Sarga 76

Verse 1

प्रवृत्तेसङ्कुलेतस्मिन् घोरेवीरजनक्ष्ये ।अङ्गदःकम्पनंवीरमाससादरणोत्सुकः ।।।।

તે ભયંકર અને ગૂંચવાયેલા યુદ્ધમાં, જ્યાં અનેક વીરોનાં વિનાશ થતો હતો, રણોત્સુક અઙ્ગદે પરાક્રમી કમ્પનને સામનો કરવા ધસી ગયો.

Verse 2

आहूयसोङ्गदंकोपात्ताडयामासवेगितः ।गदयाकम्पनःपूर्वं स चचालभृशाहतः ।।।।

ક્રોધથી અંગદને પડકારી, કમ્પને વેગથી ગદાથી પ્રહાર કર્યો; અને ભારે ઘા લાગતાં અંગદ અત્યંત વ્યથિત થઈ ડગમગી ગયો.

Verse 3

स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीचिक्षेपशिखरंगिरेः ।अर्दितस्तत्प्रहारेणकम्पनःपतितोभुवि ।।।।

તેજસ્વી અંગદ સંજ્ઞા પામી ફરી ઉઠ્યો અને ગિરિશિખર ફેંકી દીધું; તે પ્રહારે પીડિત કમ્પન ભૂમિ પર પટકાઈ પડ્યો.

Verse 4

ततस्तुकम्पनंदृष्टवाशोणिताक्षोहतंरणे ।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रंतत्राङ्गदमभीतवत् ।।।।

પછી રણમાં કમ્પનને હત થયેલો જોઈ, નિર્ભય શોણિતાક્ષ રથ પર ચઢી ત્વરાથી ત્યાં દોડી આવ્યો જ્યાં અંગદ ઊભો હતો.

Verse 5

सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।।।

ત્યારે વેગવાને અઙ્ગદને તીક્ષ્ણ બાણોથી વિંધ્યો—શરીર ચીરી નાખે એવા, પ્રલયાગ્નિ સમા ભયંકર—અને ક્ષુર, ક્ષુરપ્ર, નારાચ, વત્સદંત, શિલીમુખ, કર્ણિ, શલ્ય, વિપાટ તથા અનેક અન્ય તીક્ષ્ણ શરોથી તેને આઘાત કર્યો.

Verse 6

सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।6.76.5।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।6.76.6।।

ત્યારે તે વેગવાને અંગદને તીક્ષ્ણ બાણોથી વિંધ્યો—શરીર ચીરનાર, પ્રલયાગ્નિ સમ તેજસ્વી; ક્ષુર, ક્ષુરપ્ર, નારાચ, વત્સદંત, શિલીમુખ, કર્ણિ, શલ્ય, વિપાઠ અને અનેક અન્ય ધારદાર શરોથી.

Verse 7

अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रःप्रतापवान् ।धनुरग्य्रंरथंबाणान्ममर्दतरसाबली ।।।।

પ્રતાપવાન વાલિપુત્ર અઙ્ગદ—અંગે ઘા લાગ્યા છતાં—બળવાન બની તરાસે ધસી ગયો અને શત્રુનું ઉગ્ર ધનુષ્ય, રથ તથા બાણોને ચૂરમર કરી નાખ્યાં.

Verse 8

शोणिताक्षस्ततःक्षिप्रमसिचर्मसमाददे ।उत्पपातदिवंक्रुद्धोवेगवानविचारयन् ।।।।

ત્યારે શોણિતાક્ષે ક્ષણમાં તલવાર અને ઢાલ ધારણ કરી; ક્રોધિત થઈ, અવિચાર્ય વેગે, વિલંબ વિના આકાશમાં ઉછળી પડ્યો।

Verse 9

तंक्षिप्रतरमाफ्लुत्यपरामृश्याङ्गदोबली ।करेणतस्यतंखङ्गंसमाच्छिद्यननाद च ।।।।

અત્યંત ઝડપી ઉછળી, બલવાન અંગદે તેને પકડી લીધો અને હાથથી તેની તલવારને કાપી/છીનવી નાખી; પછી ગર્જના કરી.

Verse 10

तस्यांसफलकेखडगंनिजघानततोऽङ्गदः ।यज्ञोपवीतवच्चैनंचिच्छेदकपिकुञ्जरः ।।।।

પછી અઙ્ગદે શત્રુના વિશાળ સ્કંધફલકમાં પોતાની ખડગઘાત કર્યો; અને કપિકુઞ્જર અઙ્ગદે તેને યજ્ઞોપવીતની રેખા સમે ચીરી નાંખ્યો.

Verse 11

तंप्रगृह्यमहाखडगंविनद्य च पुनःपुनः ।वालिपुत्रोऽभिदुद्रावरणशीर्षेपरानरीन् ।।।।

તે મહાખડગને પકડી વારંવાર ગર્જના કરતાં, વાલિપુત્ર અઙ્ગદ રણમુખે શત્રુસૈન્ય સામે ધસી ગયો.

Verse 12

आयसींतुगदांप्रगृह्य स वीरःकनकाङ्गदः ।शोणिताक्षस्समाविध्यतमेवानुपपात ह ।।।।

પરંતુ કનકાંગદધારી વીર શોણિતાક્ષે લોખંડની ગદા પકડી, નિશાન સાધી, તેને પ્રહાર કરવા પાછળથી ધસી આવ્યો.

