Sarga 4

Verse 1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ।।।।

હનુમાનના વચનો યથાવત્ ક્રમશઃ સાંભળી, ત્યારબાદ મહાતેજસ્વી, સત્યપરાક્રમી શ્રીરામ બોલ્યા।

Verse 2

यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।।।

તમે જે ભયંકર રાક્ષસની લંકાપુરીનું વર્ણન કરો છો, તેને હું ક્ષણમાં ચકનાચૂર કરી દઈશ—આ હું તમને સત્ય કહી રહ્યો છું.

Verse 3

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ।।।।

હે સુગ્રીવ, આ જ ક્ષણે પ્રસ્થાન કરવું મને યોગ્ય લાગે છે; વિજય માટે આ શુભ મુહૂર્ત છે, કારણ કે સૂર્ય મધ્યાકાશે પહોંચ્યો છે.

Verse 4

सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यत: ।सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ।।।।

સીતા હરી લઈ ગયેલો એ પુરુષ મને છોડીને ક્યાંય કદી બચી શકે? મારી ચઢાઈનું સમાચાર સાંભળતાં જ સીતા જીવનમાં ફરી આશા પામશે—જેમ વિષ પીધેલો વ્યાકુળ મનુષ્ય, પ્રાણાંત સમયે અમૃતને સ્પર્શે તો પુનર્જીવિત થાય તેમ.

Verse 5

उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ।।।।

આજે ઉત્તરાફાલ્ગુની નક્ષત્ર ઉદયમાં છે; અને કાલે તે હસ્ત સાથે યોગ પામશે. સુગ્રીવ, સર્વ સેનાદળોને એકત્ર કર—આ શુભ મુહૂર્તે પ્રસ્થાન કરવાનો મારો નિશ્ચય છે.

Verse 6

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ।।।।

હું જે નિમિત્તો પ્રગટ થાય છે તે બધાં જોઈ રહ્યો છું; રાવણનો વધ કરીને હું જાનકી સીતાને પાછી લઈ આવીશ.

Verse 7

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ।।।।

મારા ઉપરના પાંપણનું આ સ્ફુરણ જાણે સૂચવે છે કે વિજય નજીક આવ્યો છે—જાણે મારા મનનો અભિલાષિત હેતુ પૂર્ણ થવાનો સંદેશ આપે છે.

Verse 8

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ।।।।

ત્યાં વાનરરાજ સુગ્રીવ તથા લક્ષ્મણ દ્વારા અત્યંત પૂજિત, ધર્માત્મા અને નીતિમાં નિપુણ શ્રીરામ ફરી એકવાર બોલ્યા.

Verse 9

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।।।।

આ સેનાના અગ્રભાગે માર્ગ નિરીક્ષણ કરવા નীল આગળ જાય; વીર અને ઝડપી વાનરોના એક લાખના પરિચર્યા સાથે.

Verse 10

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ।।।।

હે નીલ, હે સેનાપતિ! ફળ-મૂળોથી સમૃદ્ધ, શીતળ વનજળવાળો અને મધુર મધથી ભરપૂર માર્ગે સેના ને ત્વરિત લઈ જા।

Verse 11

दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ।।।।

દુષ્ટાત્મા રાક્ષસો માર્ગમાં મૂળ-ફળ અને જળને દૂષિત કરી શકે; તેથી તું સદા સજાગ રહી, તેમની પાસેથી આ પુરવઠાનું રક્ષણ કર.

Verse 12

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ।।।।

હે વનવાસી વાનરો! નીચાણવાળા સ્થળોમાં, દુર્ગમ વનદુર્ગોમાં અને જંગલોમાં શોધ કરો; કૂદીને ઊંચેથી પણ નજર કરો, જેથી શત્રુની છુપાયેલી સેના દેખાઈ જાય.

Verse 13

यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ।।।।

જેઓનું બળ અલ્પ છે, તેઓને અહીં જ સહાયક કાર્યમાં નિયુક્ત કરાવો; કારણ કે આપણું કાર્ય અતિ ઘોર છે—અતએવ પરાક્રમને પૂર્ણ રીતે પ્રયોગમાં લાવો.

Verse 14

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ।।।।

મહાબળી કપિસિંહો સેનાના અગ્રભાગે ભયંકર રીતે આગળ વધ્યા—સમુદ્રના ઊછળતા પ્રવાહ સમા; શતશઃ અને સહસ્રશઃ તેઓ પ્રચંડ વેગે ધસી આવ્યા.

Verse 15

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः ।गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्तइवर्षभ: ।।।।

પર્વતસમાન આકારવાળો ગજ, મહાબળી ગવય અને ગવાક્ષ—આ ત્રણેય અગ્રમાં ચાલે; જાણે ગૌસમૂહને આગળ દોરતા ગર્વિત વૃષભો હોય તેમ.

Verse 16

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ।।।।

વાનરવાહિનીમાં પ્લવંગોમાં શ્રેષ્ઠ, વાનરર્ષભ ઋષભ જમણા પાર્શ્વનું રક્ષણ કરે.

Verse 17

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ।।।।

મદમસ્ત ગંધહાથી સમ દુર્ધર્ષ અને બળવાન ગંધમાદન વાનરસેનાના ડાબા પાર્શ્વ પર સ્થિત થાય.

