Sarga 57
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
युद्धकाण्ड
અકમ્પનના વધથી થયેલા આઘાત પછી રાવણ ક્રોધે દહકતો, છતાં મુખે ફિક્કો પડી, મંત્રીઓ સાથે વિચારણા કરીને લંકાના રક્ષણસ્થાનોનું નિરીક્ષણ કરે છે. નગર અચાનક દબાયેલું જોઈ તે યુદ્ધવિશારદ પ્રહસ્તને બોલાવી કહે છે—આ સંકટનો ઉપાય નિર્ણાયક યુદ્ધ-નેતૃત્વથી જ થશે; ભાર વહન કરનાર તો તે પોતે, કુંભકર્ણ, ઇન્દ્રજિત અને નિકુંભ પણ છે, છતાં તાત્કાલિક સેનાને એકત્ર કરવાની આજ્ઞા પ્રહસ્તને આપે છે. પ્રહસ્ત પૂર્વ ચર્ચાઓ યાદ અપાવી હિતવચન કહે છે—સીતા પરત આપવી જ કલ્યાણકારી છે, નહિ તો યુદ્ધ અનિવાર્ય; તેમ છતાં સ્વામીભક્તિ પ્રગટ કરી, મળેલા માન-સન્માન સ્વીકારી, અને રણમાં પ્રાણ અર્પણ કરવા સુધી તૈયાર થાય છે. તે સેનાપતિઓને મહારાક્ષસ સેનાનું સમાહરણ કરવા આદેશ આપે છે. ટૂંક સમયમાં લંકા ભારે શસ્ત્રોથી સજ્જ, ગજસમાન પરાક્રમી યોદ્ધાઓથી ભરાઈ જાય છે; અગ્નિહોત્ર, બ્રાહ્મણ-સત્કાર, અભિષિક્ત માળા વગેરે મંગલકર્મો થાય છે. સર્પધ્વજવાળો, સુવર્ણજાળથી વિભૂષિત, ગર્જનાસમાન નાદ કરતો રથ આરોહી પ્રહસ્ત સહાયકો સાથે નીકળે છે; ભેરી-શંખના નાદ અને ભયંકર ઘોષથી દિશાઓ ગુંજી ઊઠે છે. પછી ઘોર અપશકુનો દેખાય છે—ડાબી તરફ ફરતા માંસભક્ષી પક્ષીઓ, ઉલ્કાપાત, પ્રચંડ પવન, શિયાળોના રડકા, રક્તવૃષ્ટિ, ધ્વજ પર ગિધનું બેસવું અને સારથીનો ચાબુક સરકી જવો—બાહ્ય વૈભવ વચ્ચે પણ વિનાશના સંકેત. વાનરસેના વૃક્ષો અને શિલાઓ લઈને સજ્જ થાય છે; બંને પક્ષે પડકારોના ગર્જન વધે છે. પ્રહસ્ત પતંગ જેમ જ્વાળામાં પ્રવેશે તેમ વિજયલાલસાથી વાનરબળમાં ઘૂસી પડે છે—અહંકાર, અપશકુનયુક્ત આક્રમણ અને યુદ્ધની કરુણ ગતિનો બોધ કરતો।
Shlokas
Verse 1
अकम्पनवधंश्रुत्वाक्रुद्धोवैराक्षसेश्वरः ।किञ्चिददीनमुखश्चापिसचिवांस्तानुदैक्षत ।।।।
અકંપનના વધની વાત સાંભળી રાક્ષસેશ્વર ક્રોધિત થયો; છતાં મુખ થોડું ફિક્કું પડી ગયું હોય તેમ, તેણે પોતાના તે મંત્રીઓ તરફ નજર કરી।
Verse 2
सतुध्यात्वामुहूर्तंतुमन्त्रिभिस्संविचार्यच ।ततस्तुरावणःपूर्वदिवसेराक्षसाधिपः ।।।।पुरींपरिययौलङ्कांसर्वगुल्मानवेक्षितुम् ।
પછી રાક્ષસાધિપ રાવણે થોડો સમય ધ્યાન કરી, મંત્રીઓ સાથે વિચારવિમર્શ કરીને, પૂર્વાહ્ને લંકાપુરીમાં પર્યટન કર્યું અને સર્વ ગુલ્મો (સૈનિક ચોકીઓ)નું નિરીક્ષણ કર્યું.