Verse 13

प्रजङ्घसहितोवीरोयूपाक्षस्तुततोबली ।रथेनाभिययौक्रुद्दोवालिपुत्रंमहाबलम् ।।।।

ત્યારે મહાબલી વીરસ્વરૂપ યુપાક્ષ પ્રજઙ્ઘ સહિત ક્રોધિત થઈ રથ પર ચઢી વાલિપુત્ર મહાબલવાન અઙ્ગદ પર ધસી આવ્યો અને આક્રમણ કર્યું.

Verse 14

तयोर्मध्येकपिश्रेष्ठश्शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।विशाखयोर्मध्यगतःपूर्णचन्द्रइवाभवत् ।।।।

શોણિતાક્ષ અને પ્રજઙ્ઘ—આ બેના મધ્યમાં કપિશ્રેષ્ઠ તેજસ્વી બની ઊભો રહ્યો; જાણે વિશાખા તારાઓ વચ્ચે પૂર્ણચંદ્ર સ્થિત હોય તેમ.

Verse 15

अङ्गदंपरिरक्षन्तौमैन्दोद्विविदएव च ।तस्यतस्थतुरभ्याशेपरस्परदिदृक्ष्या ।।।।

અઙ્ગદની રક્ષા કરતાં મૈન્દ અને દ્વિવિદ—બન્ને—તેની નજીક ઊભા રહ્યા; સામસામે શત્રુને નિહાળતા, પરસ્પર સાવધાન રહી.

Verse 16

भिपेतुर्महाकायाःप्रतियत्तामहाबलाः ।राक्षसावानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ।।।।

વિશાળ કાયાવાળા, મહાબલવાન રાક્ષસો સાવધાન અને ક્રોધિત થઈ વાનરો પર તૂટી પડ્યા; હાથમાં તલવાર, ઢાલ અને ગદા ધારણ કરેલી હતી.

Verse 17

त्रयाणांवानरेन्द्राणांत्रिभीराक्षसपुङ्गवैः ।संसक्तानांमहद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।।।।

ત્રણ વાનરેન્દ્રો અને ત્રણ રાક્ષસપુંગવો પરસ્પર સંલગ્ન થતાં જ રોમાંચ ઉપજાવે એવું મહાયુદ્ધ પ્રગટ થયું.

Verse 18

तेतुवृक्षान् समादायसम्प्रचिपुराहवे ।खडगेनप्रतिचिच्छेदतान् प्रजङ्घोमहाबलः ।।।।

ત્યારે યુદ્ધમધ્યે તેઓ વૃક્ષો ઉપાડી ઘમાસાણમાં ફેંકવા લાગ્યા; પરંતુ મહાબલી પ્રજઙ્ઘે પોતાની ખડગથી તેમને કાપી નાખ્યા.

Verse 19

रथानश्वान् द्रुमैश्शैलैस्तेप्रचिक्षिपुराहवे ।शरौघैःप्रतिचिच्छेदतान्यूपाक्षोनिशाचरः ।।।।

યુદ્ધમાં તેઓ રથો અને અશ્વો પર વૃક્ષો તથા શિલાઓ ફેંકવા લાગ્યા; પરંતુ નિશાચર યૂપાક્ષે બાણોના ઘનવર્ષાથી તેમને કાપી નાંખ્યા.

Verse 20

सृष्टाव्निविदमैन्दाभ्यांद्रुमानुत्पाट्यवीर्यवान् ।बभञ्जगदयामध्येशोणिताक्षःप्रतापवान् ।।।।

દ્વિવિદ અને મૈંદે ફેંકેલા વૃક્ષોને પરાક્રમી શોણિતાક્ષે ઉપાડી લીધા અને ગદાના પ્રહારે મધ્યમાં જ તેમને ચૂરી નાખ્યા.

Verse 21

उद्यम्यविपुलंखडगंपरमर्मनिकृन्तनम् ।प्रजङ्घोवालिपुत्रायअभिदुद्राववेगितः ।।।।

પરમ મર્મોને ચીરી નાખે એવો વિશાળ ખડગ ઉંચકીને પ્રજઙ્ઘ વાલિપુત્ર અંગદ પર વેગથી ધસી આવ્યો.

Verse 22

तमभ्याशगतंदृष्टवावानरेन्द्रोमहाबलः ।आजघानाश्वकर्णेनद्रुमेणातिबलस्तदा ।।।।

તે નજીક ધસી આવતો જોયે મહાબલી વાનરેન્દ્રે તત્કાળ અશ્વકર્ણ વૃક્ષરૂપ દ્રુમથી, અતિપ્રબળ બળે પ્રહાર કર્યો.

Verse 23

बाहुंचास्यसनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।वालिपुत्रस्यघातेन स पपातक्षितावसिः ।।।।

વાળિપુત્રે પોતાની મુઠ્ઠીથી તલવાર ધારણ કરેલા તેના હાથ પર પ્રહાર કર્યો; અંગદના ઘાતથી તે તલવાર જમીન પર પડી ગઈ.