Verse 18

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ।।।।

હું સેનાના મધ્યમાં જઈ, સૈન્યને ઉત્સાહિત કરતો, હનુમાન પર આરુઢ થઈ આગળ વધિશ—જેમ દેવાધિદેવ ઇન્દ્ર ઐરાવત પર સવાર થાય છે.

Verse 19

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ।।।।

અંતક સમાન ભયંકર એવા લક્ષ્મણ અઙ્ગદ પર આરુઢ થઈ આગળ વધે—જેમ ભૂતેશ્વર કુબેર પોતાના હાથી સાર્વભૌમ પર સવાર થઈ ચાલે છે.

Verse 20

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।।।।

જાંબવાન્, સુષેણ અને વાનર વેગદર્શી—આ ત્રણેય, મહાસત્ત્વશાળી ઋક્ષરાજ સાથે મળીને, તારો કૂક્ષિ-પાર્શ્વ (પાછળનો ભાગ) રક્ષે.

Verse 21

राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ।।।।

રાઘવના વચન સાંભળી, વાહિનીપતિ સુગ્રીવ—વાનરોમાં વાનરર્ષભ, મહાવીર—વાનરોને આજ્ઞા આપ્યો.

Verse 22

ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ।।।।

ત્યારે યુદ્ધેચ્છુક તે સર્વ વાનરગણો ગુહાઓમાંથી અને શિખરોમાંથી સહસા ઉછળી, તત્કાળ ઝડપી કૂદી પડ્યા.

Verse 23

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।। ।।

પછી વાનરરાજ અને લક્ષ્મણ દ્વારા પૂજિત ધર્માત્મા રામ, સસૈન્ય દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 24

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ।।।।

ત્યારે હાથીસમાન વાનરોના અપરિમિત સમૂહથી ઘેરાઈ, સૈંકડો, લાખો, કરોડો અને અયુતોની ગણતરી જેટલા હરિઓ સાથે તે આગળ વધ્યો.

Verse 25

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।दृप्ता: प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।

તે આગળ વધતો હતો ત્યારે તે મહાન વાનરવાહિની તેની પાછળ પાછળ ચાલી; સુગ્રીવના આદેશ હેઠળ સંયમિત, સૌ ગર્વિત અને આનંદિત હતા.

Verse 26

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।क्षेवळन्तो निनदन्तस्ते जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ।।।।

કૂદતાં, ઉછળતાં, ગર્જના કરતાં અને હાકલાં પાડતાં તે પ્લવંગમો રમૂજી ચપળતાથી છતાં યુદ્ધતત્પર બની દક્ષિણ દિશા તરફ જ ગયા.

Verse 27

भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ।।।।

સુગંધિત મધ અને ફળો ભક્ષણ કરતાં તેઓ આગળ વધ્યા; અને મંજરીના ગુચ્છોથી ભરેલા મહાવૃક્ષોના ડાળાં ઉઠાવી લઈ જતા હતા.

Verse 28

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ।।।।

ઉલ્લાસમાં મસ્ત થઈ તેઓ અચાનક એકબીજાને ઉઠાવતા અને ફેંકતા; કેટલાંક પડતાં તો કેટલાંક ઉછળતાં, અને કેટલાક બીજા વાનરોને ધક્કા મારી નીચે પાડી દેતાં—હર્ષભર્યા રમતમાં.

Verse 29

रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ।।।।

“રાવણને તો અમારે જ સંહારવો છે—અને બધા જ નિશાચરોને પણ!” એમ રાઘવ (શ્રીરામ)ની નજીક વાનરો ગર્જના કરતા હતા.

Verse 30

पुरस्तादृषभो वीरो नील: कुमुद एव च ।पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ।।।।

આગળ તરફ વીર ઋષભ, નીલ અને કુમુદ—ઘણા વાનરો સાથે—માર્ગને શોધતા અને સાફ કરતા જ રહ્યા.

Verse 31

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ।।।।

મધ્યમાં રાજા સુગ્રીવ, અને શ્રીરામ તથા લક્ષ્મણ—ઘણા ભયંકર બળવાન યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલા—શત્રુવિનાશક રૂપે આગળ વધતા હતા.

Verse 32

हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ।।।।

વીર વાનર શતવલિ દસ કરોડ સૈનિકોથી ઘેરાયેલો હતો; એકલો જ સર્વ તરફથી મજબૂતીથી ઊભો રહી આખી વાનરવાહિનીનું રક્ષણ કરતો રહ્યો.

Verse 33

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।अर्कश्चातिबल: पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ।।।।

સો કરોડ અનુયાયીઓથી પરિપૂર્ણ કેસરી, પનસો, ગજ અને અતિબલ અર્ક—એ સેનાના એક પાર્શ્વનું રક્ષણ કરતા હતા.

Verse 34

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ।।।।

સુષેણ અને જામ્બવાન—અਨੇક ઋક્ષોથી ઘેરાયેલા—સુગ્રીવને આગળ રાખી, સેનાના પછાડ ભાગનું રક્ષણ કરતા હતા.

