંભળ્યા પછી સીતાની માનસિક સ્થિતિનું ઘન ચિત્રણ થાય છે. તે રડે છે, કંપે છે અને ભયથી પોતામાં જ સિમટી જાય છે; ઉપમાઓની શ્રેણી દ્વારા ભય શરીરલક્ષણોમાં દેખાય છે—વાઘોળિયાં/વરુઓથી ઘેરાયેલી હરણિ, પવનથી ઢળી પડેલું કેળાનું છોડ, સાપ જેવી વેણી વગેરે। ફૂલેલી અશોકશાખાને પકડીને તે રામનું સ્મરણ કરે છે અને વિલાપમાં ફાટી પડે છે. તે ‘રામ’ ‘લક્ષ્મણ’ કહીને પોકારે છે અને કૌશલ્યા તથા સુમિત્રા જેવી સાસુઓને યાદ કરીને કરુણ આર્તનાદ કરે છે। પછી તે નીતિવાક્ય સમો વિચાર વ્યક્ત કરે છે—અકાલમૃત્યુ દુર્લભ અથવા અશક્ય કહેવાય છે, જીવન અસહ્ય લાગતું હોવા છતાં; તેથી આ કેદ ક્ષણિક સંકટ નહીં, પરંતુ દીર્ઘ ધર્મપરીક્ષા છે. તે રાક્ષસ-વિવાહને દૃઢતાથી નકારે છે; કડક નજરખાલમાં એકલી હોવા છતાં તેની નૈતિક અડગતા ટકી રહે છે, નિરાશામાં પ્રાણત્યાગની ઇચ્છા ઊઠે તોય।
Sarga 26
सीताविलापः — Sita’s Lament and Prophecy of Lanka’s Ruin
આ સર્ગમાં જનકનંદિની સીતા રાક્ષસીઓની ધમકીઓ વચ્ચે બંધનમાં રહી, આંસુભરી આંખો, નમેલું મસ્તક અને વ્યાકુલ ગતિથી પોતાનું આંતરિક દુઃખ વ્યક્ત કરે છે. તે રાવણનો અડગ તિરસ્કાર કરે છે—ડાબા પગથી પણ તેને સ્પર્શ નહીં કરે; કાપી નાખવામાં આવવું, તૂટી જવું કે બળી જવું સ્વીકાર્ય, પરંતુ તેનો સ્વીકાર નહીં. પછી તે રામના વિલંબનું કારણ વિચારે છે—શું રામને પોતાનું સ્થાન અજાણ છે, કે ક્યાંક ઉદાસીનતા તો નથી? પરંતુ રામના સ્વભાવને સ્મરીને તે શંકાને પોતે જ નકારી દે છે. જનસ્થાનમાં રાક્ષસસંહાર અને વિરાધવધ યાદ કરીને કહે છે કે સમુદ્રથી ઘેરાયેલી લંકા પણ રામના બાણોને અટકાવી શકશે નહીં. સીતા લંકાના નજીકના વિનાશની ભવિષ્યવાણી કરે છે—ચિતાનો ધુમાડો, ગિધ્ધોની ઉડાન, રાક્ષસગૃહોમાં વિધવાઓનો વિલાપ; અધર્મનું ફળ અનિવાર્ય આપત્તિ છે. અંતે તે ઘોર નિરાશામાં વિષ લઈને પ્રાણત્યાગનો વિચાર કરે છે, છતાં રામના ધર્મ અને ચરિત્રમાં અડગ વિશ્વાસ રાખી રાક્ષસોના અધર્મને દંડનીય માને છે.
Sarga 27
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
સીતાના દૃઢ પ્રતિઉત્તર પછી કેટલીક ક્રોધિત રાક્ષસીઓ રાવણ પાસે જઈને વાત જણાવે છે, અને કેટલીક પાછી ફરીને તેને તાત્કાલિક હિંસાથી ધમકાવે છે. ત્યારે વૃદ્ધા રાક્ષસી ત્રિજટા વચ્ચે પડી તેમને અટકાવે છે અને ભયંકર છતાં શુભસૂચક સ્વપ્ન વર્ણવી ઉગ્રતા શાંત કરે છે. સ્વપ્નમાં રામ-લક્ષ્મણ તેજસ્વી શ્વેતવર્ણમાં દિવ્ય યાનોમાં આવે છે—પ્રથમ હંસોથી ખેંચાતી દંતમય પાલકીમાં, પછી પુષ્પક વિમાનમાં. વૈદેહી સીતાને રામ સાથે પુનર્મિલિત થઈ મહાગજ પર આરુઢ દેખાડવામાં આવે છે; ચંદ્ર-સૂર્યને સ્પર્શ કરતી જેવી તેની ક્રીડા ધર્મવ્યવસ્થાના પુનઃસ્થાપનનું સૂચન કરે છે. પછી સ્વપ્ન રાવણ માટે અશુભ દૃશ્યો બતાવે છે—તે તેલથી લિપ્ત, મત્ત, પુષ્પકમાંથી પડેલો, દક્ષિણ દિશા (યમમાર્ગ) તરફ ખેંચાતો જાય છે; ક્યારેક વરાહ, ક્યારેક ગધેડા જેવા નીચ વાહનો પર બેઠો, મલિનતા અને અંધકારમાં ડૂબતો દેખાય છે. આ અપશકુન કુંભકર્ણ અને રાવણના પુત્રો સુધી વિસ્તરે છે; પરંતુ વિભીષણ એકલો જ શ્વેત શુભ વસ્ત્ર-આભૂષણોથી યુક્ત, ચતુર્દંત હાથી પર ઊંચે ઉઠેલો, વાદ્યઘોષ અને મંગલધ્વનિ વચ્ચે શુભરૂપે પ્રગટ થાય છે. ત્રિજટા આ નિમિત્તોનો અર્થ કરે છે—વૈદેહીનું શીઘ્ર કલ્યાણ, રાવણનો વિનાશ અને રામનો વિજય; તેથી તે રાક્ષસીઓને ક્રૂરતા છોડીને ક્ષમા માગવા અને સમાધાનભર્યા મધુર વચનો અપનાવવા કહે છે. અંતે સીતામાં શુભ લક્ષણો પ્રગટ થાય છે—નેત્ર/અંગનું ફડકવું, જાંઘનું કંપવું—અને એક પક્ષી મધુર સ્વરે વારંવાર બોલીને જાણે આનંદનું આમંત્રણ આપે છે. આમ અધ્યાય બળજબરીથી દૂર જઈ, ધર્મફળ નજીક આવતાં જવાબદારી અને પ્રાયશ્ચિત્ત તરફ વળે છે.
Sarga 28
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
અશોકવાટિકામાં રાવણના કઠોર અને અપ્રિય વચનો સાંભળતાં જ સીતાનું મન તત્કાળ વ્યાકુળ થઈ જાય છે. સિંહના પંજામાં ફસાયેલા નવગજશિશુ જેવી તે અસહાય દેખાય છે. રાક્ષસીઓથી ઘેરાઈ અને ધમકીઓથી પીડિત સીતાએ વિચાર્યું—વૃદ્ધો કહે છે અકાળ મૃત્યુ થતું નથી; તો પણ હું આ દયનીય ભયમાં જીવતી કેમ છું? વજ્રાઘાત થયેલા પર્વતશિખર જેવી મારી હૃદયશિલા કેમ તૂટતી નથી? રાવણ પ્રત્યે કોઈ સ્નેહ સ્વીકારવાનો તે ઇનકાર કરે છે—અયોગ્યને બ્રાહ્મણ જેમ મંત્ર આપતો નથી, તેમ તે પોતાનું મન રાવણને આપશે નહીં. રામ સમયસર ન આવે તો રાક્ષસો પોતાને અંગભંગ કરશે એવી શંકા તેને સતાવે છે. તે રામ, લક્ષ્મણ અને માતાઓને પોકારી વિલાપ કરે છે અને હરણ-પ્રસંગને ‘કાળ’નું પ્રલોભન માને છે, જેના કારણે તેણે બંને ભાઈઓને દૂર મોકલ્યા. નિરાશામાં તે વિષ અથવા શસ્ત્રથી આત્મહત્યાનો વિચાર કરે છે; પછી ફૂલેલી શિંશુપા વૃક્ષ પાસે જઈ ડાળી પકડી, યમલોક જવા માટે પોતાની વેણીને સાધન બનાવવાનો સંકલ્પ કરે છે. પરંતુ રામ-લક્ષ્મણ અને તેમના વંશનું સ્મરણ થતાં જ તેના શરીરે શુભ લક્ષણો પ્રગટ થાય છે; તે શોક શમાવી ધૈર્ય પાછું લાવે છે—આ રીતે સર્ગનો અંત આત્મઘાત-ચિંતાને પ્રતિબળ આપતા મંગલ સંકેતથી થાય છે.
Sarga 29
निमित्तप्रादुर्भावः — Auspicious Omens Arise for Sita
સુંદરકાંડના ૨૯મા સર્ગમાં અશોકવાટિકામાં શિંશુપા વૃક્ષ નીચે ઊભેલી સીતાના ભાવમાં નિર્ણાયક વળાંક આવે છે. આનંદવિહોણા દુઃખમાં હોવા છતાં તેના શરીરમાં શુભ-નિમિત્તો ક્રમે પ્રગટ થાય છે—ડાબી આંખનું ફડકવું, પ્રિયતમ માટે તકીયા સમાન રહેલી ડાબી ભુજાનો કંપ, અને ડાબી જાંઘનું સ્પંદન; આ બધાં શ્રીરામ સાથે પુનર્મિલનના સ્પષ્ટ પૂર્વસંકેત ગણાય છે. ધૂળથી મલિન, સોનાળી છટાવાળું વસ્ત્ર થોડું સરકવું પણ અનુકૂળ લક્ષણ તરીકે લેવાય છે. આ નિમિત્તો કાળપરિક્ષિત અને સિદ્ધપુરુષો દ્વારા પ્રમાણિત હોવાનું વર્ણન આવે છે; તેથી સીતામાં આંતરિક પ્રાણશક્તિ ફરી જાગે છે. તાપ અને પવનથી ઝુલસાયેલું બીજ વરસાદથી ફરી જીવંત થાય તેમ તેની પ્રસન્નતા પુનઃ ફૂટે છે. અંતે સીતાનું મુખ રાહુથી મુક્ત ચંદ્ર સમું તેજસ્વી બને છે; થાક અને ભયના સ્થાને શાંત, આનંદપ્રકાશિત ધૈર્ય આવે છે, અને કથા આશા તથા આવનારી ક્રિયા માટે તૈયાર થાય છે.
Sarga 30
हनुमता सीतासंवादोपायचिन्ता — Hanuman’s Deliberation on How to Address Sita
આ સર્ગમાં અશોકવનમાં ગુપ્ત રીતે રહેલા હનુમાન સીતા, ત્રિજટાના સ્વપ્નવૃત્તાંત અને રાક્ષસીઓની ધમકીઓનો સંવાદ સાંભળી, દેખરેખ હેઠળ દૂતધર્મ (દૂતનીતિ) વિશે સૂક્ષ્મ વિચાર કરે છે. તે સમજે છે કે સીતાનો સંદેશ લીધા વિના પાછા ફરવું રામ સમક્ષ જવાબદારીને જોખમમાં મૂકે અને વાનરસેનાનો સમગ્ર પ્રયત્ન વ્યર્થ ઠરે. પરંતુ ખુલ્લેઆમ બોલવાથી પણ ભય છે—વૈદેહી તેને રાવણનો છદ્મવેશ માનીને ભીત થઈ શકે; તેથી હાહાકાર, શસ્ત્રસજ્જ પ્રતિક્રિયા, પકડાઈ જવું અને થાક જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે, જે સમુદ્ર લંઘીને પરત જવામાં અડચણ બને. તેથી દ્વિધા સંકટ છે—મૌન સીતાને નિરાશામાં મૃત્યુ સુધી દોરી શકે, અને અસમય વાણી સમગ્ર કાર્યને ધરાશાયી કરી શકે. અંતે હનુમાન નક્કી કરે છે કે ધર્માનુકૂળ, કોમળ અને રામગુણસ્તુતિથી ભરેલી વાણી દ્વારા ધીમે ધીમે સીતાને નજીક જવું. સીતાને અશાંતિ ન થાય તેમ મીઠી, માનવીય રીતે સમજાય તેવી અને વિશ્વાસ જગાવતી ભાષા પસંદ કરીને સંવાદનો યોગ્ય ઉપાય ગોઠવે છે.