Verse 3
तांराक्षसगणैर्गुप्तांगुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।।।।ददर्शनगरींलङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।
તેણે લંકા નગરીને જોયી—રાક્ષસગણોથી સુસંરક્ષિત, અનેક ગુલ્મો (ચોકીઓ)થી ચારે તરફ ઘેરાયેલી, અને ધ્વજા-પતાકાઓની માળાઓથી શોભાયમાન.
Verse 4
रुद्धांतुनगरींदृष्टवारावणोराक्षसेश्वरः ।।।।उवाचात्महितंकालेप्रहस्तंयुद्धकोविदम् ।
નગરને ઘેરાયેલું જોઈ, રાક્ષસેશ્વર રાવણે તે સંકટકાળે પોતાના હિત માટે યુદ્ધમાં નિપુણ પ્રહસ્તને કહ્યું.
Verse 5
पुरस्योपनिविष्टस्यसहसापीडितस्यवा ।।।।नान्यंयुद्धात्प्रपश्यामिमोक्षंयुद्धविशारद ।
આ નગરી ઘેરાઈ ગઈ છે અને અચાનક ભારે સંકટમાં દબાઈ છે; હે યુદ્ધવિશારદ, યુદ્ધ સિવાય હું અન્ય કોઈ મુક્તિનો માર્ગ નથી જોતો.
Verse 6
अहंवाकुम्भकर्णोवात्वंवासेनापतिर्मम ।।।।इन्द्रजिद्वानिकुम्भोवावहेयुर्भारमीदृशम् ।
આવો ભાર તો હું, અથવા કુંભકર્ણ, અથવા તું—મારો સેનાપતિ—અથવા ઇન્દ્રજિત, અથવા નિકુમ્ભ—એમાંથી કોઈ એક જ વહન કરી શકે.
Verse 7
सत्वंबलमतश्शीघ्रमादायपरिगृह्यच ।।।।विजयायाभिनिर्याहियत्रसर्वेवनौकसः ।
અતએવ તું તરત જ સેનાબળ લઈને, નેતૃત્વ સંભાળી, જ્યાં બધા વનૌકસો એકત્ર થયા છે ત્યાં વિજય માટે કૂચ કર.
Verse 8
निर्याणायादेवतेनूनंचपलाहरिवाहिनी ।।।।नर्दतांराक्षसेन्द्राणांश्रुत्वानादंद्रविष्यति ।
તું બહાર કૂચ કરતાની સાથે જ, રાક્ષસરાજાઓના ગર્જનાનો ઘોંઘાટ સાંભળીને, ચંચળ વાનરવાહિની નિશ્ચયે દોડી ભાગી જશે.
Verse 9
चपलाह्यविनीताश्चचलचित्ताश्चवानराः ।।।।नसहिष्यन्तितेनादंसिंहनादमिवद्विपाः ।
કારણ કે વાનરો ચંચળ, અવનીત અને અસ્થિરચિત્ત છે; તેઓ તારો સિંહનાદ સમાન ગર્જન સહન નહીં કરી શકે—જેમ હાથી સિંહના નાદને સહન કરી શકતા નથી.
Verse 10
विद्रुतेचबलेतस्मिन् रामःसौमित्रिणासह ।।।।अवशस्तेनिरालम्बःप्रहस्तवशमेष्यति ।
“જ્યારે તે સૈન્ય ભાગી જશે, ત્યારે સૌમિત્રિ સાથે શ્રીરામ નિરાધાર અને અશક્ત બની જશે, અને હે પ્રહસ્ત, તારા વશમાં આવી પડશે।”
Verse 11
आपत्संशयिताश्रेयोनात्रनिस्संशयीकृता ।।।।प्रतिलोमानुलोमंवायद्वानोमन्यसेहितम् ।
આપત્તિના સમયે શ્રેય શું છે તે વિષે સંશય ઊભો થાય છે; અહીં કંઈ પણ નિશ્ચિત નિઃસંદેહ નથી. તેથી પ્રતિકૂળ કે અનુકૂળ જે માર્ગ હોય, અને જે અમને હિતકારક લાગે, તે તમે વિચાર કરીને નક્કી કરો.