Verse 24

तंदृष्टवापतितंभूमौखङ्गमुलसन्निभम् ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

ભૂમિ પર પડેલી મુસળ સમાન ખડગને જોઈ મહાબલીએ વજ્ર સમી કઠોર મુઠ્ઠી બાંધી, આગળના પ્રહાર માટે તૈયાર થયો.

Verse 25

स ललाटेमहावीर्यमङ्गदंवानरर्षभम् ।आजघानमहातेजास्समुहूर्तंचचाल ह ।।।।

તે મહાતેજસ્વી યોધાએ વાનરગણમાં વૃષભ સમા મહાવીર્ય અંગદના લલાટે પ્રહાર કર્યો; અને ક્ષણમાત્ર અંગદ ડગમગી ગયો.

Verse 26

स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीवालिपुत्रःप्रतापवान् ।प्रजङ्घस्यशिरःकायातखङ्गेनपातयत्क्षितौ ।।।।

સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી તેજસ્વી પ્રતાપી વાળિપુત્રે ખડગથી પ્રજઙ્ઘનું શિર શરીરથી અલગ કરી ધરતી પર પાડી દીધું.

Verse 27

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षःपितृव्येनिहतेरणे ।अवरुह्यरथात्क्षिप्रंक्षीणेषुखङ्गमाददे ।।।।

પિતૃવ્ય રણમાં નિહત થતાં યૂપાક્ષની આંખો અશ્રુથી ભરાઈ ગઈ; રથ પરથી તત્કાળ ઉતરી, બાણો ક્ષીણ થતાં તેણે તરવાર હાથમાં લીધી.

Verse 28

तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्ययूपाक्षंद्विविदस्त्वरन् ।आजघानोरसिक्रुद्धोजग्राह च बलाद्बली ।।।।

યૂપાક્ષ ધસી આવતો જોઈ દ્વિવિદ તત્પર થઈ સામે પડ્યો; ક્રોધે ભરાઈ તેણે યૂપાક્ષના ઉરસ પર પ્રહાર કર્યો અને બળવાને બળપૂર્વક તેને પકડી લીધો.

Verse 29

गृहीतंभ्रातरंदृष्टवाशोणिताक्षोमहाबलः ।आजघानगदाग्रेणवक्षसिद्विविदंततः ।।।।

પોતાના ભાઈને પકડાયેલો જોઈ મહાબલી શોણિતાક્ષે ત્યારબાદ ગદાના અગ્રથી દ્વિવિદના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 30

स गदाभिहतस्तेनसञ्चचालमहाबलः ।उद्यता च पुनस्तस्यजहारद्विविदोगदाम् ।।।।

તે ગદાના પ્રહારે મહાબલી દ્વિવિદ ડગમગી ગયો; પરંતુ સંભળી ફરી, તેણે સામે વાળાની ઉંચકેલી ગદા ફરીથી ઝૂંટી લીધી.

Verse 31

तस्मिन्नन्तरेमैन्दोवीरोवानरयूथपः ।यूपाक्षंताडयामासतलेनोरसिवीर्यवान् ।।।।

તત્કાળે વીર વાનરયૂથપ માઇંદે પરાક્રમી બની યૂપાક્ષના ઉર પર પોતાની હથેળીથી પ્રહાર કર્યો.

Verse 32

तौशोणिताक्ष्यूपाक्षौप्लवङ्गाभ्यांतरस्विनौ ।चक्रतुस्समरेतीव्रमाकर्षोत्पाटनंभृशम् ।।।।

પછી શોણિતાક્ષ અને યૂપાક્ષ—ઉગ્ર અને તરંગી—એ બે વાનરવીરો સાથે સમરમાં અત્યંત કઠોર રીતે ખેંચાતાણ અને ઉપાડપછાડનો ઘોર સંઘર્ષ કરવા લાગ્યા.

Verse 33

द्विविदश्शोणिताक्षंतुविददारनखैर्मुखै ।निष्पिपेष च वेगेनक्षितावाविध्यवीर्यवान् ।।।।

પરાક્રમી દ્વિવિદે શોણિતાક્ષના મુખ પર નખો અને દાંતથી ચીરી નાખ્યો; પછી વેગ પકડી તેને ધરા પર ફેંકી દઈ દબાવી ચૂરી નાખ્યો.

Verse 34

पाक्षमभिसङ्कृद्धो मैन्दो वानरयूथपः ।पीडयामासबाहुभ्यांसपपातहतःक्षितौ ।।।।

પાક્ષ પર અત્યંત ક્રોધિત થઈ વાનરયૂથપ માઇંદે પોતાના બાહુઓથી તેને દબાવી ચૂરી નાખ્યો; અને પાક્ષ માર્યો જઈ ધરા પર ઢળી પડ્યો.

Verse 35

हतप्रवीराव्यथिताराक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।जगामाभिमुखीसातुकुम्भकर्णसुतोयतः ।।।।

પછી રાક્ષસરાજની સેના, જેના પ્રવીરો માર્યા ગયા અને પંક્તિઓ વ્યથિત થઈ, કુંભકર્ણપુત્ર જ્યાં યુદ્ધમાં લાગેલો હતો તે દિશામાં આગળ વધવા લાગી.