Sarga 31
सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः — Hanuman’s Sweet Address to Sita and Sita’s Recognition
આ સર્ગમાં હનુમાન બહુવિધ ચિંતન કર્યા પછી વૈદેહીને મધુર અને વિશ્વાસ જગાવતી વાણીમાં ધીમે ધીમે પોતાનો પરિચય પ્રગટ કરવા લાગે છે. તે ઇક્ષ્વાકુ વંશ અને દશરથના રાજધર્મયુક્ત ગુણોનું વર્ણન કરે છે અને રામને ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ તથા ધર્મરક્ષક તરીકે દર્શાવી, સાચી વંશાવળી અને શીલવર્ણનથી પોતાના વચનની પ્રામાણિકતા સ્થાપે છે. પછી તે વનવાસ, જનસ્થાનનો સંઘર્ષ અને ખર–દૂષણવધનું વર્ણન કરે છે; સીતાહરણને રાવણનું પ્રતિશોધકૃત્ય કહી, માયાથી મૃગરূপ ધારણ કરીને કરાયેલ છેતરપિંડી દ્વારા તે થયું એમ સમજાવે છે. રામ–સુગ્રીવની મૈત્રી, વાલિવધ અને ત્યારબાદ સહસ્રો કામરૂપિ વાનરોને સર્વ દિશાઓમાં શોધ માટે મોકલ્યા તે વાત પણ કહે છે. પોતાનું સમુદ્રલંઘન દૂતકાર્યનું પ્રમાણ તરીકે રજૂ કરીને હનુમાન કહે છે કે રામે જેવી સીતાનું વર્ણન કર્યું હતું, તેવી જ સીતાને તેણે શોધી છે—અને થંભી જાય છે. આ સાંભળીને સીતા આશ્ચર્યચકિત થઈ સાવધાનીથી ચારે તરફ જુએ છે, શિંશુપા વૃક્ષ તરફ નજર કરે છે અને અંતે ઉદયતા સૂર્ય સમ તેજસ્વી વાયુપુત્ર—સુગ્રીવના મંત્રી હનુમાનને જુએ છે; રામસ્મરણથી તેના હૃદયમાં ફરી આનંદ જાગે છે.
Sarga 32
Sundarakāṇḍa Sarga 32 — Sītā’s Perplexity and Recognition of Hanumān
આ સર્ગમાં અશોકવાટિકામાં હનુમાન સાથે સીતાજીનો પ્રથમ, માનસિક રીતે જટિલ, સંવાદ-સાક્ષાત્કાર દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે ડાળીઓ વચ્ચે છુપાયેલો, વીજળી સમી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવતો અને ફિક્કા/શ્વેત આવરણોથી ઢંકાયેલો એક વાનરરૂપ પુરુષ જુએ છે; એ દૃશ્યથી પહેલેથી જ શોકગ્રસ્ત મન વધુ અસ્થિર થાય છે. ભય, ક્ષણિક મૂર્છા અને પછી વિચાર—આ વચ્ચે તે તપાસે છે: શું આ સ્વપ્ન છે, કોઈ શુકન/અપશુકન છે, કે શોકજન્ય ભ્રમ? રામવિરહ અને નિદ્રાહીનતાથી પોતાની બુદ્ધિ પણ ડગમગી છે—એવું તે પોતે જ માને છે; “પૂર્ણચંદ્રમુખ” રામથી વિયોગ તેને સતત વ્યાકુળ કરે છે. તે વારંવાર રામ અને લક્ષ્મણનું નામ ઉચ્ચારીને તર્ક કરે છે—મનોરથ તો નિરાકાર હોય છે, પરંતુ સામેનો વક્તા તો સાકાર રૂપે દેખાય છે; તેથી આ માત્ર મનની કલ્પના નથી. અંતે તે ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ/વાચસ્પતિ, સ્વયંભૂ બ્રહ્મા અને અગ્નિનું ભક્તિપૂર્વક સ્મરણ કરી પ્રાર્થના કરે છે કે આ વાનરના વચન સત્ય સાબિત થાય. શોકથી પીડિત સાક્ષી પણ સત્યને કેવી રીતે ચકાસે છે, તેની સૂક્ષ્મ આંતરિક પ્રક્રિયા આ સર્ગમાં પ્રગટ થાય છે।
Sarga 33
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
આ સર્ગમાં અશોકવાટિકામાં હનુમાનજીનું સીતાજી પ્રત્યેનું સાવધાન, વિનમ્ર અને ઓળખ-ચકાસણીયુક્ત આગમન વર્ણવાયું છે. તેઓ વૃક્ષ પરથી ઉતરી વિનીત, ભય ન ઉપજાવે તેવા સ્વરૂપે આવે છે; મસ્તક પર અંજલિ રાખી પ્રણિપાત કરે છે અને મધુર વાણીથી સીતાજીને સંબોધી પોતાનો આદરભાવ દર્શાવે છે. પહેલાં તેઓ નિરીક્ષણથી ઓળખ તપાસે છે—આંસુ, ભારે નિશ્વાસ અને ધરતીસ્પર્શથી તેઓ સમજે છે કે તેઓ દેવતા નહીં, માનવી દેહધારિણી છે; તેમજ લક્ષણ-ગુણોથી રાજકુલસમ્ભવા હોવાનું નિશ્ચય કરે છે. પછી સ્પષ્ટ પરીક્ષા મૂકે છે—જો તમે જનસ્થાનથી રાવણે અપહૃત કરેલી રામપત્ની સીતાજી હો, તો તે તમે જાતે સ્પષ્ટ કહો. રામના ગુણગાનથી સીતાજી ધીરજ પામે છે અને વંશ-પરિચય સાથે પોતાનું જીવનવૃત્તાંત કહે છે—દશરથ સાથેનો સંબંધ, જનકની પુત્રી તરીકે જન્મ, રામ સાથે વિવાહ, સાથે વિતાવેલા સમૃદ્ધ વર્ષો, અને કૈકેયીની વરમાગણીથી ભંગ થયેલી રાજ્યાભિષેકની તૈયારી. તેઓ રામની સત્યનિષ્ઠા, રાજવસ્ત્રત્યાગ, પોતે સ્વેચ્છાએ વનવાસમાં અનુસરવાનો નિર્ણય, લક્ષ્મણની તૈયારી, વનમાં પ્રવેશ, અને અંતે રાવણ દ્વારા અપહરણ તથા બે માસની મુદતનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ રીતે ધર્મયુક્ત આત્મપ્રસ્તુતિ અને વિગતવાર કથનથી શંકા દૂર થઈ ઓળખ પ્રમાણિત થાય છે.
Sarga 34
सीताहनूमद्भाषणम् — Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance
સુંદરકાંડના ૩૪મા સર્ગમાં અશોકવાટિકામાં સીતા અને હનુમાન વચ્ચે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રમાણ-સંવાદ થાય છે. હનુમાન નજીક આવી પ્રણામ કરે છે; ત્યારે શોક અને ભયથી વ્યાકુળ સીતા જનસ્થાનની પૂર્વ છેતરપિંડી યાદ કરીને તેમને રાવણનો વેશધારી માને છે. રાક્ષસોની કામરૂપતા (રૂપ બદલવાની શક્તિ) વિચારતાં તે ક્યારેક ભયભીત, ક્યારેક આંતરિક પ્રેરણાથી આશ્વસ્ત થાય છે; તે કહે છે કે તેમના સાન્નિધ્યમાં મનમાં પ્રીતિ અને શાંત સુખ થાય છે, તેથી આ શત્રુની માયા નથી હોવી જોઈએ. હનુમાન આદર્શ દૂતની જેમ પોતાને રામદૂત તરીકે ઓળખાવે છે, રામ-લક્ષ્મણ-સુગ્રીવના કુશલપ્રશ્ન પહોંચાડે છે અને સૂર્ય, ચંદ્ર, વિષ્ણુ, વૈશ્રવણ વગેરે ઉપમાઓથી શ્રીરામના ગુણગાન કરીને વિશ્વસનીયતા સ્થાપે છે. છતાં સીતા સ્વપ્ન-યથાર્થ, ભ્રમ-સત્ય વચ્ચે દોલાયમાન રહે છે; અંતે હનુમાન સ્પષ્ટ વિનંતી કરે છે કે શંકા છોડીને વિશ્વાસ આપો. સર્ગનો ઉપદેશ—સંકટમાં તપાસ કઠોર હોવી જોઈએ, પરંતુ કરુણા અને સત્યવાણી બળજબરી વિના વિશ્વાસને ફરી ઊભો કરે છે.
Sarga 35
रामलक्षणवर्णनम् (Description of Rama and Lakshmana; Alliance Narrative to Sita)
આ સર્ગમાં વૈદેહી (સીતા) હનુમાનજીની કહેલી રામકથા મીઠી, સાંત્વનાભરી વાણીથી સાંભળી, ખાતરી થાય એવા વિગતવાર પ્રશ્નો કરે છે—તમે રામને ક્યાં મળ્યા, લક્ષ્મણને કેવી રીતે ઓળખ્યા, અને વાનર–માનવ મૈત્રી કેવી રીતે બની. હનુમાનજી તેના વિશ્વાસ માટે પ્રથમ શ્રીરામનું પરંપરાગત લક્ષણ‑ધર્મવર્ણન કરે છે—તે સર્વજીવોના રક્ષક, ચાતુર્વર્ણ્ય અને મર્યાદાના પાલક, બ્રહ્મચર્યનિયમમાં સંયમી, રાજ્યનીતિ અને વૈદિક વિદ્યામાં પ્રશિક્ષિત, તથા શુભ દેહલક્ષણોથી યુક્ત છે; આ વર્ણન જ ‘વર્ણન‑પ્રમાણ’ બની સીતાને નિશ્ચય આપે છે. પછી તે ગઠબંધનની ઉત્પત્તિ કહે છે—સીતા શોધતા રામ‑લક્ષ્મણ ઋષ્યમૂક પર્વતે નિર્વાસિત સુગ્રીવને મળે છે; હનુમાનજી પરિચય કરાવે છે; મિત્રતા થાય છે અને વાલિવધ તથા સીતાન્વેષણ માટે પ્રતિજ્ઞાપૂર્વક સંધિ થાય છે. વાલી નિહત થયા પછી સુગ્રીવ કિષ્કિંધા પાછી મેળવે છે અને દસ દિશામાં શોધદળો મોકલે છે. દક્ષિણ દિશામાં અંગદના નેતૃત્વમાં શોધ, નિરાશા અને પ્રાયોપવેશનો વિચાર, પછી સંપાતિ દ્વારા ખુલાસો કે સીતા રાવણના નિવાસમાં છે, અને હનુમાનજીનું સમુદ્રલંઘન કરીને લંકામાં પ્રવેશ—આ બધું વર્ણવાય છે. અંતે હનુમાનજી પોતાને રામદૂત અને વાયુપુત્ર તરીકે ઓળખાવી રામના કુશળ સમાચાર આપે છે અને શીઘ્ર ઉદ્ધારનું વચન આપે છે; તેથી સીતા યુક્તિ અને ઓળખના આધાર પર વિશ્વાસ કરીને ફરી આનંદિત થાય છે.