Verse 12
रावणेनैवमुक्तस्तुप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।।।।राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।
રાવણ દ્વારા આમ કહ્યા પછી, વાહિનીપતિ પ્રહસ્તે રાક્ષસેન્દ્રને—જેમ ઉશનાએ કદી અસુરેન્દ્રને કહ્યું હતું તેમ—આ વચન કહ્યાં.
Verse 13
राजन्मन्त्रितपूर्वंनःकुशलैस्सहमन्त्रिभिः ।।।।विवादश्चापिनोवृत्तस्समवेक्ष्यपरस्परम् ।
હે રાજન્, કુશળ મંત્રીઓ સાથે અમે અગાઉ આ વિષય પર વિચાર-વિમર્શ કર્યો હતો; અને પરસ્પર સમીક્ષા કરીને અમામાં મતભેદ પણ ઊભો થયો.
Verse 14
प्रदानेनतुसीतायाःश्रेयोव्यवसितंमया ।।।।अप्रदानेपुनर्युद्धंदृष्टमेत्तथैवनः ।
સીતા દેવીને પરત આપવાથી જ શ્રેય છે—એવો નિશ્ચય મેં કર્યો છે. પરંતુ જો આપણી તરફથી અપ્રદાન થાય, તો પછી યુદ્ધ જ થશે—એવું અમને પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
Verse 15
सोऽहंदानैश्चमानैश्चसततंपूजितस्त्वया ।।।।सान्त्वैश्चविविधैःकालेकिंनकुर्यांहितंतव ।
દાન, માન અને વિવિધ સાંત્વનવચનો દ્વારા તમે મને સદા પૂજિત કર્યો છે; તો હવે યોગ્ય કાળે હું તમારું હિત કેમ ન કરું?
Verse 16
नहिमेजीवितंरक्ष्यंपुत्रदारधनानिच ।।।।त्वंपश्यमांजुहूषन्तंत्वदर्थेजीवितंयुधि ।
મારે તો જીવન રક્ષવાનું નથી, ન પુત્ર-દારાં કે ધન પણ. તું જો, તારા હિતાર્થે હું યુદ્ધમાં જીવન હોમવા તૈયાર છું.
Verse 17
एवमुक्त्वातुभर्तारंरावणंवाहिनीपतिः ।।।।उवाचेदंबलाध्यक्षान्प्रहस्तःपुरतःस्थितान् ।
એમ કહીને પોતાના સ્વામી રાવણને, વાહિનીપતિ પ્રહસ્તે આગળ ઊભેલા બલાધ્યક્ષોને આ રીતે સંબોધ્યા.
Verse 18
मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।।।
“મારી સાથે રાક્ષસોની મહાન સેના તાત્કાલિક એકત્ર કરો અને રણભૂમિમાં લાવો. આજે મારા બાણોના વાવાઝોડા સમા વેગથી હણાયેલા શત્રુઓ પર વનમાં વસતા માંસાહારી પક્ષીઓ આનંદિત થશે,” એમ પ્રહસ્તે કહ્યું.
Verse 19
मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।6.57.18।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।6.57.19।।
“મારી સાથે રાક્ષસોની મહાન સેના તાત્કાલિક એકત્ર કરો અને રણભૂમિમાં લાવો. આજે મારા બાણોના વાવાઝોડા સમા વેગથી હણાયેલા શત્રુઓ પર વનમાં વસતા માંસાહારી પક્ષીઓ આનંદિત થશે,” એમ પ્રહસ્તે કહ્યું.
Verse 20
इत्युक्तास्तेप्रहस्तेनबलाध्यक्षा: कृतत्वरा: ।बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ।।।।
પ્રહસ્તે એમ કહ્યા પછી, બલાધ્યક્ષો તત્કાળ ઉતાવળા થયા અને તે રાક્ષસ-મંદિરમાં સેનાને સજ્જ કરવા લાગ્યા.
Verse 21
साबभूवमुहूर्तेननिग्मर्नानाविधायुधैः ।लङ्काराक्षसवीरैस्तैर्गजैरिवसमाकुला ।।।।
ક્ષણમાત્રમાં લંકા તે રાક્ષસવીરો દ્વારા—નાનાવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ—એવી ગજસમૂહથી ભરાયેલા સ્થળ જેવી ગીચ બની ગઈ.