Verse 35

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ।।।।

તેમનો વીર સેનાપતિ નીલ—કૂદીને ઉતરનારામાં શ્રેષ્ઠ વાનરપુંગવ—સેનામાં ફરતો રહી તે બળનું સુવ્યવસ્થિત પાલન કરતો હતો.

Verse 36

दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ।।।।

દરીમુખ, પ્રજઙ્ઘ, રંભ અને કપિ રભસ—આ વીર વાનરો સર્વ દિશામાં દોડતા ફરતા, પ્લવંગમોને ત્વરિત આગળ ધપાવતા હતા.

Verse 37

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।।।

આ રીતે બળના ગર્વથી ઉલ્લસિત તે હરિશાર્દૂલ વાનરો ચાલતા ચાલતા, વૃક્ષો અને લતાઓથી શોભિત પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ સહ્યને જોયો; તેમજ સુપુષ્પિત કમળવાળા સરોવરો, તટાકો અને વનોને પણ નિહાળ્યા.

Verse 38

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।

આ રીતે બળના ગર્વથી ભરેલા તે હરિશાર્દૂલ વાનરો આગળ વધતા, વૃક્ષો અને લતાઓથી પરિપૂર્ણ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ સહ્યને નિહાળતા રહ્યા; તેમજ સુપુષ્પિત કમળવાળા સરોવરો, તટાકો અને વનોને પણ જોયા.

Verse 39

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।।।

રામના ભયંકર કોપથી ભયભીત સમાન, રામની આજ્ઞા જાણી તે મહાન વાનરસેના નગરોના ઉપાંત અને ગામડાં પણ ટાળી આગળ વધતી ગઈ; સાગરના પ્રવાહ સમી વિશાળ અને ભીમ, મહાઘોષ કરતી, જાણે સમુદ્ર જ ગર્જતો હોય તેમ આગળ સરકી.

Verse 40

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।

રામની આજ્ઞા જાણી, ભયંકર કોપથી ભયભીત સમાન, સાગરૌઘ સમી વિશાળ તે મહાન વાનરસેના ગર્જનાભર્યા મહાઘોષ સાથે આગળ વધતી ગઈ; છતાં નગરો અને ગામડાંને ટાળી, જાણે રામના અપ્રસન્નતાથી ડરે તેમ ચાલતી રહી.

Verse 41

तस्यदाशरथे: पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।।।।

દાશરથિ રામના બાજુમાં તે શૂર કપિકુંજરો સૌ ત્વરિતે કૂદી પડ્યા—જાણે સારા રીતે હાંકેલા ઘોડા પ્રેરિત થયા હોય તેમ.

Verse 42

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।।।।

બે વાનરો દ્વારા વહેંચાતા તે બે નરશ્રેષ્ઠો અતિ શોભિત લાગતા—જાણે બે મહાગ્રહોના સ્પર્શથી ચંદ્ર અને સૂર્ય તેજસ્વી થાય તેમ.

Verse 43

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।।।

ત્યારે વાનરરાજ અને લક્ષ્મણ દ્વારા સુપૂજિત ધર્માત્મા શ્રીરામ પોતાની સેનાસહિત દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 44

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।उवाच परिपूर्णार्थ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।।।।

અંગદ પર બેસેલા, સ્મૃતિવાન અને પ્રતિભાશાળી, કાર્યસિદ્ધિમાં તત્પર લક્ષ્મણે શુભ વાણીથી રામને કહ્યું.

Verse 45

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ।।।।

વૈદેહીને પાછી મેળવી અને રાવણને શીઘ્ર સંહાર્યા પછી, તું સિદ્ધાર્થ બની, યોગ્ય હેતુ સિદ્ધ કરીને અયોધ્યામાં પરત ફરશ.

Verse 46

महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ।।।।

હે રાઘવ! આકાશમાં અને ધરતી પર તારા માટે મહાન અને શુભ નિમિત્તો હું સર્વે જોઈ રહ્યો છું—આ હેતુસિદ્ધિ માટે છે. શિવ પવન પણ વહે છે, સેનાને અનુકૂળ, મૃદુ અને સુખદ.

Verse 47

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।।।।

આ મૃગો અને પક્ષીઓ પૂર્ણ અને મધુર સ્વરે બોલે છે; સર્વ દિશાઓ પ્રસન્ન છે અને દિવાકર નિર્મળ તેજથી પ્રકાશે છે.

Verse 48

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।।।

ઉશના (શુક્ર) ભાર્ગવ પ્રસન્ન તેજથી ઝળહળતો તારા પાછળ અનુસરે છે; બ્રહ્મરાશિ વિશુદ્ધ છે અને પરમ શુદ્ધ મહર્ષિઓ અગ્નિસમાન દીપ્તિમાન બની ધ્રુવને સર્વે જમણી તરફ પ્રદક્ષિણા કરે છે—નિશ્ચિત વિજયનું શુભ લક્ષણ.

Verse 49

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।

આ જ આકાશીય શુભલક્ષણ પુનઃ પ્રગટે છે: શુક્ર (ઉશના) શાંત તેજથી તારા પાછળ પ્રકાશે છે, અને દીપ્તિમાન મહર્ષિઓ ધ્રુવને જમણી તરફ પ્રદક્ષિણા કરે છે—અતિ નિશ્ચિત મંગલમય વિજયની ખાતરી.