Sarga 36
सीताप्रत्यय-प्रदानम् (Sita’s Recognition and Reassurance by the Envoy)
આ સર્ગમાં દૂત અને બંધિની મહારાણી સીતાની વચ્ચે ‘પ્રત્યય’ (ઓળખ-પ્રમાણ) વિધિવત્ સ્થાપિત થાય છે. હનુમાન પોતાને શ્રીરામનો દૂત કહીને રામનામાંકિત મુદ્રિકા સીતાને અર્પે છે—આ ભૌતિક ચિહ્ન પુરાવા રૂપે વિશ્વાસ જગાવે છે. સીતાનો સંશય ધીમે ધીમે શમે છે અને આશ્વાસન તથા ભક્તિભર્યા સ્તુતિમાં ફેરવે છે; તે હનુમાનના શતયોજન સમુદ્રલંઘન અને રાક્ષસદુર્ગમાં નિર્ભય પ્રવેશની પ્રશંસા કરે છે. પછી સીતા ‘કચ્ચિત્…’ પ્રકારના ક્રમબદ્ધ પ્રશ્નોથી શ્રીરામના કુશળ, ધૈર્ય, નીતિ (દ્વિવિધ/ત્રિવિધ ઉપાય), મિત્રતા-સંબંધો, દૈવી અનુગ્રહ અને ભરત, સુગ્રીવ તથા લક્ષ્મણની તૈયારી વિશે પૂછે છે. હનુમાન ઉત્તર આપે છે કે શ્રીરામ વિશાળ વાનર-ઋક્ષસેનાસહ જલ્દી આગળ વધશે; સમુદ્રને પણ સ્થંભિત કરવાની શક્તિ ધરાવે છે; અને કોઈ પણ અવરોધ સામે તેમનો સંકલ્પ અપ્રતિહત છે. તે શ્રીરામના તપસ્વી સંયમ અને તીવ્ર વિરહનું વર્ણન પણ કરે છે—જાગરણ, વારંવાર સીતાનામોચ્ચાર અને સીતાને પાછી મેળવવાનો એકનિષ્ઠ પ્રયત્ન. અંતે સીતાનો શોક થોડો ઓસરે છે, પરંતુ રામના દુઃખ પ્રત્યેની કરુણાથી તે વધુ ઊંડો પણ બને છે; ચંદ્ર-મેઘ-ઋતુચિત્રોથી વિરહભાવ વ્યક્ત થાય છે. દક્ષિણ પાઠમાં પુનર્મિલનની શપથ-પ્રતિજ્ઞાનો અંશ પુનરુક્ત ક્રમાંકન સાથે મળીને વચનની દૃઢતા દર્શાવે છે.
Sarga 37
हनूमत्सीतासंवादः — Hanuman’s Offer of Rescue and Sita’s Dharmic Refusal
હનુમાન રામના શોકનો અહેવાલ આપે ત્યારે સીતા ધર્માધારિત ઉત્તર આપે છે. તે રામના ગુણ, ધૈર્ય અને પરાક્રમનું સ્મરણ કરીને તેમની વિજયનિશ્ચિતતા જણાવે છે, રાવણે મૂકેલી સમયમર્યાદા યાદ કરાવે છે અને લંકામાં ચાલતી આંતરિક સલાહ-સૂચનાઓનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે—નાળા (વિભીષણની પુત્રી) દ્વારા પહોંચેલી વાતનો સંકેત સહિત। હનુમાન તરત જ ઉદ્ધારનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે—સીતાને પોતાની પીઠ પર બેસાડી સમુદ્ર પાર લઈ જવાની વાત કરે છે અને લંકાને પણ વહન કરી શકું એવી પોતાની શક્તિ દર્શાવે છે. સીતાને તેના નાનકડા રૂપને જોઈ પ્રથમ આશ્ચર્ય થાય છે અને શક્યતા પૂછે છે; ત્યારે હનુમાન પર્વતસમાન વિશાળ રૂપ પ્રગટ કરીને વિશ્વસનીયતા સ્થાપે છે। સીતા તેની શક્તિ અને વેગ સ્વીકારીને પણ નીતિ અને વ્યૂહના કારણોસર યોજના નકારે છે—ઉડાનમાં પડી જવાનો ભય, શસ્ત્રધારી રાક્ષસો દ્વારા અટકાવાની આશંકા, આકાશયુદ્ધની અનિશ્ચિતતા, અને હનુમાન એકલા જ જીતે તો રામનું યોગ્ય યશ ઘટી શકે. રાજમર્યાદા અને ન્યાયકથાને જાળવવા રામે જ રાવણનો વધ કરીને પોતાને લઈ જવું જોઈએ એમ તે કહે છે. અંતે તે હનુમાનને વિનંતી કરે છે કે લક્ષ્મણ અને વાનરસેનાસહ રામને ઝડપથી લંકા લાવે, જેથી વ્યક્તિગત શોક સંકલિત કાર્યમાં ફેરવાય।
Sarga 38
अभिज्ञानप्रदानम् — The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled
આ સર્ગમાં હનુમાન સીતાના વચન અને શીલ-સદાચારથી સંતોષ પામી, રામને નિશ્ચિત વિશ્વાસ થાય તે માટે અભિજ્ઞાન (ઓળખચિહ્ન) માંગે છે. સીતા સ્મૃતિઆધારિત પ્રમાણ આપે છે—ચિત્રકૂટ નજીક મંદાકિનીના કાંઠે સિદ્ધાશ્રમમાં એક કાગડો (પછી ઇન્દ્રપુત્ર તરીકે ઓળખાયેલ) વારંવાર તેને ઘાયલ કરતો. ત્યારે રામ જાગ્યા અને દર્ભની ધારથી બ્રહ્માસ્ત્રનું સંધાન કરી તે કાગડાં પર છોડ્યું. કાગડો ત્રણ લોકમાં ફરતો ભાગ્યો, ક્યાંય શરણ ન મળ્યું; અંતે રામની જ શરણાગતિ સ્વીકારી. રામે કરુણાપૂર્વક ન્યાય કરીને તેના પ્રાણ બચાવ્યા અને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે તેનો જમણો નેત્ર નષ્ટ કર્યો. આ પ્રસંગ યાદ કરાવી સીતા શોક અને ધર્મભાવથી પ્રશ્ન કરે છે—એક કાગડાં માટે બ્રહ્માસ્ત્ર વપરાયું, તો મારા અપહર્તા રાવણને હજી દંડ કેમ નથી? હનુમાન તેને સાંત્વના આપે છે, રામ-લક્ષ્મણના ઘોર દુઃખની વાત કરે છે અને લંકાવિનાશનું આશ્વાસન આપે છે. સંદેશ પૂછતાં સીતા શુભ ચૂડામણિ નિશ્ચિત અભિજ્ઞાનરૂપે આપે છે. હનુમાન ભક્તિથી તે મણિ સ્વીકારી સીતાની પ્રદક્ષિણા કરે છે અને રામકાર્યમાં મન એકાગ્ર કરીને પરત જવા તૈયાર થાય છે.
Sarga 39
अभिज्ञानमणि-प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita
સુંદરકાંડના ૩૯મા સર્ગમાં સીતાજી અને હનુમાનજી વચ્ચે દૂતકાર્યની ઔપચારિક ખાતરી ‘અભિજ્ઞાન’ (ઓળખચિહ્ન) દ્વારા સ્થાપિત થાય છે. સીતાજી હનુમાનજીને એવો મણિ/આભૂષણ આપે છે જે રામજીને અત્યંત પરિચિત છે, જેથી સંદેશ પહોંચે ત્યારે કોઈ સંશય ન રહે. તેઓ હનુમાનજીને પોતાનું કુશળ જણાવવા અને રામજીને ‘મને જીવતી જ મુક્ત કરો’ એમ પ્રેરવા કહે છે; તેમજ ધર્મહિતે બોલાયેલ વાણી ધર્મ ઉત્પન્ન કરે છે એમ ઉપદેશ આપે છે. હનુમાનજી શિરે અંજલિ ધરી પ્રણામ કરીને આશ્વાસન આપે છે કે રામજીનો પરાક્રમ અતુલ છે, સુગ્રીવની વિશાળ વાનર-ઋક્ષસેના ટૂંક સમયમાં આવશે, અને મહાસાગર પણ અસાધારણ સહાયથી પાર થઈ શકે. સીતાજી સાંત્વના પામે છે, છતાં સમુદ્રની દુસ્તરતા જેવી વ્યવહારિક શંકાઓ વ્યક્ત કરે છે અને હનુમાનજી થોડો સમય રહે એવી વિનંતી કરે છે, કારણ કે તેમના વિયોગથી શોક વધે છે. હનુમાનજી ફરી વ્યૂહાત્મક રીતે ધીરજ બાંધે છે, નિરાશા ત્યજવા કહે છે, અને રામ-લક્ષ્મણના નજીક આગમન, લંકાનો વિનાશ, રાવણવધ તથા પુનર્મિલનનું શુભ ભવિષ્ય દર્શાવે છે. આ સર્ગમાં પ્રમાણ, ઉપદેશ અને મનોબળવર્ધન—ધર્મયુક્ત ઉદ્ધારયુદ્ધના અનિવાર્ય અંગ તરીકે ગૂંથાય છે.
Sarga 40
अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition (Sita’s Token and Resolve)
આ સર્ગમાં સીતા અને હનુમાનનો ગાઢ સંવાદ ભાવનાઓને પ્રમાણરૂપ ઓળખ અને કાર્યસાધન માટેની નિશ્ચિત માહિતીમાં ફેરવે છે. હનુમાનના આશ્વાસન સાંભળીને સીતા કરુણ સ્વરે કહે છે—રામ વિના તે માત્ર એક મહિનો જ પ્રાણ ધારણ કરી શકશે. તે રાવણની લોલુપ, ક્રૂર નજર અને રાક્ષસીઓ દ્વારા થતો અસહ્ય માનસિક દબાણ વર્ણવે છે. હનુમાન ધૈર્ય આપતા ઉપદેશ કરે છે—શપથપૂર્વક કહે છે કે રામ અને લક્ષ્મણ વિરહથી વ્યાકુળ છે; હવે સંપર્ક સ્થાપિત થયો હોવાથી શોક ન કરવા કહે છે. રાવણવધ પછી લંકા ભસ્મ થશે અને સીતાને ફરી રામ પાસે પહોંચાડવામાં આવશે—એવો વિજયવિશ્વાસ આપે છે. પછી રામના હૃદયમાં આનંદ અને વિશ્વાસ વધે તે માટે હનુમાન વધુ એક ‘અભિજ્ઞાન’ (ઓળખચિહ્ન) માંગે છે. સીતા કહે છે કે શ્રેષ્ઠ ઓળખ તો પહેલેથી આપી છે; છતાં તે પોતાનો ચૂડામણિ આપે છે અને તેની પુરાવામૂલ્યતા ખાસ કરીને દર્શાવે છે. હનુમાન તેને ભક્તિપૂર્વક સ્વીકારી પ્રણામ કરે છે અને પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થાય છે. ઉડાન માટે દેહ વિસ્તારે ત્યારે સીતા આંસુભીની થઈ રામ, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને મંત્રીઓને શુભાશીર્વાદ મોકલે છે. તે હનુમાનને પોતાનું દુઃખ અને રાક્ષસોની ધમકીઓ યથાવત્ જણાવવા કહે છે અને ઉદ્ધારને ‘શોકસાગર’ પાર કરીને ફરી ધર્મવ્યવસ્થા સ્થાપિત થવાની યાત્રા તરીકે રજૂ કરે છે.
