Sarga 120
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
युद्धकाण्ड
યુદ્ધ પછીના માનવીય શોકમાંથી આ સર્ગ એક દિવ્ય તત્ત્વપ્રકાશ તરફ વળે છે. પ્રજાનો વિલાપ સાંભળીને રામ આંસુભર્યા નેત્રોથી ક્ષણભર થંભે છે—લોકભાવના અને રાજધર્મની જવાબદારીનું મહત્ત્વ અહીં પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનોમાં દેવસમૂહ લંકામાં આવે છે—કુબેર (વૈશ્રવણ), પિતૃઓ સાથે યમ, ઇન્દ્ર, વરુણ, ષડ્નેત્ર વૃષધ્વજ મહેશ્વર અને બ્રહ્મા—અને એક મહાદેવસભા રચાય છે, જે તાજેતરની ઘટનાઓને વૈશ્વિક દૃષ્ટિથી પુનઃસ્થાપિત કરે છે. દેવો પ્રશ્ન કરે છે કે સર્જક અને પ્રભુ કહેવાતા રામ સીતાની અગ્નિપરીક્ષાના કષ્ટને કેવી રીતે અવગણ્યા હોય તેમ દેખાય? અહીં દિવ્ય સર્વજ્ઞતા અને માનવીય ભૂમિકાના આચરણ વચ્ચેનો તણાવ દેખાય છે. રામ ઉત્તર આપે છે કે તેઓ પોતાને દશરથના માનવ પુત્ર તરીકે જ જાણે છે અને પોતાના મૂળ વિશે બ્રહ્માને સ્પષ્ટ કરવા વિનંતી કરે છે. ત્યારે બ્રહ્મા વિસ્તૃત સ્તવ દ્વારા રામને નારાયણ/વિષ્ણુ તરીકે પ્રગટ કરે છે—યજ્ઞ અને ઓંકાર સ્વરૂપ, આદિ-મધ્ય-અંત, દિશાઓ અને સર્વભૂતોમાં વ્યાપી રહેલું ધારક તત્ત્વ, તેમજ ત્રિવિક્રમ-વામન બની બલિને બાંધનાર લીલા. અંતે રાવણવધ અવતારકાર્યની સિદ્ધિ હોવાનું જાહેર થાય છે; અને આ પ્રાચીન સ્તવનું પાઠન સફળતા આપે તથા અપયશથી રક્ષા કરે છે—આ રીતે સર્ગ કથાસમાધાન સાથે ઉપાસનાત્મક પ્રમાણરૂપ પણ બને છે.
Shlokas
Verse 1
ततोहिदुर्मनाराम्श्रुत्वैवंवदतांगिरः ।दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।।।
ત્યારે લોકોની એવી વાણી સાંભળી ધર્માત્મા રામ દુઃખિત થયો; ક્ષણમાત્ર વિચારમાં સ્થિર રહ્યો, અને અશ્રુઓથી વ્યાકુલ થયેલી આંખો ધૂંધળી થઈ ગઈ.
Verse 2
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।।।
પછી વૈશ્રવણ રાજા (કુબેર), પિતૃઓ સાથે યમ, સહસ્રાક્ષ દેવેશ ઇન્દ્ર, જલેશ્વર વરુણ, વृषધ્વજ તથા ષડર્ધનયન એવા શ્રીમાન મહાદેવ, અને સર્વ લોકના કર્તા તથા બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મા—આ બધા સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનોમાં એકત્ર થઈ, લંકાનગરીમાં આવી રાઘવ પાસે ગયા.
Verse 3
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
શ્રીમાન્ મહાદેવ, વृषધ્વજ, (અહીં) ષડર્ધનયન તરીકે વર્ણિત; અને સર્વ લોકના સર્જક, બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બ્રહ્મા—એમણે પણ આગમન કર્યું.
Verse 4
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
તેઓ બધા એકત્ર થયા અને સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનોમાં આવી, લંકા નગરીમાં પહોંચીને રાઘવને મળવા આગળ વધ્યા.
Verse 5
ततःसहस्ताभरणान्प्रगृह्यविपुलान्भुजान् ।अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
ત્યારે ત્રિદશોમાં શ્રેષ્ઠ દેવોએ સહસ્તાભરણોથી શોભિત પોતાના વિશાળ ભુજાઓ ઉંચા કરી, અંજલિબદ્ધ થઈ ઊભેલા રાઘવને સંબોધન કર્યું.