Verse 50

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

ત્રિશંકુ રાજર્ષિ—અમારા મહાત્મા ઇક્ષ્વાકુ વંશના પિતામહ—પોતાના પુરોહિત સાથે નિર્મળ તેજે ઝળહળતો અમારા આગળ પ્રગટે છે; આ પૂર્વજનું શુભ સંકેત છે.

Verse 51

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

વિશાખા નક્ષત્ર નિર્મળ અને તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે, કોઈ ઉપદ્રવ વિના; અમારા મહાત્મા ઇક્ષ્વાકુ વંશ માટે તે શ્રેષ્ઠ નક્ષત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 52

नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ।।।।

નૈરૃત નક્ષત્ર—નૈરૃતગણનું—ઘોર રીતે પીડાય છે; મૂલ નક્ષત્રને મૂલવતી સ્પર્શી ગઈ છે અને ધૂમકેતુ તેને વધુ દબાવે છે.

Verse 53

सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ।।।।

આ સર્વ નિમિત્તો રાક્ષસોના વિનાશ માટે જ ઉપસ્થિત થયા છે; કાળે ગ્રહિત થયેલા તેઓ નિર્ધારિત સમયે નક્ષત્ર-ગ્રહોની પીડાથી ચકનાચૂર થશે.

Verse 54

प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ।।।।

જળો પ્રસન્ન અને મધુર છે; વનો ફળોથી ભરપૂર છે. સુગંધિત પવન કઠોર રીતે નથી વહેતો, અને વૃક્ષો ઋતુથી પરે હોય તેમ પુષ્પિત છે—યાત્રામાં શુભલક્ષણો છે.

Verse 55

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।।।

હે પ્રભુ રાજન, વ્યૂહબદ્ધ કપિસેનાઓ અતિ તેજસ્વી દેખાય છે—તારકામય યુદ્ધમાં દેવસેનાઓ જેવી. હે આર્ય, આ ગોઠવણી જોઈને તમે પ્રસન્ન થવા યોગ્ય છો.

Verse 56

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।

હે પ્રભુ રાજન, વ્યૂહબદ્ધ કપિસેનાઓ અતિ તેજસ્વી દેખાય છે—પ્રસિદ્ધ તારક-યુદ્ધમાં દેવસેનાઓ જેવી. હે આર્ય, આ ગોઠવણી જોઈને તમે પ્રસન્ન થવા યોગ્ય છો.

Verse 57

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमू: ।।।।ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।

એ રીતે સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) હર્ષિત થઈ ભાઈને આશ્વાસન આપી બોલ્યા. ત્યારબાદ મહાન સેના સમગ્ર ધરતીને ઢાંકી આગળ વધી; નખ અને દંષ્ટ્ર જ શસ્ત્ર એવા વાઘસમાન ઋક્ષો અને વાનરો વડે ઘેરાયેલી હતી.

Verse 58

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।।।पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।।।

વાનરોના હાથ અને પગના અગ્રભાગોથી ઊઠેલો ધૂળનો વંટોળ ભયંકર બની ગયો; તેણે સૂર્યની પ્રભા અટકાવી જગતને ઢાંકી દીધું. દક્ષિણ દિશાની ભીમ હરિવાહિની પર્વત, વન અને આકાશને છાદતી આગળ વધી—જેમ આકાશમાં વાદળોની અખંડ પંક્તિ ફેલાય.

Verse 59

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।

વાનરોના હાથ અને પગના અગ્રભાગોથી ઊઠેલી ધૂળ ભયંકર બની જગતને ઢાંકી ગઈ અને સૂર્યપ્રકાશને અવરોધી દીધો. દક્ષિણની પ્રચંડ હરિવાહિની પર્વત, વન અને આકાશને છાદતી આગળ વધી—જેમ દ્યામાં વાદળોની અવિચ્છિન્ન છાયા ફેલાય.

Verse 60

उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।।।।

ઉત્તરતી સેના સતત અનેક યોજન સુધી પાર ઉતરતી રહી; તેથી સર્વ નદીઓના પ્રવાહો વિપરીત રીતે ઉછળતા-ઘુમરાતા વહેવા લાગ્યા, જાણે પૂર આવ્યું હોય.

Verse 61

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ।।।।

તેઓ નિર્મળ જળવાળા સરોવરો, વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા પર્વતો, સમતલ ભૂમિપ્રદેશો અને ફળોથી ભરપૂર વનોમાંથી પસાર થયા; મધ્યેથી, ચારે બાજુથી, આડેધડ તથા નીચે તરફથી પણ સર્વ રીતે આગળ વધ્યા.

Verse 62

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ।।।।

મહાન સેના સમગ્ર ધરતીને આવરીને આગળ વધી; બધા હર્ષિત મુખવાળા, પવનની જેમ વેગવાન બની આગળ વધ્યા.

Verse 63

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।।।

રાઘવના હિતાર્થે વાનરવીરો પરાક્રમથી ઉદ્ગ્રથિત થઈ આગળ વધ્યા; પરસ્પર હર્ષ, વીર્ય અને વધતી શક્તિ દર્શાવતા, યુવાન ઉન્માદજન્ય ગર્વથી માર્ગમાં અનેક પ્રકારની ઉત્સાહભરી ચેષ્ટાઓ કરતા ગયા.