Verse 36

आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।।।

વેગથી ડગમગાતી રાક્ષસ સેના ને કુંભે સાંત્વના આપી. પછી નિશાન સાધી બળવાન વાનરવીરો દ્વારા ધરાશાયી થયેલા મહાવીરોને જોઈ, તેજસ્વી કુંભે રણમાં અતિ દુષ્કર પરાક્રમ આરંભ્યો.

Verse 37

आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।6.76.36।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।6.76.37।।

વેગથી ડગમગાતી રાક્ષસ સેના ને કુંભે તરત આશ્વાસન આપ્યું; અને પ્રબળ વાનરયોધાઓએ લાભ મેળવી તેમના મહાવીરોને પાડી દીધા છે એમ જોઈ, તેજસ્વી કુંભે યુદ્ધમાં અતિ કઠિન કાર્ય પ્રવર્તાવ્યું.

Verse 38

स धनुर्धन्विनांश्रेष्ठःप्रगृह्यसुसमाहितः ।मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरान्देहविदारणान् ।।।।

ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેણે પૂર્ણ એકાગ્રતાથી ધનુષ ધારણ કર્યું અને આશીવિષ સમા ભયંકર, દેહ વિદારક બાણો છોડી દીધા.

Verse 39

तस्यतच्छुशुभेभूयस्सशरंधनुरुत्तमम् ।विद्युदैरावतार्चिष्मद्िद्वतीयेन्द्रधनुर्यथा ।।।।

ત્યારે તેના ઉત્તમ ધનુષ પર બાણ ચઢેલા હોવા છતાં વધુ જ શોભ્યું—વિદ્યુતથી ઝળહળતા મેઘ સમું—ઇન્દ્રધનુષ સમાન જાણે બીજું ઇન્દ્રધનુષ.

Verse 40

आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।तेनहाटकपुङ्खेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ।।।।

ત્યારે તેણે કાન સુધી ખેંચી છોડેલા બાણથી દ્વિવિદને પ્રહાર કર્યો—સુવર્ણ પંખવાળું, પાનસમાન પાંખડીઓ ધરાવતું, સંહારાર્થે પ્રેરિત બાણ।

Verse 41

सहसाभिहतस्तेनविप्रमुक्तपदस्स्फुरन् ।निपपाताद्रिकूटाभोविह्वलन् प्लवगोत्तमः ।।।।

તેના અચાનક પ્રહારે ઘાયલ થઈ દ્વિવિદ—વાનરવીરોમાં શ્રેષ્ઠ—કંપતો, પગ છૂટી જતા, વિહ્વળ બની પર્વતશિખર સમો ધરાશાયી થયો।

Verse 42

मन्दस्तुभ्रातरंभग्नंदृष्टवातत्रमहाहवे ।लभिदुद्राववेगेनप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।

મહાયુદ્ધમાં પોતાના ભાઈને ધરાશાયી થયેલો જોઈ માઇંદે વેગે આગળ ધસી, એક વિશાળ શિલા હાથમાં લીધી।

Verse 43

तांशिलांतुप्रचिक्षेपराक्षसायमहाबलः ।बिभेदतांशिलांकुम्भःप्रसन्नैःपञ्चभिश्शरैः ।।।।

મહાબલી માઇંદે તે શિલા રાક્ષસ પર ફેંકી; પરંતુ કુંભે તીક્ષ્ણ પાંચ બાણોથી તે શિલાને ચીરવી નાંખી।

Verse 44

सन्धायचान्यंसुमुखंशरमाशीविषोपमम् ।आजघानमहातेजावक्षसिद्विविदाग्रजम् ।।।।

પછી મહાતેજસ્વી કુંભે બીજું સુઘડ બાણ—આશીવিষ સમું ઘાતક—સંધાન કરી દ્વિવિદના અગ્રજના વક્ષસ્થળે પ્રહાર કર્યો।

Verse 45

स तुतेनप्रहारेणमैन्दोवानरयूथपः ।मर्मण्यभिहतस्तेनपपा त भुविमूर्छितः ।।।।

તે પ્રહારથી મર્મસ્થાને ઘાયલ થયેલો વાનરસેનાપતિ મૈન્દો મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 46

अङ्गदोमातुलौदृष्टवापथितौतुमहाबलौ ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।।।।

મહાબલી પોતાના બે મામાઓને પડેલા જોઈ અઙ્ગદે ધનુષ ઉંચકીને ઊભેલા કુંભ પર વેગથી ધસી ગયો.

Verse 47

तमापतन्तंविव्याधकुम्भःपञ्चभिरायसैः ।त्रिभिश्चान्यैश्शितैर्बाणैर्मातङ्गमिवतोमरैः ।।।।

અઙ્ગદને ધસી આવતો જોઈ કુંભે તેને પાંચ લોખંડિયા બાણો અને ત્રણ અન્ય તીક્ષ્ણ શરો વડે વીંધી નાખ્યો—જેમ હાથીને તોમરો વાગે તેમ.

Verse 48

सोऽङ्गदंविविधैभिर्बाणैःकुम्भोविव्याथवीर्यवान् ।अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैःकनकभूषणैः ।।।।

વીર્યવાન કુંભે અઙ્ગદને અનેક પ્રકારના બાણોથી ઘાયલ કર્યો—તીક્ષ્ણ, અકુંઠ ધારવાળા અને સોનાના અલંકારોથી શોભિત.