Verse 22
हुताशनंतर्पयतांब्राह्मणांश्चनमस्यताम् ।आज्यगन्धप्रतिवहःसुरभिर्मारुतोववौ ।।।।
જ્યારે તેઓ હુતાશનને આહુતિઓથી તૃપ્ત કરતા અને બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરતા, ત્યારે ઘીના સુગંધ વહન કરતો સુમધુર પવન વહેવા લાગ્યો.
Verse 23
स्रजश्चविविधाकाराजगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।सङ्ग्रामसज्जाःसम्हृष्टाधरायन्राक्षसास्तदा ।।।।
પછી યુદ્ધ માટે સજ્જ અને હર્ષિત રાક્ષસોએ મંત્રાભિષિક્ત વિવિધ આકારની માળાઓ હાથમાં લીધી અને ધારણ કરી.
Verse 24
सधनुष्काःकवचिनोवेगादाप्लुत्यराक्षसाः ।रावणंप्रेक्ष्यराजानंप्रहस्तंपर्यवारयन् ।।।।
ધનુષ્યધારી અને કવચધારી રાક્ષસો વેગથી ધસી આવ્યા; રાજા રાવણને નિહાળી તેઓ તત્કાળ પ્રહસ્તની આસપાસ એકત્ર થયા.
Verse 25
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।।।
પછી રાજાને વિદાય લઈને અને ભયંકર ભેરીઓ વગડાવી, પ્રહસ્ત યુદ્ધ માટે સજ્જ કરાયેલા રથ પર ચઢ્યો—મહાવેગી ઘોડાઓથી જોડાયેલો, કુશળ સારથિ દ્વારા સુસંયત, મહામેઘના ગર્જનાસમાન નાદ કરતો, ચંદ્ર-સૂર્ય સમ તેજસ્વી; ધ્વજ પર નાગચિહ્ન ધરાવતો, અપરાજેય, મજબૂત વરુથ અને રક્ષકોથી સુરક્ષિત; સુવર્ણજાળથી અલંકૃત, જાણે શ્રીલક્ષ્મીના વૈભવથી હસતો હોય તેમ.
Verse 26
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
પછી પ્રહસ્તે પોતાનો રથ આરોહણ કર્યો—મહાવેગી અશ્વોથી યુક્ત અને કુશળ સારથી દ્વારા સમ્યક્ સંયત; તે મહામેઘની ગર્જના સમ નાદ કરતો અને સૂર્ય-ચંદ્ર સમ તેજસ્વી હતો।
Verse 27
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
તે રથ ધ્વજ પર ઉરગચિહ્ન ધારણ કરતો હતો; તે દુર્ધર્ષ, સુરક્ષિત વરુથ તથા અથડામણ-નિવારક રક્ષાસાધનોવાળો અને સુવર્ણજાળથી સંયુક્ત હતો—શ્રીના વૈભવમાં જાણે સ્મિત કરતો હોય એવો જણાતો હતો।
Verse 28
ततस्तंरथमास्थायरावणार्पितशासनः ।लङ्कायानिर्ययौतूर्णंबलेनमहतावृतः ।।।।
પછી તે રથ પર બેસીને, રાવણના આદેશને શિરસા ધારણ કરીને, પ્રહસ્ત મહાન સેનાથી ઘેરાયેલો, લંકામાંથી ત્વરિત નીકળી પડ્યો।
Verse 29
ततोदुन्धुभिनिर्घोषःपर्जन्यनिनदोपमः ।वादित्राणांचनिनदःपूरयन्निवमेदिनीम् ।।।।शुश्रुवेशङ्खशब्दश्चप्रयातेवाहिनीपतौ ।
જ્યારે સેનાપતિ પ્રસ્થાન કર્યો, ત્યારે દુન્દુભિઓનો નાદ પર્જન્યના ગર્જનાસમાન ઊઠ્યો; વાદ્યોનો ધ્વનિ જાણે ધરતીને ભરિ દેતો હતો। પ્રસ્થાન કરતી વેળાએ શંખધ્વનિ પણ સંભળાયો।
Verse 30
निनदन्तस्स्वरान्घोरान्राक्षसाजग्मुरग्रतः ।।।।भीमरूपामहाकायाःप्रहस्तस्यपुरस्सराः ।
ભયાનક સ્વરૂપ અને મહાકાય એવા રાક્ષસો ઘોર નાદ કરતા આગળ વધ્યા; પ્રહસ્તના અગ્રદળરૂપે તેઓ આગળ ચાલ્યા.