Sarga 41
प्रमदावनविध्वंसः | The Devastation of the Pleasure-Garden (Ashoka Vatika)
સીતા ના વચનોથી સન્માનિત થઈ હનુમાન ત્યાંથી હટી બાકી રહેલા કાર્ય પર વિચાર કરે છે. તે સામ, દાન અને ભેદ—આ ઉપાયોનું મૂલ્યાંકન કરીને નક્કી કરે છે કે બળગર્વિત રાક્ષસો સામે માત્ર દંડ/પરાક્રમ જ તેમની સાચી શક્તિ પ્રગટ કરશે અને નીતિપૂર્વક તેમને નરમ પાડશે. સીતા-દર્શન રૂપ મુખ્ય સિદ્ધિ અખંડ રાખીને રાવણને સૈન્ય ગોઠવવા મજબૂર કરવા માટે નિયંત્રિત ઉપદ્રવ કરવાનું બહુહેતુક કાર્ય તે સંકલ્પે છે. અશોકવાટિકાની નંદનસદૃશ શોભાની પ્રશંસા કરતાં પણ તે તેને “સૂકા વનમાં અગ્નિ” જેવી રીતે ધ્વસ્ત કરવાનો નિશ્ચય કરે છે, જેથી ક્રોધિત લંકાધિપ ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સહિત, ત્રિશૂલ અને લોખંડની ભાલાઓ ધારણ કરેલું દળ મોકલે. ત્યારબાદ હનુમાન વૃક્ષોને મૂળથી ઉપાડી પાડી દે છે, સરોવરો અને રચનાઓ તોડી નાખે છે, પશુઓ અને સર્પોને વિખેરી નાખે છે; ઉપવન દાવાનળે દગ્ધ વન જેવું બની જાય છે અને લતાઓ વ્યાકુળ સ્ત્રીઓ જેવી કંપે છે. લંકેશને ભારે અપ્રિયતા પહોંચાડી હનુમાન દ્વાર પાસે સ્થિર થાય છે—સંકલ્પથી દીપ્ત—અને એકલો જ અનેક યોધ્ધાઓ સામે યુદ્ધ માટે તૈયાર રહે છે।
Sarga 42
द्विचत्वारिंशः सर्गः (Sarga 42): Omens in Laṅkā, Report to Rāvaṇa, and the Kinkara Assault
સુંદરકાંડના આ સર્ગની શરૂઆત લંકામાં થતા અપશુકનોથી થાય છે. પક્ષીઓનો કલરવ અને વૃક્ષોનું તૂટવું રાક્ષસો માટે વિનાશના સંકેત આપે છે. અશોકવાટિકાનો વિનાશ જોઈને રાક્ષસીઓએ સીતાજીને પેલા વાનર વિશે પૂછપરછ કરી. સીતાજીએ મુત્સદ્દીભર્યો જવાબ આપતા કહ્યું કે 'સાપના પગ સાપ જ જાણે', એટલે કે રાક્ષસોની માયા રાક્ષસો જ સમજી શકે. ત્યારબાદ રાક્ષસીઓએ રાવણને જાણ કરી કે એક વિશાળ વાનરે સીતા સાથે વાત કરી અને શિંશપા વૃક્ષ સિવાય આખી વાટિકા ઉજ્જડ કરી નાખી છે. આ સાંભળીને રાવણ ક્રોધે ભરાયો અને તેની આંખોમાંથી તેલના ટીપાં જેવા આંસુ વહેવા લાગ્યા. તેણે હનુમાનને પકડવા માટે એંસી હજાર 'કિંકર' રાક્ષસોને મોકલ્યા. હનુમાનજીએ પોતાનું સ્વરૂપ મોટું કર્યું અને 'જય શ્રી રામ'નો જયઘોષ કર્યો. તેમણે એક લોખંડનો પરિઘ (iron beam) ઉઠાવીને તે તમામ કિંકરોનો સંહાર કર્યો. બચેલા રાક્ષસોએ રાવણને આ સમાચાર આપ્યા, જેથી રાવણે પ્રહસ્તના પુત્રને યુદ્ધ માટે મોકલ્યો.
Sarga 43
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
કિંકરોનો વધ કર્યા પછી હનુમાનજીએ વિચાર્યું કે અશોક વાટિકા તો નષ્ટ થઈ ગઈ છે, પરંતુ આ 'ચૈત્યપ્રાસાદ' હજુ અકબંધ છે. પોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન કરવા તેઓ તે ભવનના શિખર પર ચઢી ગયા અને ભયંકર ગર્જના કરી. તેમણે રામ, લક્ષ્મણ અને સુગ્રીવનો જયઘોષ કર્યો અને પોતાને રામદૂત ગણાવ્યા. તેમનો અવાજ સાંભળીને સેંકડો રાક્ષસો હથિયારો સાથે ધસી આવ્યા. હનુમાનજીએ એક સુવર્ણ સ્તંભ ઉખાડીને તેને ફેરવ્યો, જેનાથી અગ્નિ પ્રગટ્યો અને મહેલ બળી ગયો. રાક્ષસોને મારીને આકાશમાં રહીને તેમણે ફરી ચેતવણી આપી કે સુગ્રીવ પાસે કરોડો વાનરો છે અને રામ સાથે વેર લેવાને કારણે રાવણ અને લંકાનો વિનાશ નિશ્ચિત છે.
Sarga 44
जम्बुमालिवधः (The Slaying of Jambumali)
સુંદરકાંડના ૪૪મા સર્ગમાં જંબુમાલીના વધનું વર્ણન છે. કિંકરોનો નાશ થયા બાદ રાવણે પ્રહસ્તના પુત્ર જંબુમાલીને હનુમાનજી સાથે યુદ્ધ કરવા મોકલ્યો. લાલ માળાઓ અને વસ્ત્રો ધારણ કરેલા જંબુમાલીએ પોતાના ધનુષ્યના ટંકારથી દિશાઓ ગજવી મૂકી અને તોરણ પર બેઠેલા હનુમાનજી પર તીક્ષ્ણ બાણોનો વરસાદ કર્યો, જેનાથી હનુમાનજી ઘાયલ થયા. ક્રોધિત થયેલા હનુમાનજીએ એક વિશાળ શિલા ફેંકી, પરંતુ જંબુમાલીએ તેને બાણોથી તોડી નાખી. ત્યારબાદ હનુમાનજીએ સાલ વૃક્ષ ઉખાડીને ફેંક્યું, પણ રાક્ષસે તેને પણ કાપી નાખ્યું. અંતે, હનુમાનજીએ એક લોખંડનો પરિઘ (ગદા જેવું હથિયાર) લીધો અને તેને વેગથી ફેરવીને જંબુમાલીની છાતી પર પ્રહાર કર્યો. આ પ્રહારથી જંબુમાલીનું શરીર, રથ અને ધનુષ્ય ચૂરેચૂરા થઈ ગયા. જંબુમાલીના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને રાવણ અત્યંત ક્રોધિત થયો અને તેણે મંત્રીપુત્રોને યુદ્ધ માટે આદેશ આપ્યો.
Sarga 45
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
આ સર્ગમાં રાવણ લંકાની રક્ષા વધુ કઠોર બનાવી મંત્રીઓના સાત પુત્રોને યુદ્ધ માટે મોકલે છે. તેઓ અગ્નિ સમ તેજસ્વી, ભારે શસ્ત્રોથી સન્નદ્ધ અને પરાક્રમમાં સ્પર્ધાશીલ છે. સોનાની જાળીથી અલંકૃત, ધ્વજો અને દંડચિહ્નોથી યુક્ત અશ્વયુક્ત રથોમાં તેઓ રાજભવનમાંથી નીકળે છે. તેમના રથનો ગર્જન મેઘગર્જના સમાન અને ધનુષ્યોની ઝળહળ વીજળી જેવી દેખાય છે. નગરના મુખ્ય તોરણ પાસે તેઓ હનુમાન પર તૂટી પડે છે અને બાણવર્ષાથી ક્ષણભર તેને ઢાંકી દે છે. હનુમાન આકાશમાં ઉછળી તેમની બાણધારા અને રથોની ગતિ નિષ્ફળ કરે છે; વાદળોમાં વાયુદેવ સમ તે આકાશમાં તેજસ્વી દેખાય છે. પછી તે નજીકના યુદ્ધમાં ઉતરી હથેળી, પગ, મુઠ્ઠી, નખ, વક્ષ અને જાંઘથી પ્રહાર કરે છે; મંત્રીપુત્રો પડી જાય છે અને તેમની સેના સર્વ દિશામાં ભાગી જાય છે. ત્યારબાદ હાથીઓની વિકૃત ચીસો, ઘોડાંનું ઢળી પડવું અને તૂટેલા રથોનું વિખેરાવ—આ બધાથી લંકા ભયંકર આર્તનાદ અને રક્તધારાઓથી ગુંજે છે. આ બળવાન શત્રુઓનો સંહાર કરીને હનુમાન ફરી તોરણ તરફ આગળ વધે છે, વધુ સંઘર્ષની શોધમાં—મનોબળ તૂટતાં સેનાનો વિખેરાવ અને અલંકૃત બળ કરતાં નિયંત્રિત વેગની શ્રેષ્ઠતા દર્શાવતો.
Sarga 46
षट्चत्वारिंशः सर्गः — Ravana Deploys Five Generals; Hanuman Destroys the Commanders and the Remaining Host
મંત્રીપુત્રોના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને રાવણે પોતાનો શોક છુપાવીને પાંચ મુખ્ય સેનાપતિઓ—વિરૂપાક્ષ, યૂપાક્ષ, દુર્ધર, પ્રઘસ અને ભાસકર્ણ—ને હનુમાનને પકડવા માટે મોકલ્યા. રાવણે તેમને ચેતવણી આપી કે આ વાનર વાલી કે સુગ્રીવ જેવો સામાન્ય નથી, પરંતુ અદભૂત શક્તિ અને બુદ્ધિ ધરાવે છે. તેથી સમય અને સ્થળનો વિચાર કરીને સાવધાનીપૂર્વક યુદ્ધ કરવું. રણમેદાનમાં સેનાપતિઓએ હનુમાનને તોરણ દ્વાર પાસે ઘેરી લીધા. દુર્ધરે બાણોનો વરસાદ કર્યો, પરંતુ હનુમાને વિશાળ રૂપ ધારણ કરીને રથ સહિત તેનો નાશ કર્યો. ત્યારબાદ વિરૂપાક્ષ અને યૂપાક્ષે આકાશમાંથી હુમલો કર્યો, ત્યારે હનુમાને એક શાલ વૃક્ષ ઉખેડીને બંનેનો વધ કર્યો. અંતે પ્રઘસ અને ભાસકર્ણે તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી હુમલો કર્યો, તો હનુમાને પર્વતનું શિખર ઉખેડીને તેમને મારી નાખ્યા. પાંચેય સેનાપતિઓ અને તેમની સેનાનો નાશ કર્યા પછી, હનુમાન કાળ (મૃત્યુ) સમાન બનીને તોરણ પર ઉભા રહ્યા.
Sarga 47
अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha) — Sundarakāṇḍa Sarga 47
આ સર્ગમાં લંકાની પ્રતિક્રિયા નિર્ણાયક રીતે વધુ ઉગ્ર બને છે. પાંચ સેનાપતિઓ સપરિવાર-સવાહન નષ્ટ થયા હોવાનો અહેવાલ સાંભળીને રાવણ મૌન સંકેતથી પોતાના પુત્ર અક્ષને યુદ્ધ માટે મોકલે છે. અક્ષ સભામાંથી ઊભો થઈ સુવર્ણખચિત ધનુષ ધારણ કરે છે અને આઠ વેગવાન અશ્વોથી યુક્ત, તેજસ્વી તથા શસ્ત્રોથી ભરપૂર રથ પર આરોહણ કરીને હનુમાન તરફ આગળ વધે છે; રથની આકાશગામી શક્તિ, આયુધસમૃદ્ધિ અને રાજવૈભવનું વર્ણન રાજશક્તિના પ્રતીકરૂપે આવે છે. યુદ્ધના આરંભે અક્ષ ત્રણ તીક્ષ્ણ, વિષલેપિત બાણોથી હનુમાનના મસ્તક પર પ્રહાર કરે છે. ત્યારે મહાન નિમિત્તો દેખાય છે—પૃથ્વીનું રોદન, સૂર્યનું મ્લાન થવું, પવનનું સ્થંભિત થવું, પર્વતોનું કંપન અને સમુદ્રનો ક્ષોભ—દ્વંદ્વની મહત્તા દર્શાવતા. હનુમાન અક્ષના યૌવન, એકાગ્રતા અને યુદ્ધકૌશલ્યની પ્રશંસા કરીને ક્ષણભર વિચારે છે કે એવા યોગ્ય યુવાન વીરનો વધ કરવો ધર્મસંગત છે કે નહીં; પરંતુ અણનિયંત્રિત પરાક્રમ અવગણાયેલી અગ્નિની જેમ વધે છે એમ નક્કી કરીને પ્રતિપ્રહાર કરે છે. હનુમાન આઠેય અશ્વોને સંહાર કરીને રથને પાડી દે છે અને આકાશમાં જ અક્ષને પગથી પકડી ઘુમાવી ભૂમિ પર પટકાવે છે. તેથી રાવણમાં ભય અને ઋષિ-દેવગણમાં આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. સર્ગના અંતે હનુમાન તોરણદ્વાર પાસે પાછા આવી યમ સમાન આગળના વિનાશ માટે ઊભા રહે છે, જે લંકાની પરંપરાગત રક્ષા-વ્યવસ્થા ભંગાઈ ગઈ હોવાનો સંકેત આપે છે.