Verse 49

अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रो न कम्पते ।शिलापादपवर्षाणितस्यमूर्ध्निववर्ष ह ।।।।

શરીર વીંધાયેલું હોવા છતાં વાલિપુત્ર અઙ્ગદ ડગ્યો નહિ; તેણે કુંભના મસ્તક પર શિલાઓ અને ઉખેડેલા વૃક્ષોનો વરસાદ વરસાવ્યો.

Verse 50

स प्रचिच्छेदतान् सर्वान् बिभेद च पुनश्शिलाः ।कुम्भकर्णात्मजश्रशीमान् वालिपुत्त्रसमीरितान् ।।।।

શ્રીમાન કુંભકર્ણપુત્રે વાલિપુત્રે ફેંકેલા તે બધાં પ્રહારને કાપી નાખ્યા અને ફરીથી તે શિલાઓને પણ ચુરચુર કરી નાખી.

Verse 51

आपतन्तं च ससम्प्रेक्ष्यकुम्भोवानरयूथपम् ।भ्रुवोर्विव्याथबाणाभ्यामुल्काभ्यामिवकुञ्जरम् ।।।।

વાનરયૂથપ કુંભને ધસી આવતો જોઈ કુંભે બે બાણોથી તેની ભ્રૂઓને વિંધ્યા—જેમ બે જ્વલંત અગ્નિકાંડથી હાથી ઘાયલ થાય તેમ.

Verse 52

तस्यसुस्रावरुधिरंपिहितेचास्यलोचने ।अङ्गदःपाणिनानेत्रेपिधायरुधिरोक्षिते ।।।।सालमासन्नमेकेनपरिजग्राहपाणिवा ।

તેનું રક્ત વહેવા લાગ્યું અને તેની આંખો ઢંકાઈ ગઈ. રક્તથી ભીંજાયેલી આંખો અઙ્ગદે એક હાથથી ઢાંકી અને બીજા હાથથી નજીકનો શાલવૃક્ષ પકડી લીધો.

Verse 53

सम्पीड्यरसिचास्कन्धम् करेणाभिनिवेश्य च ।।।।किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथयथागजः ।

વૃક્ષના તણાને છાતી પર દબાવી અને હાથથી મજબૂતીથી ટેકો આપી, તેણે તેને થોડું વાળ્યું; પછી હાથી જેમ વૃક્ષ ઉખેડે તેમ તેને ઉખેડી કાઢ્યો.

Verse 54

तमिन्द्रकेतुप्रतिमंवृक्षंमन्दरसन्निभम् ।।।।समुत्सृजन्तंवेगेनपश्यतांसर्वरक्षसाम् ।

સર્વ રાક્ષસોની નજર સામે તે ઇન્દ્રધ્વજ સમાન અને મંદર પર્વત જેટલો વિશાળ વૃક્ષને મહાવેગથી ઉછાળવા તત્પર થયો.

Verse 55

सबिभेदशितैर्बाणैस्सप्तभिःकायभेदनैः ।।।।अङ्गदोविव्यधेऽभीक्षणंससादचमुमोह च ।

તેણે કાયાને ભેદી નાખે એવા સાત તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને વિંધ્યો; અઙ્ગદ વારંવાર અસહ્ય વેદનાથી વ્યાકુળ થયો, લથડ્યો અને અંતે મૂર્છિત થયો.

Verse 56

अङ्गदंव्यथितंदृष्टवासीदन्तमिवसागरम् ।।।।दुरासदंहरिश्रेष्ठंरामायन्येन्यवेदयन् ।

અઙ્ગદને વ્યથિત જોઈ—હરિઓમાં શ્રેષ્ઠ, દુર્જય—સમુદ્રમાં ડૂબતો હોય તેમ ઢળી પડતો; ત્યારે અગ્રણી વાનરોએ આ વાત રામને જઈને નિવેદન કરી.

Verse 57

रामस्तुव्यथितंश्रुत्वावालिपुत्त्रंरणाजरे ।।।।व्यादिदेशहरिश्रेष्ठान्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।

રણભૂમિમાં વાલિપુત્ર વ્યથિત થયો છે એમ સાંભળીને રામે ત્યારબાદ જાંબવાનના નેતૃત્વમાં હરિઓમાં શ્રેષ્ઠોને આદેશ આપ્યો.

Verse 58

तेतुवानरशार्दूलाश्श्रुत्वारामस्यशासनम् ।।।।अभिपेतुस्सुसङ्कृद्धाःकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।

રામના આદેશને સાંભળીને તે વાઘ સમા વાનરવીરો ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ, ધનુષ ઉંચકીને ઊભેલા કુમ્ભ પર તૂટી પડ્યા.

Verse 59

ततोद्रुमशिलाहस्ताःकोपसंरक्तलोचनाः ।।।।रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदंवानरर्षभाः ।

ત્યારે વૃક્ષો અને શિલાઓ હાથમાં ધારણ કરેલા, ક્રોધથી રક્ત થયેલી આંખોવાળા, વાનરશ્રેષ્ઠો અંગદની રક્ષા કરવા ધસી પડ્યા.