Verse 31
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।।।प्रहस्तसचिवाह्येतेनिर्ययुःपरिवार्यतम् ।
નરાંતક, કુંભહનુ, મહાનાદ અને સમુન્નત—પ્રહસ્તના આ સહાયકો તેને ચારે તરફથી ઘેરીને સાથે નીકળ્યા.
Verse 32
व्यूढेनेवसुघोरेणपूर्वद्वारात्सनिर्ययौ ।।।।गजयूथनिकाशेनबलेनमहतावृतः ।
યુદ્ધવ્યূহ સમાન અતિઘોર ગોઠવણી સાથે તે પૂર્વ દ્વારથી બહાર નીકળ્યો; હાથીઓના ઝુંડ સમાન વિશાળ સેનાથી ચારે તરફથી આવૃત હતો.
Verse 33
सागरप्रतिमौघेनवृतस्तेनबलेनसः ।।।।प्रहस्तोनिर्ययौक्रुद्धःकालान्तकयमोपमः ।
સમુદ્રના પ્રચંડ પ્રવાહ સમાન તે સેનાથી ઘેરાયેલો પ્રહસ્ત ક્રોધે ભરાઈ બહાર નીકળ્યો; પ્રલયકારી રૂપે કાલ, અંતક અને યમ સમાન લાગતો હતો.
Verse 34
तस्यनिर्याणघोषेणराक्षसानांचनर्दताम् ।।।।लङ्कायांसर्वभूतानिविनेदुर्विकृतैस्स्वरैः ।
તેણાના પ્રસ્થાનના ઘોષ અને રાક્ષસોના ગર્જનાથી લંકામાં સર્વ પ્રાણીઓ વિકૃત, અસ્વાભાવિક સ્વરોમાં વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 35
व्यभ्रमाकाशमाविश्यमांसशोणितभोजनाः ।।।।मण्डलान्यपसव्यानिखगाश्चक्रूरथंप्रति ।
માંસ અને શોણિત ભક્ષણ કરનારા ગિધાદિ ખગો આકાશમાં ઊડી, રથની આસપાસ અપસવ્ય (ડાબી દિશામાં) મંડળો રચવા લાગ્યા—અશુભ નિમિત્તરૂપે.
Verse 36
सम्नत्यःपावकज्वालाःशिवाघोराववाशिरे ।।।।अन्तरिक्षात्पपातोल्कावायुश्चपरुषंवनौ ।
ભયંકર શિવાઓ અગ્નિજ્વાળાઓ ઉગળતી હોય તેમ હૂંકારવા લાગી; આકાશમાંથી ઉલ્કા પડી અને કઠોર પવન વાવા લાગ્યો—અધર્મી સેનાના વિનાશના અશુભ સંકેતરૂપે.
Verse 37
अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।।।
એકબીજાથી અથડાતા હોય તેમ ગ્રહો તેજહીન થયા; કર્કશ ગર્જના કરતા મેઘોએ રાક્ષસના રથ ઉપર રક્તવર્ષા કરી, આગળ ચાલનારાઓને લોહીથી ભીંજવી દીધા.
Verse 38
अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।6.57.37।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।6.57.38।।
ગ્રહો પરસ્પર અથડાયા હોય તેમ ક્રોધિત થઈ તેજ ગુમાવી બેઠા; કર્કશ ગર્જના કરતા મેઘોએ રાક્ષસના રથ ઉપર લોહીની વર્ષા કરી અને અગ્રપંક્તિને ભીંજવી દીધી—એક જ અશુભ સંકેતનું પુનરાવર્તન.