Verse 6
कर्तासर्वस्यलोकस्यश्रेष्ठोज्ञानवतांप्रभुः ।उपेक्षसेकथंसीतांपतन्तींहव्यवाहने ।।।।कथंदेवगणश्रेष्ठमात्मानंनावबुद्ध्यसे ।
તમે સર્વ લોકના કર્તા, જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પ્રભુ છો; તો હવ્યવાહન અગ્નિમાં પડતી સીતાને તમે કેમ ઉપેક્ષી શકો? દેવગણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પોતાના સ્વરૂપને તમે કેમ ઓળખતા નથી?
Verse 7
ऋतधामावसुःपूर्वंवसूनां च प्रजापतिः ।।।।त्रयाणामपिलोकानामादिकर्तास्वयंप्रभुः ।
પૂર્વે તમે વસુઓમાં ‘ઋતધામા’ નામે પ્રસિદ્ધ, અને વસુઓના પ્રજાપતિ છો; ત્રણે લોકના આદિકર્તા, સ્વયંપ્રભુ પરમેશ્વર તમે જ છો.
Verse 8
रुद्राणामष्टमोरुद्रस्साध्यानामपिपञ्चमः ।।।।अश्विनौचापिकर्णौतेसूर्यचन्द्रामसौदृशौ ।
રુદ્રોમાં તમે આઠમા રુદ્ર છો; સાધ્યોમાં પણ પાંચમા છો. અશ્વિનિકુમારો તમારા કાન છે, અને સૂર્ય તથા ચંદ્રમા તમારી દૃષ્ટિ છે.
Verse 9
अन्तेचादौ च लोकानांदृश्यसे च परन्तप ।।।।उपेक्षसे च वैदेहींमानुषःप्राकृतोयथा ।
હે પરંતપ! લોકોના આરંભે અને અંતે પણ તમે પ્રગટ દેખાઓ છો; છતાં વૈદેહીને તમે એમ ઉપેક્ષ્યા, જાણે તમે સામાન્ય માનવ હો.
Verse 10
इत्युक्तोलोकपालैस्तैस्स्वामीलोकस्यराघवः ।।।।अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामधर्मभृतांवरः ।
એ લોકપાલોએ એમ કહ્યા પછી, લોકના સ્વામી રાઘવ—ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ રામ—ત્રિદશોમાં શ્રેષ્ઠ દેવોને સંબોધીને બોલ્યા.
Verse 11
आत्मानंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।।।।सोऽहंयस्ययतश्चाहंभगववंस्तद्भ्रवीतुमे ।
હું પોતાને માનવ જ માનું છું—દશરથપુત્ર રામ. તેથી, હે ભગવન્, મને સાચું કહો: હું કોનો છું અને ક્યાંથી આવ્યો છું?
Verse 12
इतिब्रुवाणंकाकुत्स्थंब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।अब्रवीच्छ्रुणुमेवाक्यंसत्यंसत्यपराक्रम ।
આ રીતે બોલતા કાકુત્સ્થને બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માએ કહ્યું: “હે સત્યપરાક્રમી, મારા વચન સાંભળ; તે નિશ્ચયે સત્ય છે.”
Verse 13
भवान्नारायणोदेवःश्रीमांश्चक्रायुधःप्रभुः ।।।।एकशृङ्गोवराहस्त्वंभूतभव्यसपत्नजित् ।
તમે જ નારાયણ દેવ, શ્રીમાન્ ચક્રાયુધ પ્રભુ છો; તમે એકશૃંગ વરાહ, ભૂત-ભવ્યના જ્ઞાતા અને સર્વ શત્રુઓના વિજેતા છો.
Verse 14
अक्षरंब्रह्मसत्यं च मध्येचान्ते च राघव ।।।।लोकानांत्वंपरोधर्मोविष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ।
હે રાઘવ, તમે અક્ષર બ્રહ્મ—સત્ય સ્વરૂપ—મધ્યમાં અને અંતમાં પણ વ્યાપક છો. લોક માટે તમે પરમ ધર્મ, સર્વવ્યાપી વિષ્ણુસેન, ચતુર્ભુજ પ્રભુ છો.
Verse 15
शार्ङ्गधन्वाहृषीकेशःपुरुषःपुरुषोत्तमः ।।।।अजितःखङ्गदृग्विष्णुःकृष्णश्चैवमहाबलः ।
તમે શારઙ્ગધનુર્ધર હૃષીકેશ, પુરુષ અને પુરુષોત્તમ છો; અજિત, ખડ્ગધારી વિષ્ણુ—કૃષ્ણ પણ—મહાબલવાન છો.