Verse 64

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।

રાઘવના હિત માટે વાનરયોધાઓ પરાક્રમથી સજ્જ થઈ આગળ વધ્યા; એકબીજાને આનંદ, વીરતા અને ફૂલતી શક્તિ બતાવતા, યુવાન ઉલ્લાસથી ઉપજેલા ગર્વે માર્ગમાં અનેક જીવંત પ્રદર્શન કરતા ગયા.

Verse 65

तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।।।।

ત્યાં વનમાં વિહરતા વાનરોમાં કેટલાંક ઝડપથી આગળ દોડ્યા, કેટલાક ચાલતાં ચાલતાં ઉછળ્યા, અને કેટલાકે પોતાના સ્વભાવ મુજબ તીક્ષ્ણ ‘કિલકિલા’ નાદ કર્યો.

Verse 66

प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मु: पदान्यपि ।भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।।।।

કેટલાંક વાનરો પૂંછડાં જમીન પર પટકતા હતા; કેટલાંક પગથી ધરતી ઠોકતા હતા; અને અન્ય કેટલાંક બાહુઓને બળપૂર્વક ફેંકી શિલાઓ ચૂરચૂર કરી, વૃક્ષો તોડી નાખતા હતા.

Verse 67

आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।महानादान्प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेळ्वामन्ये प्रचक्रिरे ।।।।

પર્વતોમાં વિહાર કરનારા વાનરો ગિરિશિખરો પર ચઢી મહાનાદ છોડતા હતા; અને અન્ય કેટલાંક ઘોર ગર્જના કરી વર્તુળમાં ફરતા હતા.

Verse 68

ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ।।।।

જાંઘોના વેગ અને બળથી તેમણે અનેક લતાજાળોને ચીરી નાંખ્યાં; અને જાંભાઈ લેતા હોવા છતાં પણ તે પરાક્રમી વાનરો શિલા અને વૃક્ષોને ઘુમાવી રમતા હતા.

Verse 69

शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।।।।

સૈકડાં, સૈકડાં હજાર અને કરોડો—અગણિત સંખ્યામાં અતિ ભયંકર વાનરોથી ધરતી સર્વત્ર શ્રીમંત રીતે ઢંકાઈ ગઈ હતી.

Verse 70

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।।।

સુગ્રીવના સંરક્ષણ હેઠળ તે મહાન વાનરવાહિની દિવસ-રાત અવિરત આગળ વધતી રહી; સેનામાં સર્વે હર્ષિત અને ઉલ્લાસિત હતા. યુદ્ધને આવકારતા બધા વાનરો ત્વરાથી ચાલ્યા; સીતામાતાને મુક્ત કરવાના સંકલ્પે તેઓ ક્ષણમાત્ર પણ ક્યાંય અટક્યા નહિ.

Verse 71

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।

સુગ્રીવના આશ્રય-રક્ષણ હેઠળ તે મહાન વાનરવાહિની દિવસ-રાત અવિરત દબાણપૂર્વક આગળ વધતી રહી, હર્ષભર્યા મનથી. આવનારા યુદ્ધમાં આનંદ માનતા અને સીતામાતાને મુક્ત કરવાના નિશ્ચયે તેઓ ક્યાંય ક્ષણભર પણ વિરામ લેતા નહોતા.

Verse 72

ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ।।।।

ત્યારબાદ તેઓ વૃક્ષોથી ઘન ભરેલા અને નાનાવિધ વન્ય પ્રાણીઓથી સમાયુક્ત સહ્ય પર્વત તથા મલય નામના મહાધર પર્વત સુધી પહોંચ્યા.

Verse 73

काननानि विचित्राणि नदी: प्रस्रवणानि च ।पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ।।।।

સહ્ય અને મલય પર્વતમાળાના અદ્ભુત કાનનો, નદીઓ તથા ઝરણાં-પ્રસ્રવણો નિહાળતા નિહાળતા શ્રીરામ આગળ વધતા રહ્યા.

Verse 74

वकुळान्स्तिलकांश्चूतानसोकान् सिन्धुवारकान् ।करवीरांश्च तिनिशान् भजन्ति स्म प्लवङ्गगमाः ।।।।

પ્લવંગગમ વાનરો કૂદતાં-ફાંદતાં ફરતા, વકુલ, તિલક, ચૂત (આંબો), અશોક, સિંધુવાર, કરવીર અને તિનિશ વૃક્ષોને ભક્તિભાવથી સેવતા રહ્યા.

Verse 75

अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ।।।।

પ્લવંગમ વાનરો અંકોલ, કરંજ, પ્લક્ષ, ન્યગ્રોધ, તિંદુક, જાંબુ, આમળા અને નીપ—આ વૃક્ષોને આશ્રયે જઈ આનંદથી વિહાર કરતા હતા.

Verse 76

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ।।।।

રમ્ય પથ્થરીલા ઢાળ પર ઊભેલા વિવિધ વનવૃક્ષો પવનના વેગથી હલાઈ, પુષ્પવર્ષા કરીને તેમને (વાનરોને) ઢાંકી દેતા હતા.