Verse 60

जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शी च वानरः ।।।।कुम्भकर्णात्मजंवीरंक्रुद्धास्समभिदुद्रुवुः ।

જામ્બવાન, સુષેણ અને વેગદર્શી વગેરે વીર વાનરયોધાઓ ક્રોધિત થઈ કુંભકર્ણના પુત્ર એવા પરાક્રમી વીર પર એકસાથે ધસી ગયા.

Verse 61

समीक्ष्यापततस्तांस्तुवानरेन्द्रान् महाबलान् ।।।।आववारशरौघेणनगेनेवजलाशयम् ।

આ મહાબલી વાનરરાજાઓને ધસી આવતા જોઈ, કુંભે ઘન બાણવર્ષાથી તેમને અટકાવ્યા—જેમ પર્વત ધસમસતા પૂરનાં પાણીનો માર્ગ રોકે.

Verse 62

तस्यबाणपथंप्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ।।।।वानरेन्द्रामहात्मानोवेलामिवमहादधिः ।

તેના બાણોના ક્ષેત્રમાં આવીને પણ, મહાત્મા વાનરરાજાઓ તેને વટાવી શક્યા નહીં—જેમ મહાસાગર કિનારાની મર્યાદા લાંઘી શકતો નથી.

Verse 63

तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।

વાનરગણને બાણવર્ષાથી પીડિત જોયા ત્યારે પ્લવગેશ્વર સુગ્રીવે ભત્રીજા અંગદને પીઠ પાછળ રાખી, યુદ્ધમાં કુંભ પર વેગથી તૂટી પડ્યો—જેમ પર્વતચર હાથી પર ઝડપી કેસરી સિંહ ધાવે તેમ.

Verse 64

तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।6.76.63।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।6.76.64।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।

દક્ષિણ પાઠમાં એ જ વાત પુનરાવર્તિત છે: બાણવર્ષાથી પીડિત વાનરગણને જોઈ, સુગ્રીવે અંગદને પીઠ પાછળ સુરક્ષિત રાખી કુંભ પર વેગથી આક્રમણ કર્યું—જેમ પર્વતચર હાથી પર ઝડપી કેસરી સિંહ ધાવે તેમ.

Verse 65

उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णान्दवान्बहून् ।।।।अन्यांश्चविविधान्ववृक्षाचिक्षेपचिमहाबलः ।

પછી મહાબળવાન સુગ્રીવે અશ્વકર્ણ જેવા મહાશાલવૃક્ષો તથા અન્ય અનેક પ્રકારના વનવૃક્ષોને મૂળથી ઉપાડી, શત્રુ પર ફેંકી દીધા.

Verse 66

तांछादयन्तीमाकाशंवृक्षवृष्टिंदुरासदाम् ।।।।कुम्भकर्णात्मजश्शीघ्रंचिच्छेदनिशितैश्शरैः ।

આકાશને ઢાંકી દેતી અને અપ્રાપ્ય એવી વૃક્ષવર્ષાને કુંભકર્ણપુત્રે તીક્ષ્ણ બાણોથી ક્ષણમાં કાપી નાંખી.

Verse 67

अभिलक्षेणतीव्रेणकुम्भेननिशितैश्शरैः ।।।।अचितास्तेद्रुमारेजुर्यथाघोराषतघ्नयः ।

કુંભે તીવ્ર લક્ષ્યથી છોડેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી તે વૃક્ષો બાણોથી છિદ્રિત થઈ ઝગમગ્યા—જેમ ભયંકર શતઘ્ની શસ્ત્રો તેજે ચમકે તેમ.

Verse 68

द्रुमवर्षंतुसञ्छिन्नंदृष्टवाकुम्भोनवीर्यवान् ।।।।वानराधिपति: शीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।

કુંભે વૃક્ષોની વરસાતને છિન્ન-ભિન્ન કરી નાખી છે એમ જોઈ, પરાક્રમી, શ્રીમાન વાનરાધિપતિ મહાસત્ત્વવાન્ (સુગ્રીવ) કદી ડગ્યો નહિ.

Verse 69

निर्भिद्यमानस्सहसासहमानश्चतान् शरान् ।।।।कुम्भस्यधनुराक्षिप्यबभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।

શરીર ભેદાતું હોવા છતાં અને તે બાણોને સહન કરતાં, તેણે અચાનક કુંભનું ઇન્દ્રધનુષ્ય સમ તેજસ્વી ધનુષ્ય ઝપટીને તોડી નાખ્યું.

Verse 70

अवफ्लुत्यततश्शीघ्रंकृत्वाकर्मसुदुष्करम् ।।।।अब्रवीत्कुपितःकुम्भंभग्नशृङ्गमिवद्विपम् ।

પછી તે ઝડપથી કૂદી, અતિ દુષ્કર કાર્ય સિદ્ધ કરીને, ક્રોધિત સુગ્રીવે કુંભને—ભંગ શૃંગવાળા હાથી સમ ઊભેલા—કહ્યું.

Verse 71

निकुम्भाग्रजवीर्यंतेबाणवेगवदद्भुतम् ।।।।सन्नतिश्चप्रभावश्चतववारावणस्यवा ।

હે નિકુમ્ભના અગ્રજ! તારો પરાક્રમ—બાણોના વેગ સમ અદ્ભુત—તારી વિનયશીલતા અને તારો પ્રભાવ; એ બધું તારા કે રાવણના સમાન જ છે.