Verse 16
सेनानीर्ग्रामणीश्चत्वंत्वंबुद्धिस्त्वंक्षमादमः ।।।।प्रभवश्चाप्ययश्चत्वमुपेन्द्रोमधुसूदनः ।
તમે સેનાના નેતા અને સમુદાયોના માર્ગદર્શક છો; તમે બુદ્ધિ, ક્ષમા અને દમ (આત્મસંયમ) છો. તમે જ ઉત્પત્તિ અને પ્રલય; તમે ઉપેન્દ્ર (વામન) અને મધુસૂદન છો.
Verse 17
इन्द्रकर्मामहेन्द्रस्त्वंपद्मनाभोरणान्तकृत् ।।।।शरण्यंशरणं च त्वामाहुर्दिव्यामहर्षयः ।
તું ઇન્દ્રના કર્મોની શક્તિ છે; તું મહેન્દ્ર છે; તું પદ્મનાભ છે, યુદ્ધનો અંત કરનાર. દિવ્ય મહર્ષિઓ તને ‘શરણ્ય’ અને ‘શરણ’—બન્ને રૂપે કહે છે.
Verse 18
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।।।
હે મહર્ષભ! તું સહસ્રશૃંગ, વેદાત્મા, શતશીર્ષ છે—સર્વ ભૂતોમાં શ્રેષ્ઠ. તું ત્રિલોકનો આદિકર્તા, સ્વયંપ્રભુ અને સ્વયંપ્રકાશ છે; અને સિદ્ધો તથા સાધ્યોનો પણ આશ્રય અને પૂર્વજ તું જ છે.
Verse 19
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।6.120.18।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।6.120.19।।
હે પરમ શ્રેષ્ઠ! તું સહસ્રશૃંગ, વેદાત્મા, શતશીર્ષ છે. તું ત્રિલોકનો આદિકર્તા, સ્વયંપ્રભુ; અને સિદ્ધો તથા સાધ્યોનો પણ આશ્રય અને આદિસ્રોત તું જ છે.
Verse 20
त्वम्यज्ञस्त्वंवषटकारस्त्वमोङ्कारःपरात्परः ।।।।प्रभवंनिधनंवातेनोविदुःकोभवानिति ।
તું યજ્ઞ છે; તું વષટ્કાર છે; તું પરાત્પર ઓંકાર છે. તારો પ્રારંભ કે અંત—કોઈ જાણતું નથી; તું કોણ છે, એ પણ તેઓ સમજી શકતા નથી.
Verse 21
दृश्यसेसर्वभूतेषुगोषु च ब्राह्मणेषु च ।।।।दिक्षुसर्वासुगगनेपर्वतेषुनदीषु च ।
તમે સર્વ ભૂતોમાં દેખાઓ છો—ગાયોમાં અને બ્રાહ્મણોમાં પણ; સર્વ દિશાઓમાં, આકાશમાં, પર્વતોમાં અને નદીઓમાં પણ.
Verse 22
सहस्रचरण्श्रीमान् शतशीर्षस्सहस्रदृक् ।।।।त्वंधारयसिभूतानिपृथिवीं च सपर्वताम् ।
હજાર ચરણવાળા, શ્રીમંત, સો શિરોવાળા અને હજારો નેત્રવાળા તમે સર્વ ભૂતોને તથા પર્વતો સહિત પૃથ્વીને ધારણ કરો છો.
Verse 23
अन्तेपृथिव्याःसलिलेदृश्यसेत्वंमहोरगः ।।।।त्रीन्लोकान्धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ।
હે રામ, પૃથ્વીના પ્રલયકાળે તમે જલ પર મહાનાગરૂપે દેખાઓ છો, દેવ-ગંધર્વ-દાનવો સહિત ત્રણે લોકોને ધારણ કરતા.
Verse 24
अहंतेहृदयंरामजिह्वादेवीसरस्वती ।।।।देवारोमाणिगात्रेषुब्रह्मणानिर्मिताःप्रभो ।
હે પ્રભુ રામ, હું તમારું હૃદય છું; દેવી સરસ્વતી તમારી જિહ્વા છે; અને બ્રહ્માએ રચેલા દેવો તમારા અંગોમાં રોમરૂપે છે.
Verse 25
निमेषस्तेस्मृतारात्रिरुन्मेषोदिवसस्तथा ।।।।संस्कारास्त्वभवन्वेदानैतदस्तित्वयाविना ।
તમારો નિમેષ રાત્રિ તરીકે સ્મરાય છે અને ઉન્મેષ દિવસ તરીકે. વેદો અને સંસ્કારો તમાથી જ ઉત્પન્ન થયા; તમારાં વિના આ કશું અસ્તિત્વમાં નથી.