Verse 77

मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ।।।।

ચંદન સમી શીતળ અને સ્પર્શે સુખદ મારુત વનના મધુગંધિત પ્રદેશોમાં વહેતો હતો; અને ષટ્પદ ભમરાઓના અનુગુંજનથી વનો ગુંજતાં હતાં.

Verse 78

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।।।।

ધાતુઓથી સુશોભિત તે શૈલરાજ અતિ તેજસ્વી જણાતો હતો. પવનના વેગથી અને પગલાંના ઘર્ષણથી ધાતુઓની ધૂળ ઊડી, સર્વ દિશામાં ફેલાઈ, વિશાળ વાનર સેનાને સર્વત્ર ઢાંકી દેતી હતી.

Verse 79

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।।।माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।।।मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।।।हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।।।प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।।।

ગિરિપ્રસ્થોના રમ્ય પ્રદેશોમાં સર્વત્ર પુષ્પિત કેતકી, સિંદુવાર અને વસંતી લતાઓ મનોહર લાગતી હતી; ગંધથી પરિપૂર્ણ માધવી, તેમજ પુષ્પિત કુંદ-ગુલ્મ; ચિરિબિલ્વ અને મધૂક; વંજુલ અને પ્રિયક; સુફૂર્જક અને તિલક; પુષ્પિત નાગવૃક્ષ; ચૂત (આંબો), પાટલી અને કોબિદાર; મુચુલિંદ અને અર્જુન; શિંશુપા અને કુટજ; ધવ અને શાલ્મલી; રક્ત કુરવક; હિન્તાલ અને તિનિશ; ચૂર્ણક અને નીપક; નીલાશોક, વરણ, અંકોલ અને પદ્મક—આ બધાં જ સર્વત્ર ખીલ્યાં હતાં. અને ઉછળતા-કૂદતા પ્લવંગમ વાનરોએ સર્વ વનને ઉથલપાથલ કરી દીધું.

Verse 80

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

ત્યાં સુગંધથી ભરપૂર માધવી લતાઓ હતી; ફૂલોથી છવાયેલા કુંદ અને ગુલ્મ પણ હતાં; તેમજ ચિરિબિલ્વ, મધૂક, વંજુલ અને પ્રિયક વૃક્ષો સર્વત્ર પ્રસ્ફુટિત હતાં।

Verse 81

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

તે મનોહર પર્વતઢાળ પર સુફૂર્જક અને તિલક વૃક્ષો તથા નાગવૃક્ષો પૂર્ણ ફૂલોમાં હતાં; અને આમ્ર, પાટલા તથા કોવિદાર પણ સર્વે પુષ્પિત હતાં।

Verse 82

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

ત્યાં મુચુલિંદ અને અર્જુન વૃક્ષો પણ હતાં; તેમજ શિંશુપા અને કુટજ; ધવ અને શાલ્મલી પણ હતાં, અને લાલ ફૂલવાળા કુરવક પણ હતાં।

Verse 83

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

ત્યાં હિન્તાલ અને તિનિશ વૃક્ષો હતાં; તેમજ ચૂર્ણક અને નીપક; અને નীলાશોક, વરણ, અંકોલ તથા પદ્મક વૃક્ષો પણ હતાં।

Verse 84

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

પ્લવંગ વાનરોના ઉછાળાંથી સર્વત્ર હર્ષભેર ચહલપહલ મચી ગઈ હતી.

Verse 85

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

તે પર્વત પર શીતળ વાવડીઓ અને તળાવો પણ હતા—ચક્રવાક પક્ષીઓથી ગુંજતા અને કારણ્ડવ જળપક્ષીઓથી સેવિત.

Verse 86

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

તે સ્થળો જળપક્ષી અને ક્રૌંચ પક્ષીઓથી ભરપૂર હતા, વરાહ અને મૃગોથી સેવિત; તેમજ રીંછ, તરક્ષુ, સિંહ અને ભયંકર શાર્દૂલોથી પણ વસેલા.

Verse 87

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

ચારે બાજુ અનેક ભયંકર વ્યાલોથી તે સેવિત હતા; અને ખીલેલા સુગંધિત પદ્મ, સૌગંદિક, કુમુદ તથા નીલોત્પલોથી શોભિત હતા.

Verse 88

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।।।स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।।।

તેના ઢાળ પર અનેક પ્રકારના પક્ષીગણો પણ મધુર કૂજન કરતા હતા.

Verse 89

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।

ત્યાં વાનરો સ્નાન કરીને અને જળ પીને સરોવરોમાં રમતા; શિલાઓ પર ચઢીને પરસ્પર પર પાણી છાંટી ભીંજવતા હતા.

Verse 90

फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ।।।।

ત્યાં આનંદથી ઉન્મત્ત વાનરો વૃક્ષો પર ચઢી અમૃતસમાન સુગંધિત ફળો તેમજ મૂળો અને પુષ્પો પણ તોડી ખાધા.