Verse 72

प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुभेरवरुणोपम ।।।।एकस्त्वमनुजातोऽसिपितरंबलवृत्ततः ।

પ્રહ્લાદ, બલિ, વૃત્રઘ્ન ઇન્દ્ર, કુબેર અને વરુણ સમ તારા બળની ઉપમા છે; અને તું એકલો જ પિતાના બળ અને કાયામાં સાચો અનુજાત થયો છે.

Verse 73

त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।।।

મહાબાહુ, ધનુષ્યહસ્ત, અરિંદમ—તું એકલો એવો છે કે દેવતાઓ પણ તને વટાવી શકતા નથી; જેમ જિતેન્દ્રિય પુરુષને વ્યાધિઓ દબાવી શકતી નથી. તેથી, મહાબુદ્ધે, મારી નજર સામે તારો પરાક્રમ અને કર્મ પ્રગટ કર!

Verse 74

त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।6.76.73।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।6.76.74।।

મહાબાહુ, ધનુષ્યહસ્ત, અરિંદમ—તું એકલો એવો છે કે દેવતાઓ પણ તને વટાવી શકતા નથી; જેમ જિતેન્દ્રિય પુરુષને વ્યાધિઓ જીતતી નથી. તેથી, મહાબુદ્ધે, મારા સમક્ષ તારો પરાક્રમ અને કર્મ દર્શાવ!

Verse 75

वरदानापतितृव्यस्तेसहतेदेवदानवान् ।कुम्भकर्णस्तुवीर्येणसहते च सुरासुरान् ।।।।

વરદાનના પ્રભાવથી તારો પિતૃવ્ય દેવો અને દાનવોને પણ સહન કરી શકે છે; અને કુંભકર્ણ તો પોતાના પરાક્રમથી સુર અને અસુર બંનેને સહન કરી શકે છે.

Verse 76

ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।6.76.82।।

ત્યારે કુંભે બંને બાહુઓથી સુગ્રીવને ઝપટ્યો. મદમસ્ત બે ગજ જેમ, તેઓ વારંવાર ઘોર શ્વાસ લેતા, અંગેઅંગ ગૂંથાઈ એકબીજાને ખેંચતા રહ્યા; પરિશ્રમથી તેમના મુખમાંથી ધૂમ્રવૃત જ્વાલા જેવી શ્વાસરૂપ અગ્નિ નીકળતી હોય તેમ લાગતું.

Verse 77

महाविमर्दंसमरेमयासहतवाद्भुतम् ।अद्यभूतानिपश्यन्तुशक्रशम्बरयोरिव ।।।।

આજે સર્વ ભૂતગણો તારા અને મારા વચ્ચે સમરમાં થતો આ અદ્ભુત મહાસંઘર્ષ નિહાળે—જેમ શક્ર અને શમ્બરનો પ્રસિદ્ધ યુદ્ધવિમર્દ હતો તેમ।

Verse 78

कृतमप्रतिमंकर्मदर्शितंचास्त्रकौशलम् ।पातिताहरिवीराश्चत्वयावैभीमविक्रमाः ।।।।

તમે અપ્રતિમ કર્મ સિદ્ધ કર્યું છે અને અસ્ત્રવિદ્યાનું કૌશલ્ય પણ દર્શાવ્યું છે; ખરેખર, ભયંકર પરાક્રમી અનેક હરિવીરોને તમે પાતિત કર્યા છે।

Verse 79

उपालम्भभयाच्चापिनासिवीरमयाहतः ।कृतकर्मपरिश्रान्तोविश्रान्तःपश्यमेबलम् ।।।।

હે વીર, ઉપાલંભના ભયથી મેં તને હણ્યો નથી—કે પછી લોકો કહે કે થાકેલા તને મેં માર્યો. તું કર્તવ્યકર્મથી પરિશ્રાંત થઈ વિશ્રામે ઊભો છે; હવે વિશ્રાંત થઈને મારું બળ નિહાળ।

Verse 80

तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।।।

સુગ્રીવના એવા વચનોથી—જેમાં માનભંગનો ભાવ હતો છતાં પ્રોત્સાહન પણ હતું—તેનું મન ચુભી ઊઠ્યું અને તેનું તેજ ઘીથી આહુતિ પામેલા અગ્નિ સમું વધુ પ્રજ્વલિત થયું।

Verse 81

तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।6.76.80।।

સુગ્રીવના અવમાનભર્યા છતાં માન આપતા વચનોથી પ્રેરિત થઈ, તેનું તેજ ઘીથી આહુતિ પામેલી અગ્નિ જેમ વધુ પ્રજ્વલિત થયું તેમ વધ્યું.

Verse 82

ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।।।

પછી કુંભે ત્યારે સુગ્રીવને બાહુઓમાં ઝાલ્યો. મદમસ્ત બે હાથીઓ જેમ, બંને વારંવાર ઘસડાતાં, અંગાંગે ગૂંથાઈ એકબીજાને ખેંચતાં, ભારે શ્વાસ લેતાં; પરિશ્રમથી તેમના મુખમાંથી ધુમાડા મિશ્રિત જ્વાળા નીકળતી હતી.