Verse 26
जगत्सर्वंशरीरंतेस्थैर्यंतेवसुथातलम् ।।।।अग्निःकोपःप्रसादस्तेसोम्श्रीवत्सलक्षणः ।
સમગ્ર જગત તમારું શરીર છે; વસુધાતલ તમારું અચલ સ્થૈર્ય છે. અગ્નિ તમારો કોપ છે; તમારો પ્રસાદ સોમ સમાન છે; અને તમારા વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સનું લક્ષણ વિરાજે છે.
Verse 27
त्वयालोकास्त्रयःक्रान्ताःपुरास्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।।।।महेन्ध्रश्चकृतोराजाबलिंबद्ध्वासुदारुणम् ।
પૂર્વકાળે તું સ્વેચ્છિત ત્રણ વિક্ৰমના ત્રણ પગલાંથી ત્રણે લોકને વ્યાપી ગયો; અને ભયંકર બલિને બાંધીને મહેન્દ્રને રાજા બનાવ્યો.
Verse 28
सीतालक्ष्मीर्भवान् विष्णुर्देवःकृष्णःप्रजापतिः ।।।।वधार्थंरावणस्येहप्रविष्टोमानुषींतनुम् ।
સીતા લક્ષ્મી છે અને તમે વિષ્ણુ—અથવા દેવ કૃષ્ણ, પ્રજાપતિ સ્વરૂપ છો. રાવણના વધ માટે અહીં તમે માનુષી તનુમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 29
तदिदंनस्त्वयाकार्यंकृतंधर्मभृतांवर ।।।।निहतोरावणोरामप्रहृष्टोदिवमाक्रम ।
હે ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ! અમારાં હિતાર્થે કરવાનું કાર્ય તમે પૂર્ણ કર્યું. રાવણ નાશ પામ્યો છે, હે રામ—હર્ષિત થઈ હવે સ્વર્ગને પ્રસ્થાન કરો.
Verse 30
अमोघंदेववीर्यंते न तेमोघाःपराक्रमाः ।।।।अमोघंदर्शनंरामअमोघस्तवसंस्तवः ।
હે દેવરૂપ રામ! તમારું દેવવીર્ય અચૂક છે; તમારાં પરાક્રમ કદી નિષ્ફળ નથી. હે રામ, તમારું દર્શન પણ અમોઘ છે અને તમારો સ્તવ પણ કદી વ્યર્થ થતો નથી.
Verse 31
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।।।
પૃથ્વી પર તમારાં ભક્તિમાન નરો કદી નિષ્ફળ નહીં થાય. જે ભક્તો તમને—ધ્રુવ દેવ, પુરાતન પુરુષોત્તમ—રૂપે ભજે છે, તેઓ ઇહ લોકે અને પરલોકે સદા ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 32
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।6.120.31।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।6.120.32।।
જે ભક્તો તમને—ધ્રુવ દેવ, પુરાતન પુરુષોત્તમ—રૂપે ભજે છે, તેઓ ઇહ લોકે અને પરલોકે સદા યોગ્ય ઇચ્છિત ફળ અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 33
इममार्षंस्तवंदिव्यमितिहासंपुरातनम् ।।।।येनराःकीर्तयिष्यन्तिनास्तितेषांपराभवः ।
આ આર્ય, દિવ્ય સ્તવ—આ પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ—જે નરો કીર્તન અને પાઠ કરશે, તેમના માટે કદી પરાભવ નથી.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the apparent dilemma of Rāma ‘overlooking’ Sītā’s entry into fire (Agni), contrasting public perception with Rāma’s role-bound conduct; it frames the episode as an ethical stress-test of kingship and legitimacy rather than a private domestic scene.
The dialogue teaches that Itihāsa can simultaneously operate on human and cosmic registers: Rāma self-identifies as human (Daśaratha’s son) while Brahmā articulates his Nārāyaṇa identity, implying that dharma may require divine agency to work through human norms (maryādā) for the world’s instruction.
Laṅkā is the immediate setting, reimagined as a cosmic auditorium via radiant vimānas; culturally, the sarga highlights Vedic-ritual markers (yajña, vaṣaṭ, Oṃkāra, Vedas) and pan-Indian avatāra motifs (Varāha, Vāmana/Trivikrama, Bali), mapping the war narrative onto a broader sacred geography of tradition.