Sarga 48
इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः (Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court)
અક્ષવધ પછી રાક્ષસાધિપતિ રાવણ ક્રોધને સંયમમાં રાખીને ઇન્દ્રજિતને આદેશ આપે છે—સેનાનો અનાવશ્યક નાશ કર્યા વિના શત્રુનો નિગ્રહ કરવો, સ્વબળ-પરબળનું વિચારણ કરવું અને અસ્ત્રવિદ્યાનો યોગ્ય પ્રયોગ કરવો. ત્યારે પિતામહાસ્ત્રથી સંપન્ન ઇન્દ્રજિત દિવ્ય રથમાં, ચાર અશ્વયુક્ત રથ લઈને હનુમાન તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. બંને મહાવેગવાનનો યુદ્ધ સર્વભૂતને મોહક બને છે; ઇન્દ્રજિતના ‘અમોઘ’ શર પણ લક્ષ્યને ન ભેદી શકે તે જોઈ, તે હનુમાનને પકડવા બ્રહ્માસ્ત્રનો પ્રયોગ કરે છે. હનુમાન બ્રહ્માસ્ત્રબંધને ઓળખીને, મુક્ત થવાની શક્તિ હોવા છતાં, પિતામહની આજ્ઞાનું માન રાખી બંધન સ્વીકારે છે—રણનીતિક લાભ માટે રાવણદર્શન અને કાર્યસિદ્ધિ કરવા. રાક્ષસો શણવલ્ક અને વૃક્ષછાલના ચીરથી બાંધે ત્યારે, અસ્ત્રબંધ અન્ય બંધન સહન ન કરી નિવૃત્ત થાય છે. ઇન્દ્રજિત હનુમાનને સભામાં લઈ જાય છે; રાક્ષસો વિવિધ દંડનો વિચાર કરે છે; રાવણ વૃદ્ધ મંત્રીઓને હનુમાન વિષે પૂછે છે. ત્યારે હનુમાન પોતાનો પરિચય આપી કહે છે કે તે ‘હરીશ્વર’ શ્રીરામનો દૂત છે.
Sarga 49
रावणदर्शनम् — Hanuman Beholds Ravana in Court
આ સર્ગમાં રાક્ષસો હનુમાનને બાંધીને અને અપમાનરૂપે ઘસડતાં રાવણની સભામાં હાજર કરે છે. એ અવમાનનાથી હનુમાન આશ્ચર્યચકિત થાય છે, પરંતુ ક્રોધને સંયમમાં રાખે છે; તેની આંખો લાલ થઈ જાય છે, છતાં તે ધૈર્યપૂર્વક રાવણનું દર્શન કરે છે. પછી સભા એક રાજસી દૃશ્યરૂપે વર્ણાય છે. રાવણનું રૂપ ઘન અલંકારવર્ણનથી પ્રગટે છે—મુક્તાજાળથી ગૂંથાયેલો સુવર્ણ મુકુટ, હીરા-મણિના ભૂષણો, રેશમી વસ્ત્રો, લાલ ચંદનનો લેપ અને દેહ પર વિવિધ અલંકારરચનાઓ. તેના દસ મસ્તક મન્દર પર્વતની શિખરો સમા ભયંકર કહેવાય છે; તેને મેરુ પર વરસાદથી ભરેલા વાદળ સમાન અને ચાર સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા જગત સમાન ઉપમાઓથી તેની સત્તા અને વ્યાપકતા દર્શાવવામાં આવે છે. ચામર ધારણ કરેલા સજ્જ સેવકો તથા દુર્ધર, પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ અને નિકુમ્ભ—આ ચાર મુખ્ય મંત્રીઓ ગર્વિત અને મંત્રકુશળ રૂપે દેખાય છે. ત્યારબાદ હનુમાનનું અંતર્મન ધર્મદૃષ્ટિથી આ વૈભવનું મૂલ્યાંકન કરે છે. તે રાવણના રૂપ, શૌર્ય, બળ અને તેજને સ્વીકારે છે અને માને છે કે અધર્મ ન હોત તો તે દેવતાઓનો પણ રક્ષક બની શકત; પરંતુ તેની ક્રૂર, લોકનિંદિત કરણીઓ અને પ્રલયકારી ક્રોધશક્તિ જ ભયનું કારણ બને છે. આમ અધ્યાય રાજકીય ભવ્યતા અને નૈતિક નિષ્ફળતાને સામસામે મૂકી, ધર્મકેન્દ્રિત શક્તિ-મૂલ્યાંકન રજૂ કરે છે.
Sarga 50
रावण-प्रहस्त-हनूमद्वार्ता (Ravana and Prahasta Question Hanuman)
લંકાની રાજસભામાં હનુમાનની દરબારી પૂછપરછ થાય છે. રાવણ ક્રોધિત હોવા છતાં અંદરથી શંકિત બને છે અને સામે ઊભેલા તેજસ્વી ‘પિંગળ-નેત્ર’ વાનરને જોઈ મનમાં વિચારે છે—શું આ શાપથી પાછો આવેલો નંદી છે કે કોઈ બીજો ભયંકર અદ્ભુત પ્રાણી? પછી તે મંત્રી પ્રહસ્તને આદેશ આપે છે કે કેદીના જન્મ, હેતુ, રાજઉદ્યાનના વિનાશ અને રાક્ષસી રક્ષિકાઓને ભયભીત કરવાના કારણ વિશે પૂછે. પ્રહસ્ત રાજનૈતિક અને સંયત વાણીમાં આશ્વાસન આપે છે—સત્ય કહેશો તો શરતે મુક્તિ મળી શકે; અને શંકા વ્યક્ત કરે છે કે શું તે ઇન્દ્ર, યમ, વરુણ, કુબેર/વૈશ્રવણ અથવા વિષ્ણુની પ્રેરણાથી આવેલો ગુપ્ત દૂત છે? હનુમાન સ્પષ્ટ કહે છે—હું તે દેવતાઓ દ્વારા મોકલાયેલો નથી, કુબેર સાથે મારી કોઈ સંધિ નથી; હું વાનરજાતિમાં જન્મેલો છું. ઉદ્યાનનો વિનાશ અને યુદ્ધ રાજાને દર્શન આપવા માટેનું સાધન હતું અને હુમલો કરનાર રાક્ષસો સામે આત્મરક્ષા પણ; બ્રહ્માના વરદાનને કારણે મેં સ્વેચ્છાએ બંધન સ્વીકાર્યું. અંતે તે જણાવે છે—હું મહાબલી રાઘવનો દૂત છું અને રાજાના હિત માટે કલ્યાણકારી ઉપદેશ આપવા આવ્યો છું.
Sarga 51
हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः (Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath)
આ સર્ગમાં હનુમાન રાવણના પ્રભાવને નિહાળી વિધિવત્ દૂતવાક્ય—મિતાર્થ અને અર્થગંભીર—ઉચ્ચારે છે. તે પોતાને સુગ્રીવનો દૂત અને શ્રીરામનો સેવક કહીને ઘટનાક્રમ વર્ણવે છે: સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે રામનો વનવાસ, સીતાહરણ, ઋષ્યમૂક પર સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી, રામના એક જ બાણથી વાલિવધ, અને પછી સુગ્રીવે દિશાઓ તથા વિવિધ લોકોમાં વિશાળ શોધદળો મોકલ્યાં. હનુમાન પોતાના શત-યોજન સમુદ્રલંઘનનો ઉલ્લેખ કરી ખાતરી આપે છે કે તેણે રાવણના ગૃહમાં સીતાને જોઈ છે. પછી તે ધર્મનો તર્ક મૂકે છે—પરસ્ત્રીહરણ મૂળનાશક અધર્મ છે; તપ અને વિવેક માટે પ્રસિદ્ધ રાજાને તે શોભતું નથી. રામ-લક્ષ્મણની અપ્રતિહત યુદ્ધશક્તિની ચેતવણી આપી સીતાને લંકા માટે ‘કાલરાત્રિ’ સમાન ભયંકર સંકટ કહે છે અને જાનકીને પરત આપવું ત્રિકાલહિત (ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્ય સૌ માટે કલ્યાણકારી) માર્ગ હોવાનું ઉપદેશ આપે છે. આ અપ્રિય છતાં મર્યાદિત વચન સાંભળી રાવણ ક્રોધિત થઈ હનુમાનના વધની આજ્ઞા આપે છે; આમ કૂટનીતિક સમાધાનનો માર્ગ તૂટી જાય છે।
Sarga 52
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
આ સર્ગમાં હનુમાનનું વચન સાંભળીને રાવણ ક્રોધથી ઉન્મત્ત બને છે અને દૂત હનુમાનને વધ કરવા આદેશ આપે છે. તે એવો દાવો પણ કરે છે કે ‘પાપીને મારવું પાપ નથી’. ત્યારે રાજધર્મના રક્ષક અને નીતિપર વિભીષણ તે આદેશને સમર્થન આપતા નથી. તેઓ કહે છે કે દૂતવધ રાજધર્મવિરુદ્ધ છે અને સ્વીકૃત દૂતધર્મ તથા કૂટનીતિક પરંપરાનો ભંગ છે; તેથી દૂતને મારવું નિષિદ્ધ છે. દૂતો માટે શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધ વિકલ્પ દંડ—અંગછેદ, પ્રહાર, મુંડન, વિકૃતિ વગેરે—ઉલ્લેખીને તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રાણદંડ વરજિત છે. વિભીષણ વ્યૂહની દૃષ્ટિએ પણ સમજાવે છે: હનુમાનને મારવાથી લાભ નથી; સમુદ્ર પાર કરીને પાછો જઈ શકે એવો સંદેશવાહક તે જ છે, તેને નષ્ટ કરવાથી પ્રતિસંદેશનો અવસર ગુમાશે અને અનુકૂળ શરતો પર નિર્ણાયક યુદ્ધની તક પણ વેડફાઈ શકે. તેથી દૂત પર નહીં, રામ-લક્ષ્મણ પર બળ કેન્દ્રિત કરવાનું તેઓ ઉપદેશ આપે છે. અંતે રાવણ વિભીષણની સલાહ સ્વીકારે છે; રાજ્યનીતિમાં ક્રોધને યુક્તાયુક્ત વિચારથી વશમાં રાખવો—આ સર્ગનો પુનરાવર્તિત બોધ પ્રકાશિત થાય છે.
Sarga 53
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
આ ૫૩મા સર્ગમાં ન્યાય-નીતિ અને યુદ્ધકૌશલ્યનો ક્રમ દેખાય છે. વિભીષણની સલાહ સાંભળી કે દૂતવધ નિંદનીય છે, રાવણ હનુમાનને મારવા બદલે દંડ આદેશે છે—વાનરો માટે આભૂષણ સમાન પ્રિય પૂંછડી સળગાવવી અને લંકાના ચોરાહાઓ તથા રાજમાર્ગોમાં ફેરવીને પ્રદર્શન કરવું. રાક્ષસો કપાસના કપડાં લપેટી તેલમાં ભીંજવી પૂંછડીને આગ ચાંપે છે; જનસમૂહ ભેગો થાય છે અને નગરનું જાહેર સ્થાન રાજ્યભય-પ્રદર્શનનું રંગમંચ બની જાય છે. ફરી બંધાયેલો હનુમાન પરિસ્થિતિનું વિચાર કરે છે—તે રાક્ષસોનો સંહાર કરી શકે, છતાં રામપ્રિયતા માટે અપમાન સહે છે અને દિવસના પ્રકાશમાં લંકાની કિલ્લાબંધી ફરી નિહાળે છે. આ તરફ સીતાજી ક્રૂર સમાચાર સાંભળી પોતાના પતિવ્રત અને તપોબળથી અગ્નિદેવને પ્રાર્થના કરે છે કે હનુમાન માટે જ્વાળા શીતળ રહે; અને અગ્નિ તેને હાનિ કરતો નથી. હનુમાન તેને સીતાના પુણ્યબળ, રામતેજ અને વાયુદેવની સહાયથી મળેલું રક્ષણ માને છે. નગરદ્વાર પાસે પહોંચતાં જ તે બંધન તોડી, સ્વરૂપ વિસ્તારે છે, તોરણ પાસેની લોખંડની ગદા પકડી રક્ષકોને સંહારે છે અને કિરણમાળાથી અલંકૃત સૂર્ય સમો લંકા પર તેજથી ઝળહળે છે—આગામી દાહ અને ઘેરાવની કાવ્યમય પૂર્વસૂચના આપતો।
Sarga 54
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
આ સર્ગમાં હનુમાનજી સીતાદર્શન અને સંદેશ-કાર્ય પૂર્ણ કરીને લંકામાં બાકી રહેલું કર્તવ્ય—દુર્ગસ્તરે દંડાત્મક પ્રદર્શન અને ભયસંચાર—નક્કી કરે છે. પૂંછડીમાં લગાડેલી અગ્નિને તેઓ શસ્ત્રરૂપે બનાવી છતેથી છતે કૂદતા પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ, વજ્રદંષ્ટ્ર, શુક, સારણ, ઇન્દ્રજિત, જંબુમાળી, સુમાળી વગેરે મુખ્ય રાક્ષસોના નિવાસો સહિત અનેક શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ-ગૃહોને દહન કરે છે; પરંતુ ધર્મવિવેકથી વિભીષણનું ઘર અક્ષત રાખે છે—ધર્મનિષ્ઠ મૈત્રીની ઓળખરૂપે. પછી તેઓ મેરુ-મંદર સમાન, મણિ-રત્નોથી ઝગમગતું રાવણનું મુખ્ય પ્રાસાદ પહોંચીને, યુગાંત-મેઘ સમ ગર્જના કરતાં તેને પણ આગ ચાંપે છે. પવનના વેગથી જ્વાળાઓ વધુ ભભૂકે છે; સુવર્ણ જાળીઓ, મુક્તા-મણિથી શોભિત સ્તંભો અને અલંકૃત રચનાઓ ધરાશાયી થાય છે, ધાતુઓ પીગળી વહે છે. ભાગતા રાક્ષસો અને તેમના પરિવારજનોમાં ભય અને હાહાકાર ફેલાય છે. અંતે કાલાગ્નિ અને પ્રલય-ઉપમાઓથી લંકાદાહનું વૈભવ વર્ણવાય છે. રાક્ષસો વિચાર કરે છે—આ હનુમાન ઇન્દ્ર છે કે યમ, રુદ્ર, વિષ્ણુ કે સ્વયં કાળ? દેવતાઓ હનુમાનની સંયમિત છતાં પ્રચંડ પરાક્રમશક્તિની પ્રશંસા કરે છે. આ રીતે મુખ્ય આક્રમણ પહેલાં જ લંકાનું મનોબળ અને ઢાંચાગત બળ નબળું પડે છે.