Verse 91

द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।।।।

મધુપિંગળ નેત્રવાળા તે વાનરો હર્ષિત થઈ આગળ વધતા રહ્યા; દ્રોણમાત્ર જેટલા મોટા લટકતા છત્તાંમાંથી મધ પીતાં હતાં.

Verse 92

पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ।।।।

વાંદરાઓમાં શ્રેષ્ઠ તે પ્લવગર્ષભો આગળ વધ્યા—વૃક્ષો તોડી, લતાઓ ખેંચી ઉખેડી, અને જતા જતા શ્રેષ્ઠ પર્વતોને પણ ધક્કા મારી કંપાવતા.

Verse 93

वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।।।।

વૃક્ષોથી દૂર કેટલાક કપિઓ મધના મદથી ઉન્મત્ત બની ગર્જના કરતાં ફરતા હતા; કેટલાક વૃક્ષોમાં ચઢી ગયા, અને કેટલાક તો વારંવાર મધ પીતાં કૂદાકૂદ કરતા હતા.

Verse 94

बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपै: ।यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ।।।।

તે હરિયૂથપો વડે ધરતી સર્વત્ર ભરાઈ ગઈ; જાણે પાકેલા કલમ ધાનના ખેતરો વડે વસુંધરા ઘનઘોર ઢંકાઈ ગઈ હોય તેમ.

Verse 95

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ।।।।

પછી રાજીવલોચન, મહાબાહુ રામ મહેન્દ્ર પર્વતને પહોંચી, વૃક્ષોથી શોભિત તેના શિખર પર ચઢ્યા.

Verse 96

ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ।।।।

પછી શિખર પર ચઢીને દશરથનંદન રામે કાચબા અને માછલીઓથી ભરપૂર, તરંગોથી વ્યાકુલ સમુદ્રને જોયો.

Verse 97

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ।।।।

સહ્ય પર્વતને વટાવી અને પછી મહાગિરિ મલયને ક્રમે ક્રમે પાર કરીને, તેઓ ભયંકર ગર્જના કરનાર સમુદ્ર સુધી પહોંચ્યા.

Verse 98

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ।।।।

અવરોહણ કરીને, આનંદ આપનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા શ્રીરામ સુગ્રીવ તથા લક્ષ્મણ સાથે ઉત્તમ વેલાવન—સમુદ્રકાંઠાના વનમાં—શીઘ્ર ગયા.

Verse 99

अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ।।।।

પછી, સહસ્ર રીતે ઉઠતા જળપ્રવાહોથી ધોવાઈને ચમકતા પથ્થરતળવાળી વિશાળ વેલા (કાંઠા) પર પહોંચીને શ્રીરામે આ વચન કહ્યું.

Verse 100

एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ।।।।

હે સુગ્રીવ, અમે હવે વરુણના આલય સમુદ્ર સુધી આવી પહોંચ્યા છીએ. હવે અહીં જ, અગાઉ મનમાં ઉદ્ભવેલી યોજનાનો વિચાર-વિમર્શ કરવો જોઈએ.

Verse 101

अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ।।।।

આની આગળ તો દૂરનો કિનારો છે—નદીઓના પતિ એવા સાગરનો. અને કોઈ ઉપાય વિના આ અર્ણવ પાર કરવો શક્ય નથી.

Verse 102

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ।।।।

અતએવ અહીં જ નિવાસ ગોઠવીએ; અહીં જ મંત્રણા આરંભીએ—જેથી આ વાનરબળ પરના પાર સુધી પહોંચી શકે.

Verse 103

इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ।।।।

આ રીતે કહી, સીતા-હરણથી વ્યથિત મહાબાહુ રામ સમુદ્ર પાસે આવી ત્યારે સેનાને ત્યાં નિવાસ કરવા આજ્ઞા આપી.

Verse 104

सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ।।।।

“હે હરિપુંગવ, વેલાતટે સમગ્ર સેનાનું નિવાસ ગોઠવો. અહીં સમુદ્ર લંઘન વિષે મંત્રણા કરવાનો સમય આવી ગયો છે.”

Verse 105

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ।।।।

પોતપોતાની સેના છોડીને કોઈ પણ ક્યાંય ન જાય. શૂર વાનરો ચોકસી રાખો; જાણો કે ભય અમને છુપાઈને પણ આવી શકે છે.

Verse 106

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ।।।।

રામના વચન સાંભળી, લક્ષ્મણ સહિત સુગ્રીવે સागरના કાંઠે—વૃક્ષોથી ઘન એવા તટ પર—સેનાનું નિવાસ ગોઠવ્યો.

Verse 107

विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ।।।।

સાગર નજીક સ્થિત તે બળ તેજથી ઝળહળ્યું; મધુવર્ણ પાંડુર જળવાળો, જાણે બીજો જ ભવ્ય સागर.

Verse 108

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ।।।।

પછી તે શ્રેષ્ઠ હરિપુંગવો વેલાવન પાસે આવી સ્થિર થયા; મહાસાગરના પરલા કાંઠે પહોંચવાની તીવ્ર ઇચ્છા રાખતા.

Verse 109

तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ।।।।

તેઓ વસતા હતા ત્યારે સેનાની સજ્જતાનો ઘોંઘાટ એવો થયો કે મહાસાગરના ગર્જનાને પણ ઢાંકી દેતો સંભળાયો.