Verse 39
केतुर्मूर्धनिगृध्रोऽस्यनिलीनोदक्षिणामुखः ।तुदन्नुभयतःपार्श्वंसमग्रामहरत्प्रभाम् ।।।।
તેના ધ્વજના શિખરે દક્ષિણમુખી ગીધ બેસી ગયો; બંને બાજુ ચાંચ મારતો તે જાણે તેની સર્વ કાંતિ હરી લેતો હોય—પરાજયનું સ્પષ્ટ અશુભ શકુન.
Verse 40
सारथेर्भहुशश्चास्यसङ्ग्राममवगाहतः ।प्रतोदोन्यपतद्धस्तात्सूतस्यहयसादिनः ।।।।
યુદ્ધમાં પ્રવેશતા, ઘોડાં સંભાળવામાં નિપુણ એવા સૂતના હાથમાંથી પ્રતોદ વારંવાર છૂટી પડી ગયો—નિયંત્રણ ક્ષીણ થવાનું બીજું અશુભ લક્ષણ.
Verse 41
निर्याणश्रीश्चयाऽस्यासीद्भास्वरावसुदुर्लभाः ।साननाशमुहूर्तेनसमेचस्खलिताहयाः ।।।।
પ્રયાણ સમયે તેની સાથે રહેલી તેજસ્વી, દુર્લભ યુદ્ધશ્રી ક્ષણમાં લુપ્ત થઈ ગઈ; અને સમતલ ભૂમિ પર પણ ઘોડાં લથડ્યા—જાણે ભાગ્ય જ પાછું ફરી ગયું હોય.
Verse 42
प्रहस्तंत्वभिनिर्यान्तंप्रख्यातबलपौरुषम् ।युधिनानाप्रहरणाकपिसेनाऽभ्यवर्तत ।।।।
પરંતુ પ્રખ્યાત બળ અને પૌરુષ ધરાવતા પ્રહસ્ત જ્યારે આગળ વધ્યો, ત્યારે નાનાનાં શસ્ત્રોથી સજ્જ વાનરસેના યુદ્ધમાં તેને સામનો કરવા ધસી આવી.
Verse 43
अथघोषस्सुतुमुलोहरीणांसमजायत ।वृक्षानारुजतांचैवगुर्वीरागृह्णतांशिलाः ।।।।
ત્યારે વાનરોમાં અતિભયંકર ઘોષ ઊઠ્યો; તેઓ વૃક્ષો ઉપાડી તોડી રહ્યા હતા અને યુદ્ધમાં ફેંકવા માટે ભારે શિલાઓ પકડી રહ્યા હતા.
Verse 44
नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।।।
રાક્ષસોના નાદ અને વાનરોના ગર્જન વચ્ચે, રક્ષોગણ અને વનવાસી વાનરો—બંને સૈન્ય આનંદિત, વેગવાન અને સમર્થ, પરસ્પર વધની ઇચ્છાથી એકબીજાને પડકારતા હતા; તેથી મહાન ગર્જનાસમાન નાદ સંભળાતો હતો.
Verse 45
नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।6.57.44।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।6.57.45।।
વેગવાન અને સમર્થ યોધાઓમાં—એકબીજાના વિનાશની ઇચ્છા ધરાવતા—વારંવાર પરસ્પર પડકારથી મહાન નાદ ઊઠતો સંભળાતો હતો.
Verse 46
ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः ।विवृद्धवेगंश्चविवेशतांचमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ।।।।
પછી દુર્મતિ પ્રહસ્ત વિજયની લાલસાથી કપિરાજની વાહિની તરફ આગળ વધ્યો; વધેલો વેગ લઈને તે સેનામાં ઘૂસી પડ્યો—જેમ મરણાભિમુખ શલભ અગ્નિમાં ધસી જાય તેમ.
Frequently Asked Questions
The sarga stages a governance dilemma: Prahasta states that returning Sītā is the beneficial option, while refusal makes war inevitable; yet he still accepts command out of loyalty, illustrating tension between prudent counsel and compelled martial duty.
Counsel ignored and omens dismissed intensify self-destructive momentum: outward splendor and confidence cannot neutralize adharma-driven resolve, and aggressive certainty may resemble a “moth to flame” when moral and cosmic indicators warn of ruin.
Laṅkā’s fortified posts and the eastern gate are emphasized, alongside wartime ritual culture—fire offerings, honoring brāhmaṇas, consecration of garlands and equipment—framing military mobilization as both civic and sacral activity.