Verse 83

तयोःपादाभिघाताच्चनिमग्नाचाभवन्महि ।व्याघूर्णिततरङ्गश्चचुक्षुभेवरुणालयः ।।।।

તેમના પગના પ્રહારથી ધરતી જાણે ધસી ગઈ; અને વરુણનું આલય સમુદ્ર ઉથલપાથલ થયો, તેની તરંગો ભયંકર ઘૂમરામાં વળાંકો લેતી ઉછળવા લાગી.

Verse 84

ततःकुम्भंसमुत्क्षिप्यसुग्रीवोलवणाम्भसि ।पातयामासवेगेनदर्शयन्नुदधेस्तलम् ।।।।

પછી સુગ્રીવે કુંભને ઊંચકીને લવણજળ સમુદ્રમાં વેગથી ફેંકી દીધો, જાણે તેને ઉદધિના તળનું દર્શન કરાવતો હોય.

Verse 85

ततःकुम्भनिपातेनजलराशिस्समुत्थितः ।व्निध्यमन्दरसङ्काशोविससर्पसमन्ततः ।।।।

પછી કુંભના પડવાથી જળરાશિ ઊછળી ઊઠી; વિંધ્ય અને મંદર પર્વત સમી વિશાળ દેખાતી, તે ચારે તરફ ફેલાઈ અને ધસી વળી.

Verse 86

ततःकुम्भस्समुत्पत्यसुग्रीवमभिपद्य च ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रवेगेनमुष्टिना ।।।।

તત્પશ્ચાત્ કુંભ ઉછળી ઊભો થયો, સુગ્રીવ પર ધસી ગયો અને ક્રોધે વજ્રવેગ સમા મુઠ્ઠીથી તેની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 87

तस्यचचर्मच पुस्फोटबहुसुस्रावशोणितम् ।स च मुष्टिर्महावेगःप्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ।।।।

તેનું કવચ ફાટી ગયું અને બહુ રક્ત વહેવા લાગ્યું; મહાવેગવાળી એ મુઠ્ઠીનો પ્રહાર હાડકાંના માળખા પર જોરથી વાગ્યો.

Verse 88

त्दावेगेनतत्रासीत्तेजःप्रज्वलितंमहत् ।वज्रनिष्पेषसञ्जाताज्वालामेरोर्यथागिरेः ।।।।

તે પ્રહારના વેગથી ત્યાં જ મહાન તેજ પ્રજ્વલિત થયું; જાણે વજ્રના નિષ્પેષથી ઉત્પન્ન જ્વાળા મેરુ પર્વત પર ભભૂકી ઊઠે તેમ.

Verse 89

स तत्राभिहतस्तेनसुग्रीवोवानरर्षभः ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

તેના પ્રહારથી ત્યાં ઘાયલ થયેલો સુગ્રીવ—વાનરોમાં વૃષભ સમો, મહાબલવાન—વજ્ર સમી કઠોર મુઠ્ઠી બાંધી સંવર્તિત કરવા લાગ્યો.

Verse 90

अर्चिस्सहस्रविकचरविमण्डलसप्रभम् ।स मुष्टिंपातयामासकुम्भस्योरसिवीर्यवान् ।।।।

ત્યારે પરાક્રમી સુગ્રીવે કુંભના વક્ષસ્થળ પર પોતાની મુઠ્ઠી પ્રહાર કરી; તે ઘા હજાર વિસ્તરતા કિરણોથી વળયિત સૂર્યમંડળ સમ તેજસ્વી હતો.

Verse 91

स तुतेनप्रहारेणविह्वलोभृशताडितः ।निपपाततदाकुम्भोगतार्चिरिवपावकः ।।।।

તે પ્રહારથી અત્યંત તાડિત થઈ કુંભ વ્યાકુળ થયો; અને તેજ લુપ્ત થયેલા અગ્નિ સમ તે તત્કાળ ધરાશાયી થયો.

Verse 92

मुष्टिनाभिहतस्तेननिपपाताशुराक्षसः ।लोहिताङ्गइवाकाशाददीप्तरमशिर्यदृच्छया ।।।।

તેની મુઠ્ઠીથી આઘાત પામીને રાક્ષસ તત્કાળ પડી ગયો; આકાશમાંથી અચાનક પડતા દીપ્ત, લાલવર્ણ ઉલ્કાપિંડ સમ.

Verse 93

कुम्भस्यपततोरूपंभग्नस्योरसिमुष्टीना ।बभौरुद्राभिपन्नस्ययथारूपंगवांपतेः ।।।।

મુઠ્ઠીથી વક્ષસ્થળ ભંગ થયેલો કુંભ પડતો હતો ત્યારે તેની આકૃતિ એવી જણાઈ, જાણે રુદ્રથી અભિભૂત થયેલા સૂર્યદેવનું સ્વરૂપ હોય.

Verse 94

तस्मिन्हतेभीमपराक्रमेणप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।महीसशैलासवनाचचालभयं च रक्षांस्यधिकंविवेश ।।।।

યુદ્ધમાં ભીમ પરાક્રમી વાનરસેનાના વૃષભ સમ સુગ્રીવે તેને હણ્યો ત્યારે પર્વતો અને વનો સહિત ધરતી કંપી ઉઠી, અને રાક્ષસોમાં વધુ ભય પ્રવેશ્યો.