Verse 110

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ।।।।

સુગ્રીવ દ્વારા સંરક્ષિત તે મહાન વાનર-સેના ત્રણ વિભાગમાં છાવણી કરીને, શ્રીરામના કાર્યસિદ્ધિ માટે એકાગ્ર બની ઊભી રહી.

Verse 111

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ।।।।

મહાસાગર પાસે પહોંચી હર્ષિત થયેલી વાનર-વાહિની, પવનના વેગથી ઉછળતા-ધમધમતા તે વિશાળ સમુદ્રને નિહાળતી રહી.

Verse 112

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ।।।।

દૂરનો પાર અતિ દૂર, અખંડ વિશાળ વિસ્તાર અને રાક્ષસગણોથી સેવિત એવા વરુણના નિવાસ સમુદ્રને જોઈ, હરિયૂથપતિઓ વિચારણા માટે બેઠા.

Verse 113

चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ।।।।

દિવસના અંતે, રાત્રિ આરંભે, ચંડ નક્ર-ગ્રાહોથી ભયંકર સમુદ્ર ફેનના ઢગલાઓથી જાણે હસતો અને ઊર્મિઓથી જાણે નૃત્ય કરતો દેખાતો હતો.

Verse 114

चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ।।।।

ચંદ્રોદયે સમુદ્ર ઊછળી ઊઠ્યો; ચંદ્રપ્રતિબિંબોથી ભરપૂર થયો. ઉગ્ર પવનથી ધકેલાયેલા મહાગ્રાહો અને તિમિતિમિઙ્ગિલ દૈત્યોથી તે છવાઈ ગયો.

Verse 115

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ।।।।

વરুণાલય સમુદ્ર દીપ્ત ભોગવાળા ભુજંગોથી છવાયેલો હોય તેમ દેખાતો. મહાસત્ત્વોથી તે અતિ ગહન, અનેક શૈલોથી ભરેલો; અતિ દુર્ગમ માર્ગવાળો, અગાધ—ભયંકર અસુરાલય સમાન હતો.

Verse 116

मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ।।।।

મકરો અને નાગભોગોથી ઘન થયેલા, પવનથી લોલિત જલરાશિઓ ગહન બની; ક્યારેક ઊછળી ઊઠતી, ક્યારેક ફરી પડી જતી—વધુ ને વધુ પ્રબળ થતી રહી.

Verse 117

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् ।सुरारिविषयं घोरं पाताळविषमं सदा ।।।।

સમુદ્ર અગ્નિચૂર્ણથી વિદ્ધ થયો હોય તેમ લાગતો; ભાસ્વર જળમાં મહોરગો ભરેલા. દેવશત્રુઓના વિષય સમાન ભયંકર, સદા પાતાળની વિષમતા જેવો દેખાતો.

Verse 118

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ।।।।

સાગર આકાશ સમાન અને આકાશ સાગર સમાન લાગ્યું; ‘સાગર’ અને ‘અંબર’—બંનેમાં કોઈ ભેદ ન રહ્યો, નિર્વિશેષ દેખાયું.

Verse 119

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ।।।।

જળ આકાશ સાથે મિશ્રિત જણાતું હતું અને આકાશ જળ સાથે; તે એકરૂપ દૃશ્યમાં ઉપર તારાઓની ભીડ અને નીચે રત્નસમાન ઝગમગાટ દેખાતો હતો.

Verse 120

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ।।।।

ઉપર ઊઠતા મેઘો અને તરંગમાળાથી ભરાયેલા સમુદ્રને જોઈ, સાગર અને આકાશમાં કોઈ ભેદ જણાતો ન હતો.

Verse 121

अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ।।।।

એકબીજાને અથડાઈને ચોંટેલી, ભયંકર ગર્જના કરતી સિંધુરાજની ઊર્મિઓ યુદ્ધમાં મહાભેરીઓ જેવી ગુંજતી હતી, જાણે પડકાર આપતી હોય.

Verse 122

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।।।

મહોત્સાહી યોદ્ધાઓએ સમુદ્રને જોયો—રત્નોના ઢગલાં ઉપર જળનાદ ગુંજતો, પવનથી દબાઈ એકત્રિત થયો હોય તેમ; ક્રોધિત હોય તેમ ઊછળતો, જલચરોના ગણોથી ભરેલો; વાવાઝોડાથી ધકેલાયેલી ઊર્મિઓ એક પછી એક આકાશમાં ઉછળતી હતી.

Verse 123

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।

તે મહોત્સાહી યોદ્ધાઓએ પવનથી આઘાત પામેલો સમુદ્ર જોયો—રત્નોના ઢગલાં જેવી ગર્જના કરતો, જળચરોના ગણોથી વ્યાકુલ, ક્રોધિત થઈ ઊછળતો હોય તેમ તરંગોને આકાશ તરફ ઉછાળતો.

Verse 124

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ।।।।

પછી આશ્ચર્યમાં પડી ગયેલા વાનરોએ સમુદ્રને જોયો—તરંગોના ગૂંચવાયેલા જાળની ગર્જનાથી ગુંજતો, અતિ ચંચળ અને વ્યાકુલ, જાણે દુઃખથી તડફડતો હોય તેમ.