Sarga 55
लङ्कादाहानन्तरचिन्ता — Hanuman’s Post-Conflagration Self-Examination and Assurance of Sita’s Safety
પૂંછમાં લાગેલી અગ્નિથી લંકાને પ્રજ્વલિત કરી અને પછી સમુદ્રમાં તે અગ્નિ શમાવી હનુમાન દહતી નગરીને નિહાળે છે; ત્યારે અચાનક ભય અને આત્મગ્લાનિ તેને ઘેરી વળે છે. તે ક્રોધનો નૈતિક દોષ દર્શાવે છે—ક્રોધ વિવેકને ઢાળી દે છે, કઠોર વાણી બોલાવે છે, વડીલો પર પણ હિંસા કરાવી શકે છે અને કોઈપણ કર્મને જાણે યોગ્ય જ લાગે તેમ બનાવે છે. લંકાદહનમાં કાર્યનું મૂળ—સીતા માતાની સુરક્ષા—નષ્ટ થઈ ગઈ હશે એવી શંકાથી તે આત્મનાશનો વિચાર કરે છે અને આગળ ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં રામ, લક્ષ્મણ, ભરત, શત્રુઘ્ન તથા સુગ્રીવની મૈત્રીસેનામાં મહાવિપત્તિ આવશે એવી અનર્થપરંપરા મનમાં દોડે છે. પછી શુભ નિમિત્તો અને ધર્મયુક્ત વિચારથી તેનું ચિત્ત શાંત થાય છે. જાનકીની પતિવ્રતા શુચિતા, તપ, સત્યનિષ્ઠા અને રામની રક્ષાશક્તિના પ્રભાવથી તે અગ્નિથી અદાહ્ય છે—જેમ ‘અગ્નિ અગ્નિને દહન કરી શકતો નથી’. તે આકાશસ્થ ચારાṇોની વાણી સાંભળે છે—લંકા દગ્ધ થઈ, પરંતુ જાનકી દગ્ધ થઈ નથી; આ અદ્ભુત છે. પ્રમાણો, નિમિત્તો અને સ્તુતિથી આશ્વસ્ત થઈ હનુમાન નક્કી કરે છે કે ફરી સીતા માતાને પ્રત્યક્ષ જોઈ ખાતરી કરશે અને પછી સફળ સમાચાર લઈને રામ પાસે પ્રસ્થાન કરશે.
Sarga 56
षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम् (Consoling Sita and Ascending Mount Arishta)
આ સર્ગમાં હનુમાનનું સીતાજી સાથેનું દર્શન પૂર્ણ થાય છે અને પછી તેમના પરત-લાંઘનનો આરંભ થાય છે. હનુમાન શિંશુપા વૃક્ષ પાસે ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને વૈદેહીની અખંડિત (અનાહત) સ્થિતિનું સત્ય સાક્ષ્ય આપે છે—દૂતનું પ્રથમ કર્તવ્ય સત્યદર્શન અને મર્યાદિત વાણી છે (5.56.1). ત્યારબાદ સીતા ભર્તૃ-સ્નેહથી હનુમાનની ક્ષમતા સ્વીકારી નીતિ કહે છે—રામનું ઉદ્ધારકાર્ય તેમના યુદ્ધયોગ્ય પરાક્રમને અનુરૂપ પ્રગટ થવું જોઈએ; લંકા શરવર્ષાથી દબાઈ જાય અને સીતાની પુનઃપ્રાપ્તિ રામની મહિમાને અનુરૂપ રીતે થાય (5.56.2–5). હનુમાન યુક્તિપૂર્વક આશ્વાસન આપે છે કે રામ શ્રેષ્ઠ વાનર અને ભાલુઓ સાથે શીઘ્ર આવી તેનો શોક દૂર કરશે, અને વિધિવત વિદાય લે છે (5.56.6–8). પછી દૃશ્ય અરિષ્ટ પર્વત પર જાય છે. પર્વતનું દીર્ઘ કાવ્યમય વર્ણન છે—મેઘાવૃત, ધાતુ-મણિઓથી દીપ્ત, વેદપાઠ સમો નાદ કરતું જળ અને પ્રતિધ્વનિત ધોધો. હનુમાન પર્વત પર ચઢી દેહ વિસ્તારે છે; તેના ભાર-વેગથી શિલાઓ ચૂર થાય છે, વૃક્ષો કંપે છે, સિંહો ભયભીત થાય છે, વિદ્યાધરીઓ વિક્ષેપ પામે છે અને દિવ્ય પ્રાણીઓ આકાશમાં ઉડી જાય છે; પર્વત પણ દબાઈ સમતલ થતો હોય તેમ દેખાય છે (5.56.9–33). અંતે હનુમાન સહજ રીતે આકાશમાં ઉછળી તરંગપ્રહારિત લવણસમુદ્રને લાંઘવા નીકળે છે, ઉત્તર કિનારે જઈ રામ સાથે પુનર્મિલન માટે (5.56.34).
Sarga 57
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Hanumān’s Return, Roar of Success, and the Announcement “Sītā Seen”
આ સર્ગમાં હનુમાન લંકાથી ઉત્તર કિનારા તરફ પરત ઉડે છે. તેની ઉડાનને લાંબી ખગોળ-સમુદ્ર ઉપમા દ્વારા વર્ણવવામાં આવી છે—આકાશ જાણે સમુદ્ર; ચંદ્ર-સૂર્ય કમળ અને જળપક્ષી સમાન, નક્ષત્રો જળચર સમાન, વાદળો કિનારાની વનસ્પતિ સમાન, અને પવનથી ઊઠતી લહેરો તરંગો જેવી. હનુમાન વાદળોના સમૂહમાં વારંવાર દેખાય-અદૃશ્ય થાય છે, વાદળછાયા ચંદ્રની જેમ। તેનો સિંહનાદ મેઘગર્જના સમાન છે; દૃશ્ય સંપર્ક પહેલાં જ સફળતાનો સંકેત આપે છે. રાહ જોતા વાનરો નિરાશા છોડીને ઉત્સુક આનંદમાં ભરાઈ જાય છે. જાંબવાન નાદના સ્વરૂપ પરથી જ કાર્યસિદ્ધિ નક્કી કરે છે—આવો વિજયધ્વનિ નિષ્ફળતામાંથી ઊભો થતો નથી, એવી તેની યુક્તિ। હનુમાન મહેન્દ્ર પર્વત પર ઉતરે છે; અર્ઘ્ય-નમસ્કારથી તેનું સ્વાગત થાય છે. પછી તે સંક્ષેપમાં નિર્ણાયક સમાચાર આપે છે—“સીતા દેખાઈ.” તે અશોકવનિકામાં રાક્ષસીઓની પહેરામાં, દુઃખિત સ્થિતિમાં છે, એમ પણ સૂચવે છે. અંતે સૌ વાનરો હર્ષિત થઈ લંકા, સીતા અને રાવણનો વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળવા તૈયાર થાય છે.
Sarga 58
सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः — हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्
મહેન્દ્ર પર્વતના શિખરે વાનરો આનંદિત થાય છે. જાંબવાન હનુમાનને વિધિવત્ સંપૂર્ણ અહેવાલ આપવા કહે છે—શું ખુલ્લું કહેવું અને શું યુક્તિથી છુપાવવું. હનુમાન સમુદ્રલાંઘનનાં પ્રસંગો કહે છે—સુરસાની પરીક્ષા, સિંહિકાનો ઘાત; પછી લંકામાં ગુપ્ત પ્રવેશ કરીને અશોકવાટિકામાં રાક્ષસીઓના પહેરા વચ્ચે બેઠેલી સીતાનું દર્શન. રાવણની ધમકી અને દબાણ, સીતાની અડગ ધર્મનિષ્ઠા, ત્રિજટાના શુભ સ્વપ્ન-ઉપદેશ, અને ઇક્ષ્વાકુ વંશનું સ્મરણ કરીને સંવાદ શરૂ કરવાની રીત પણ વર્ણવે છે. પછી પરસ્પર અભિજ્ઞાન થાય છે—હનુમાન સીતાને પ્રણામ કરીને રામની મુદ્રિકા ઓળખચિહ્ન રૂપે આપે છે; સીતાએ રામ માટે અમૂલ્ય રત્ન આપીને કહ્યું કે રામ ઝડપથી આવે તેમ વર્ણન કરજે અને પોતાની બે માસની મર્યાદા યાદ કરાવે છે. ત્યારબાદ હનુમાન નિયંત્રિત ઉગ્રતા સાથે ઉપવન ધ્વસ્ત કરે છે, રાક્ષસ દળોને ક્રમે પરાજિત કરે છે, અક્ષનો વધ કરે છે; અંતે ઇન્દ્રજિતના બ્રહ્માસ્ત્રથી બંધાય છે. વિભીષણના હસ્તક્ષેપથી દૂતધર્મ વિષે વિચાર થાય છે, છતાં દંડરૂપે પૂંછડી સળગાવવામાં આવે છે—અને એ જ અગ્નિથી લંકાદાહ થાય છે. સીતાની સુરક્ષા અંગે હનુમાનની ચિંતા શુભ નિમિત્તો અને દિવ્ય વાણીથી શાંત થાય છે—સીતાને હાનિ નથી. પછી તે વાનરો પાસે પરત જઈ અહેવાલ પૂર્ણ કરે છે અને આગળની વ્યૂહરચના માટે સૌને પ્રેરિત કરે છે.
Sarga 59
हनूमद्वृत्तान्तः—वानरबलप्रशंसा च (Hanuman’s Report and Praise of the Vanara Host)
પૂર્વ વર્ણન પૂર્ણ કરીને હનુમાન જાંબવાન વગેરે વરિષ્ઠ વાનરો સમક્ષ પોતાનો કાર્યવિસ્તાર વધુ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરે છે. તે કહે છે—ઇન્દ્રજિત જો બ્રહ્માસ્ત્ર, ઐન્દ્રાસ્ત્ર, રૌદ્રાસ્ત્ર, વાયવ્યાસ્ત્ર, વારુણાસ્ત્ર જેવા ભયંકર દિવ્ય અસ્ત્રો પણ ચલાવે, તો પણ હું લંકા અને રાવણની સેના નાશ કરવા સમર્થ છું; તેથી મને આજ્ઞા આપો, હું પ્રચંડ પ્રતિઘાત કરીશ—અવિરત શિલાવર્ષા વડે શત્રુબળને દબાવી દઈશ. પછી તે વાનરસેનાની યુદ્ધસંપત્તિનું સંયમિત વર્ણન કરીને પ્રશંસા કરે છે—જાંબવાનની અચલ સમી ધીરજ, વાલિપુત્ર એકલો જ રાક્ષસસમૂહોના સંહાર માટે પૂરતો, પનસ અને નીલનો જાંઘાવેગ, તેમજ અશ્વિનીકુમાર વંશજ મૈંદ અને દ્વિવિદની લગભગ અવધ્યતા (બ્રહ્માના વર, અમૃતપાન) વગેરે. લંકામાં તેણે કરેલી જાહેર ઘોષણાનું પણ સ્મરણ કરાવે છે—“રામનો વિજય નિશ્ચિત છે; હું કોશલરાજનો સેવક છું”—આ ધર્માધારિત માનસિક યુદ્ધનો ઉપાય બને છે. અંતે તે અશોકવનિકામાં શિંશુપા વૃક્ષ નીચે સીતાની સ્થિતિનું યથાર્થ ચિત્ર આપે છે—રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, કૃશકાય, છતાં રામભક્તિમાં અડગ; રાવણને ઠુકરાવતી, ક્યારેક મૃત્યુનો સંકલ્પ પણ કરતી. પરંતુ રામ-સુગ્રીવ મૈત્રીનું સમાચાર સાંભળીને તે શાંત થઈ વિશ્વાસ પામે છે. સાથે નૈતિક કારણ ઉમેરે છે—સીતાના પતિવ્રતા તેજથી રાવણ નાશ પામી શકે, છતાં તે તેને નથી મારતી; તેનો વધ રામ માટે જ રાખે છે. તેથી સભાને આગળના જરૂરી પગલાં ત્વરિત લેવા પ્રેરણા આપવામાં આવે છે.
Sarga 60
अङ्गदवाक्यम्—सीताहरण-प्रतिवेदन-धर्मविचारः (Angada’s Counsel on Reporting Without Sita)
આ સર્ગમાં હનુમાનજી સીતાદર્શનનો અહેવાલ આપ્યા પછી વાનરોમાં ગંભીર વિચારણા થાય છે. વાલિપુત્ર અંગદ કહે છે કે સીતાને પ્રત્યક્ષ લઈને આવ્યા વિના રામજી પાસે પરત ફરવું ‘અયુક્ત’ છે; માત્ર “દેખી, પણ લાવી નહીં” એવું કહેવું પરાક્રમપ્રસિદ્ધ વાનરવીરોને શોભતું નથી. દેવ-દાનવોમાં પણ અદ્વિતીય એવી વાનરોની લંઘનશક્તિ અને શૌર્ય યાદ અપાવીને તે કહે છે કે સીતાનું ઉદ્ધાર શક્ય છે—માત્ર ઇચ્છા નથી. અંગદ તાત્કાલિક પગલું સૂચવે છે—હનુમાનજીએ પહેલેથી જ ઘણા મુખ્ય રાક્ષસ યોદ્ધાઓને નિષ્ક્રિય કર્યા છે; હવે બાકી કામ જાનકીજીને લઈને તરત પ્રસ્થાન કરવાનું છે. ત્યારે જાંબવાન સંયમથી કહે છે કે અંગદનો ભાવ ધર્મસંગત છે, પરંતુ કાર્યસિદ્ધિ રામજીના નિશ્ચિત અભિપ્રાય અને આજ્ઞા અનુસાર જ થવી જોઈએ; ક્ષમતા સાથે અધિકૃત રીત પણ જરૂરી છે. આ રીતે અધ્યાય આવેગપ્રેરિત ઉદ્ધાર અને આજ્ઞાસંલગ્ન ધર્મનીતિ વચ્ચેનો ભેદ બતાવી, સમૂહકર્મ માટે યોગ્ય શાસન-નીતિ નિર્ધારિત કરે છે.
Sarga 61
मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana (Honey-Grove Episode)
જાંબવાનની સલાહ સ્વીકારી અઙ્ગદ વગેરે પરત ફરેલા વાનર-નાયકો મહેન્દ્ર પર્વત પરથી હનુમાન સાથે આગળ વધે છે. તેઓ હનુમાનની સિદ્ધિનું સ્તવન કરતાં શ્રીરામના કાર્યમાં સેવા કરવા મનથી તૈયાર થાય છે. માર્ગમાં તેઓ સુગ્રીવના પ્રસિદ્ધ મધુવનમાં પહોંચે છે—ઇન્દ્રવન સમાન રમ્ય ઉપવન, જેને સુગ્રીવના મામા દધિમુખ રક્ષે છે. આનંદિત વાનરો મધુપાન માટે અઙ્ગદ પાસે પરવાનગી માગે છે. અઙ્ગદ જાંબવાનની સંમતિ લઈને અનુમતિ આપે છે; પછી વાનરો ગાન-નૃત્ય સાથે મધુ પી ને ઉત્સવ કરે છે. પરંતુ ઉત્સવ ધીમે ધીમે ઉચ્છૃંખલ બને છે—ઉદ્યાનને નુકસાન થાય છે, વૃક્ષો અને પુષ્પો નષ્ટ થાય છે, અને મત્તતામાં સૌનો સંયમ છૂટી જાય છે. દધિમુખ ઠપકો, અટકાવ, ઝઘડો અને સમાધાન—વિવિધ રીતે શાસન કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ મત્ત વાનરો તેને અપમાનિત કરી મારપીટ કરે છે અને મધુવન લૂંટતા રહે છે. આ સર્ગ વિજયના આનંદથી ઉપજેલી સામૂહિક ઉલ્લાસની વચ્ચે મર્યાદા, અધિકાર અને સંયમની કસોટી દર્શાવે છે અને પછી હનુમાનની સિદ્ધિ રાજસભામાં જણાવવાની દિશામાં કથા વળે છે.
Sarga 62
मधुवनभङ्गः — The Disruption of Madhuvana and Dadhimukha’s Complaint
આ સર્ગમાં મૈથિલી (સીતા) વિષે સફળ સમાચાર મળતાં વાનરસેનામાં આનંદ છલકાય છે. હનુમાન વાનરોને નિર્ભય થઈ મધુવનનું રાજમધુ પીવાની અનુમતિ આપે છે; અને હનુમાનની સિદ્ધિ સ્મરી અઙ્ગદ સૌની સામે તે અનુમતિને દૃઢપણે જાહેર કરે છે. ત્યારબાદ વાનરો હર્ષથી મધુવન તરફ દોડી જાય છે. મધુપાન વધતાં મત્તતા અને અવ્યવસ્થા વધી જાય છે—મોટાં પાત્રોમાંથી પીવું, મધછત્તાં ફેંકવું, ચીસો-ગીતો, લથડતાં રમવું, જમીન પર સૂઈ જવું, અને કેટલાકનું અશોભન વર્તન પણ દેખાય છે. બગીચાના રક્ષકો (મધુપાલો) માર ખાતા વિખેરાઈ જાય છે. મધુવનનો નિયુક્ત રક્ષક દધિમુખ—સુગ્રીવનો વૃદ્ધ સગો—બળપૂર્વક રોકવા આવે છે; અથડામણ થાય છે. મદાંધ અઙ્ગદ દધિમુખને કઠોર રીતે દબાવી ઇજા પહોંચાડે છે; દધિમુખ ક્ષણવાર બેભાન થાય છે. ચેતના આવ્યા પછી તે પાછો હટી, મધુવનને પૂર્વજોથી મળેલું, રાજરક્ષિત અને નિષિદ્ધ ઉપવન ગણાવી સુગ્રીવને ફરિયાદ કરવાનો નિશ્ચય કરે છે. તે ઝડપથી સુગ્રીવની સમક્ષ—જ્યાં રામ અને લક્ષ્મણ પણ હાજર છે—પહોંચી પ્રણામ કરે છે અને અપરાધ-નિવેદન કરવા તૈયાર થાય છે. આ સર્ગ સફળતાના ઉત્સવ સાથે અધિકાર, સંપત્તિ અને શિસ્ત અંગેની ધર્મસૂચક ચેતવણી પણ આપે છે.
Sarga 63
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
આ સર્ગમાં વાનર-રાજ્યમાં દરબારી-ન્યાયિક તપાસનો પ્રસંગ ઊભો થાય છે. મધુવનના નિયુક્ત રક્ષક દધિમુખ સુગ્રીવના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને અહેવાલ આપે છે કે, અંગદના નેતૃત્વમાં શોધથી પરત આવેલા વાનરોએ રક્ષિત મધુવનમાં પ્રવેશ કરીને મધુ અને ફળો ભોગવ્યાં અને રક્ષકોને બળપૂર્વક અટકાવ્યા. લક્ષ્મણ દધિમુખના દુઃખનું કારણ પૂછે છે. ત્યારે સુગ્રીવ વિવેકપૂર્વક નિર્ણય કરે છે કે આવી આનંદભરી મર્યાદાલંઘના નિષ્ફળતા પછી થતી નથી; નિશ્ચયે સીતાનું દર્શન થયું છે. ખાસ કરીને હનુમાનએ જ સીતાને જોઈ હશે, કારણ કે તેમાં સાધન-સામર્થ્ય, દૃઢ સંકલ્પ, બુદ્ધિ અને સિદ્ધ પરાક્રમ—બધું જ પ્રસ્થાપિત છે. આ રીતે શિસ્તભંગને કર્તવ્યસિદ્ધિનું ચિહ્ન માની સુગ્રીવ રામ-લક્ષ્મણને આનંદિત કરે છે. પછી તે હનુમાન સહિત તમામ નેતાઓને તાત્કાલિક બોલાવવાનો આદેશ આપે છે, જેથી સીતાની શોધનો વિગતવાર સમાચાર સીધા સાંભળી શકાય.
Sarga 64
अङ्गद-प्रत्यागमनम् — Angada’s Return and the Confirmation of Sītā’s Discovery
આ 64મા સર્ગમાં કાર્યસિદ્ધિ પછી ઔપચારિક અહેવાલ અને રાજસભામાં પુનઃપ્રવેશનો પરિવર્તનક્રમ દર્શાય છે. સુગ્રીવની આજ્ઞાથી પ્રસન્ન દધિમુખ પ્રણામ કરીને મધુવન-પ્રસંગમાંથી સભાક્ષેત્ર તરફ જાય છે, અગાઉ કરેલા અવરોધ માટે ક્ષમા માગે છે અને સંયમ રાખવા વિનંતી કરે છે. યુવરાજ હોવા છતાં અઙ્ગદ અહંકાર વિના નેતૃત્વ કરે છે—સફળતા પછી વિલંબ અયોગ્ય છે એમ કહી સેનાની સંમતિ માગે છે અને પોતાના પદના બળે આદેશ નહીં આપે એમ સ્પષ્ટ કરે છે. વાનરો તેની વિનમ્રતાની પ્રશંસા કરીને કહે છે કે તેની આજ્ઞા વિના ગતિ શક્ય નથી; ત્યારબાદ ગર્જનાભર્યા નાદ સાથે સેના આકાશમાર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે. તેમના આગમન પહેલાં શોકગ્રસ્ત રામને સુગ્રીવ અનુમાનથી સાંત્વના આપે છે—પૈતૃક મધુવનનો વિનાશ અને અઙ્ગદનો નિર્ભય ભાવ સફળતાના સંકેત છે; અને આ સિદ્ધિ વિશેષરૂપે હનુમાનના પરાક્રમથી જ થઈ છે એમ પણ કહે છે. અંતે હનુમાન પ્રણામ કરીને પ્રત્યક્ષ સમાચાર આપે છે—સીતા દેખાઈ છે; તે દેહથી કુશળ છે અને રામભક્તિમાં અડગ છે. આ સાંભળતાં જ રામ-લક્ષ્મણ આનંદિત થાય છે અને હનુમાનની નિર્ણાયક ક્ષમતાનું સર્વત્ર માન્યતા પામે છે.
Sarga 65
सीतावृत्तान्तनिवेदनम् / Report of Sītā’s Condition and Tokens of Recognition
પ્રસ્રવણ પર્વત પર પરત આવેલા વાનરો શ્રીરામ, લક્ષ્મણ અને સુગ્રીવને પ્રણામ કરે છે અને યુવરાજ અઙ્ગદને આગળ રાખીને સીતાવૃત્તાંતનું વિધિવત્ નિવેદન શરૂ કરે છે. વૈદેહી જીવિત અને અનાહત છે એમ સાંભળીને શ્રીરામ સૂક્ષ્મ વિગતો પૂછે છે—તે ક્યાં છે અને મારા પ્રત્યે તેનો ભાવ કેવો છે. ત્યારે સૌ સીતાની સ્થિતિના સર્વાધિક જાણકાર હનુમાનને બોલવા વિનંતી કરે છે. હનુમાન દિશામાં સીતાને નમસ્કાર કરીને સમુદ્રલઙ્ઘન, દક્ષિણ તટ પર આવેલી લંકાનું સ્થાન અને અશોકવાટિકામાં બંધિની સીતાનું દર્શન વર્ણવે છે. તે વિકરાળ રાક્ષસીઓની કડક પહેરામાં, વારંવાર ધમકાવવામાં આવતી, શોકમાં ડૂબેલી, એકવેણી ધારણ કરેલી, નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરતી, શિયાળાના કમળ જેવી ફિક્કી; રાવણને તિરસ્કારતી અને પ્રાણત્યાગનો નિશ્ચય કરેલી હતી એમ તે કહે છે. ઇક્ષ્વાકુ વંશની સ્તુતિ અને રામ–સુગ્રીવ મૈત્રીનો સંદેશ આપી તેણે સીતાનો વિશ્વાસ સંપાદિત કર્યો. સીતા અભિજ્ઞાનરૂપે ચિત્રકૂટનો કાક-પ્રસંગ કહે છે અને ચૂડામણિ આપીને—સુગ્રીવ સાંભળે તેમ બધું શ્રીરામને જણાવવાનું કહે છે; તેમજ તે માત્ર એક માસ વધુ સહન કરશે એવી ચેતવણી આપે છે. હનુમાન ક્રમબદ્ધ રીતે સર્વ નિવેદન કરીને ચૂડામણિ શ્રીરામને અર્પે છે; તેથી બંને રાજકુમારોના હૃદયમાં આશ્વાસન અને શોકશમન પ્રગટ થાય છે.
Sarga 66
चूडामणि-दर्शनम् — Rama Receives Sita’s Token and Questions Hanuman
સુંદરકાંડના ૬૬મા સર્ગમાં હનુમાનના સફળ પરત ફરવાનો તાત્કાલિક ભાવાત્મક અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ વર્ણવાયો છે. સીતાજીનો ચૂડામણિ પ્રાપ્ત થતાં શ્રીરામ તેને હૃદયે લગાવે છે અને લક્ષ્મણ સાથે અશ્રુ વહાવે છે—ચિંતાભર્યા સંશયથી પ્રમાણિત જ્ઞાન તરફનું આ પરિવર્તન છે. પછી તેઓ સુગ્રીવ અને ઉપસ્થિત સૌને કહે છે કે આ રત્ન વિવાહ સમયે જનક (વૈદેહ) દ્વારા અપાયેલું, કુળની પવિત્ર સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલું છે; તેથી તેની પ્રામાણિકતા સ્થિર થાય છે અને સીતાસ્મરણ વધુ તીવ્ર બને છે. શોક અને ઓળખ ઉપમાઓથી પ્રગટ થાય છે—વાછરડાને જોઈ ગાયનું દૂધ જેમ આપોઆપ વહે, તેમ રામનું હૃદય દ્રવી જાય છે; અને વાદળોથી ઢંકાયેલ શરદચંદ્ર જેમ, તેમ રાક્ષસીઓ વચ્ચે સીતાજીની છુપાયેલી કાંતિ આછાદિત છે. શ્રીરામ વારંવાર હનુમાનને વિનંતી કરે છે કે સીતાના વચનો વિગતે કહો—તરસ્યા માટે પાણી જેમ પ્રાણધારક, તેમ તે વચનો; અહીં સત્ય સાક્ષ્યનું જ્ઞાનમૂલ્ય અને દૂતવાણીની શમનશક્તિ સ્પષ્ટ થાય છે. અંતે સીતાનું સ્થાન જાણી રામ ક્ષણ પણ થંભી શકતા નથી અને ભયંકર રાક્ષસીઓ વચ્ચે સીતાની કોમળતા માટે કરુણાભર્યું ચિંતન કરે છે—ધર્માનુસાર ત્વરિત કાર્ય કરવાની નૈતિક આવશ્યકતા આ સર્ગમાં પ્રતિપાદિત થાય છે.
Sarga 67
अभिज्ञानवृत्तान्त-प्रत्यायनम् (Token of Recognition and the Crow–Brahmāstra Episode)
આ સર્ગમાં હનુમાન શ્રીરામને ઔપચારિક રીતે પોતાનો અહેવાલ આપે છે. તે સીતાજીના વચનો સંપૂર્ણ રીતે પહોંચાડે છે અને વિયોગમાં દૂતની સત્યતા તથા વિશ્વાસ સ્થિર રહે તે માટે ‘અભિજ્ઞાન’ (ઓળખ‑ચિહ્નરૂપ પ્રસંગ) પણ કહે છે. સીતાજી ચિત્રકૂટની ઘટના વર્ણવે છે—ઇન્દ્રજ એક કાગડો તેમને ઘાયલ કરે છે. ત્યારે ક્રોધિત છતાં ધર્મનિષ્ઠ રામ દર્ભ‑તૃણની ધારથી બ્રહ્માસ્ત્રનું સંધાન કરે છે. તે અસ્ત્ર ત્રણ લોકમાં કાગડાનો પીછો કરે છે; દેવ‑ઋષિઓએ ત્યજી દીધા પછી કાગડો અંતે રામ પાસે શરણ માંગીને પાછો આવે છે. રામ દિવ્ય અસ્ત્રને નિષ્ફળ કરી શકતા નથી, તેથી કરુણાથી તેનું પ્રાણ બચાવી માત્ર જમણું આંખ ભેદે છે—આ પ્રસંગ રામની શક્તિ, સંયમ અને શરણાગત‑વત્સલતા (અપરાધી પર પણ દયા)નું ધર્મપ્રમાણ બને છે. પછી સીતાજી વ્યથાથી પૂછે છે કે આવી શક્તિ હોવા છતાં રાક્ષસો સામે તરત કેમ વપરાતી નથી. હનુમાન શપથપૂર્વક આશ્વાસન આપે છે કે રામ‑લક્ષ્મણ શોકથી વ્યાકુળ હોવા છતાં નિર્ણાયક કાર્ય માટે તૈયાર થઈ રહ્યા છે. અંતે સીતાજી પોતાના કેશ/વસ્ત્રમાં સાચવેલો દિવ્ય મણિ રામ માટે સ્પષ્ટ ઓળખ‑ચિહ્ન તરીકે આપે છે અને પોતાનું કુશળ, રાક્ષસીઓની ધમકીઓ વચ્ચેનું દુઃખ તથા અડગ પતિવ્રતા નિષ્ઠા પહોંચાડવા કહે છે.
Sarga 68
सीताया यशोधर्मविचारः — Sita’s Counsel on Honor, Rescue-Strategy, and Hanuman’s Reassurance
આ સર્ગમાં સીતાજી હનુમાન પ્રત્યેના સ્નેહ અને શ્રીરામ પ્રત્યેના પ્રેમથી પ્રેરિત થઈ, પોતાનો ઉદ્ધાર કેવી રીતે થવો જોઈએ તે વિષે તાત્કાલિકતા સાથે કહે છે. તે હનુમાનને દુષ્કર કાર્ય માટે કોઈ તત્કાળ ઉપાય સૂચવવા વિનંતી કરે છે અને એકલાએ પણ કાર્ય સિદ્ધ કરવાની તેમની વિશિષ્ટ ક્ષમતા સ્વીકારે છે; પરંતુ લક્ષ્યને શ્રીરામના યશ અને મર્યાદાની પ્રતિષ્ઠા તરફ વાળે છે. સીતાજી કહે છે કે તેમનું પુનઃઆનયન રાવણના કપટભર્યા, ભયજનક અપહરણ જેવું ન હોવું જોઈએ; શ્રીરામે લંકાના દુર્ગરક્ષણ અને શત્રુબળને ખુલ્લા સમરમાં દમન કરી યોગ્ય પરાક્રમ દર્શાવી રાજધર્માનુરૂપ ગૌરવ પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ. સીતાજીના વિનયપૂર્ણ અને યુક્તિસંગત વચનો સાંભળી હનુમાન કાર્યસિદ્ધિનો વિશ્વાસ આપે છે. તેઓ કહે છે કે વાનર-ઋક્ષ સેનાના સ્વામી સુગ્રીવ દૃઢનિશ્ચયી છે; તેમના અધિન વેગવાન અને બળવાન દળો છે, જે અવરોધ વિના ગતિ કરી શકે છે, અહીં સુધી કે પૃથ્વીની પરિક્રમા કરવા પણ સમર્થ છે. સમુદ્ર પાર કરવાની ચિંતા દૂર કરતાં હનુમાન સેનાની ક્ષમતાનું વર્ણન કરે છે અને વચન આપે છે કે શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ ટૂંક સમયમાં લંકાના દ્વાર પર ઉપસ્થિત થશે. હનુમાનના શુભ અને શાંતિકારક વચનોથી સીતાજી ધૈર્ય પામે છે; વ્યૂહાત્મક વિશ્વાસ સાથે તેમનું મન સ્થિર થાય છે.
Frequently Asked Questions
Sundara Kanda foregrounds dharmic agency under extreme constraint: Sītā’s unwavering moral autonomy (pativratā-dharma) and Hanumān’s disciplined service (bhakti expressed as competent action). The book repeatedly teaches anirveda—refusal to succumb to despair—as the psychological foundation of righteous success, voiced explicitly during the search. It also develops dūta-dharma (envoy ethics): the messenger must speak truthfully, act strategically, and avoid unnecessary harm, while the receiving king is expected to respect envoy-immunity—an ideal articulated through Vibhīṣaṇa’s counsel. Finally, it critiques adharma in kingship: Rāvaṇa’s coercive desire and disregard for wise counsel are presented as the seed of political ruin. The ‘beauty’ of the book lies in this fusion of inner virtue, lucid speech, and effective action.
Key episodes include: (1) Hanumān’s resolve and leap across the ocean; (2) nocturnal entry and reconnaissance of Laṅkā, including palace and Pushpaka-vimāna descriptions; (3) discovery of Sītā in the Aśoka grove; (4) Rāvaṇa’s proposals and threats and Sītā’s refusal; (5) Hanumān’s self-revelation and narration of Rāma’s alliance with Sugrīva; (6) receipt of the cūḍāmaṇi and Sītā’s urgent message; (7) destruction of the grove and defeat of multiple rākṣasa forces, including Akṣa; (8) capture and court dialogue with Rāvaṇa, with debate on messenger treatment; (9) tail-burning and the burning of Laṅkā; and (10) Hanumān’s return and report to Rāma, catalyzing the next campaign.
The principal figures are Hanumān (the emissary and heroic protagonist), Sītā (the captive queen and ethical center), and Rāvaṇa (the coercive antagonist). Supporting but significant roles include Trijaṭā (compassionate rākṣasī and bearer of auspicious dreams), Vibhīṣaṇa (advocate of rāja-dharma and messenger immunity), Indrajit (strategic warrior who subdues Hanumān), Akṣa (prince slain by Hanumān), and on the vanara side Aṅgada, Jāmbavān, and Sugrīva (leaders who receive the report and prepare for war). Rāma and Lakṣmaṇa frame the book’s conclusion through grief, recognition of the token, and renewed resolve.
Structurally, Sundara Kanda bridges the search-phase (Kiṣkindhā Kāṇḍa) and the war-phase (Yuddha Kāṇḍa). It supplies the decisive intelligence—Sītā’s location, condition, and the political-military texture of Laṅkā—while also delivering the emotional catalyst through the cūḍāmaṇi and Sītā’s message. Thematically, it shifts the epic from uncertainty to actionable certainty: Rāma’s grief becomes directed purpose, the alliance with the vanaras gains concrete objective, and Laṅkā’s vulnerability is demonstrated through Hanumān’s reconnaissance and conflagration. In reception-history, this book also stands as a self-contained devotional narrative centered on Hanumān’s exemplary service.
Major lessons include: (1) perseverance without despair (anirveda) as a practical and ethical discipline; (2) the power of truthful, timely speech—Hanumān wins trust through careful narration and restraint; (3) moral steadfastness under coercion—Sītā’s refusal models integrity and agency; (4) strategic action guided by purpose rather than impulse, even when force is used; and (5) good governance requires listening to wise counsel—Rāvaṇa’s rejection of dharmic advice is portrayed as self-destructive. The book thus teaches that devotion and righteousness are not merely sentiments but forms of intelligent, accountable action.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.