Sarga 69

Verse 1

एवंविलपमानस्यरावणस्यदुरात्मनः ।श्रुत्वाशोकाभितप्तस्यत्रिशिरावाक्यमब्रवीत् ।।।।

આ રીતે શોકથી દગ્ધ દુષ્ટાત્મા રાવણ વિલાપ કરતો હતો; તે સાંભળી ત્રિશિરાએ તેને વચન કહ્યું.

Verse 2

एवमेवमहावीर्योहतोनस्तातमध्यमः ।न तुसत्पुरुषाराजन्विलपन्तियथाभवान् ।।।।

નિશ્ચયે, હે તાત! આપણો મહાવીર્ય—તમારો મધ્ય પિતા તથા કાકા—વધ થયો છે; પરંતુ, હે રાજન્, સત્પુરુષો આપની જેમ વિલાપ કરતા નથી.

Verse 3

नूनंत्रिभुवनस्यापिपर्याप्तस्त्वमसिप्रभो ।स कस्मात्प्राकृतइवशोचस्यात्मानमीदृशम् ।।।।

નિશ્ચયે, હે પ્રભુ રાજન, ત્રિભુવનને પણ વશમાં કરવાને તું સમર્થ છે; તો પછી આ રીતે સામાન્ય મનુષ્ય સમો બની પોતાના માટે શા માટે શોક કરે છે?

Verse 4

ब्रह्मदत्ताऽस्तितेशक्तिःकवचस्सायकोधनुः ।सहस्रखरसंयुक्तोरथोमेघस्वनोमहान् ।।।।

હે વીર, તને બ્રહ્મદત્ત શક્તિ પ્રાપ્ત છે—કવચ, સાયક અને ધનુષ્ય પણ; અને હજાર ગધેડાં જોડાયેલો, મેઘગર્જના સમો મહાન રથ પણ છે.

Verse 5

त्वयाऽसकृद्विशस्त्रेणविशस्तादेवदानवाः ।स सर्वायुधसम्पन्नोराघवंशास्तुमर्हसि ।।।।

તમે વારંવાર નિઃશસ્ત્ર હોવા છતાં દેવો અને દાનવોને પરાજિત કર્યા છે; હવે સર્વ આયુધોથી સમ્પન્ન થઈ, રાઘવ (શ્રીરામ)ને દમન કરવા તમે યોગ્ય છો.

Verse 6

कामंतिष्ठमहाराजनिर्गमिष्याम्यहंरणम् ।उद्धरिष्यामितेशत्रूंन्गरुडःपन्नगानिव ।।।।

હે મહારાજ, નિશ્ચિંત રહીને સ્થિર રહો; હું રણભૂમિમાં નીકળી જઈશ અને ગરુડ જેમ નાગોને ઉઠાવી લે છે તેમ તમારા શત્રુઓને ઉખેડી નાખીશ.

Verse 7

शम्बरोदेवराजेननरकोविष्णुवायथा ।तथाऽद्यशयितारामोमयायुधिनिपातितः ।।।।

“જેમ દેવરાજ ઇન્દ્રે શમ્બરને પાડી દીધો અને વિષ્ણુએ નરકને, તેમ આજે હું યુદ્ધમાં રામને પાડી દઈશ અને તેને ધરાશાયી કરી દઈશ.”

Verse 8

श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।

ત્રિશિરસના વચન સાંભળી રાક્ષસાધિપતિ રાવણ, કાળની પ્રેરણાથી, પોતાને જાણે ફરી જન્મ્યો હોય તેમ માનવા લાગ્યો.

Verse 9

श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंदेवान्तकनरान्तकौ ।अतिकायश्चतेजस्वीबभूवुर्युद्धहर्षिताः ।।।।

ત્રિશિરસના વચન સાંભળીને દેવાંતક અને નરાંતક તથા તેજસ્વી અતિકાય—બધા યુદ્ધ માટે હર્ષિત અને ઉત્સુક બન્યા।

Verse 10

ततोऽहमहमित्येवगर्जन्तोनैरृतर्षभाः ।रावणस्यसुतावीराश्शक्रतुल्यपराक्रमाः ।।।।

પછી ‘હું, હું’ એમ જ ગર્જના કરતા, રાક્ષસોમાં વૃષભ સમા, રાવણના વીર પુત્રો—ઇન્દ્ર સમ પરાક્રમી—આગે વધ્યા.

Verse 11

अन्तरिक्षगतास्सर्वेसर्वेमायाविशारदाः ।सर्वेत्रिदशदर्पघ्नास्सर्वे च रणदुर्जयाः ।।।।

તેઓ સૌ અંતરિક્ષમાં ગતિ કરનાર, સૌ માયાવિદ્યામાં નિપુણ, સૌ દેવતાઓના દર્પને ચૂર કરનાર, અને સૌ રણમાં દુર્જય હતા.

Verse 12

सर्वेसुबलसम्पन्नास्सर्वेविस्तीर्णकीर्तयः ।सर्वेसमरमासाद्य न श्रूयन्तेस्मपराजिताः ।।।।देवैरपिसगन्धर्वैस्सकिन्नरमहोरगैः ।

બધા અતિશય બળથી સમ્પન્ન હતા; બધાની કીર્તિ સર્વત્ર વિસ્તરેલી હતી; અને યુદ્ધમાં પ્રવેશતાં તેઓ કદી પરાજિત થયા એમ સાંભળાતું નહોતું—દેવો, ગંધર્વો, કિન્નરો કે મહાન નાગો દ્વારા પણ નહીં।

Verse 13

सर्वेस्त्रविदुषोवीरास्सर्वेयुद्धविशारदाः ।।।।सर्वेप्रसवरविज्ञानास्सर्वेलब्धवरास्तथा ।

બધા શૂરવીર શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ હતા; બધા યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત હતા; બધા યજ્ઞ-વિધિ અને પવિત્ર જ્ઞાનમાં પ્રવીણ હતા; અને બધાએ વરદાન પણ પ્રાપ્ત કર્યા હતા।

Verse 14

सतैस्तथाभास्करतुल्यवर्चसैःपुस्त्रैर्वृतश्शत्रुबलप्रमार्दनैः ।रराजराजामघवान्यथामरै ।र्वृतोमहादानवदर्पनाशनैः ।।।।

સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને શત્રુસેનાને ચકનાચૂર કરનાર એવા સૈંકડો પુત્રોથી ઘેરાયેલો રાજા (રાવણ) એવો શોભ્યો—જેમ મહાદાનવોના દર્પને નાશ કરનાર અમરો વડે પરિભ્રમિત ઇન્દ્ર શોભે।

Verse 15

स पुत्रान् सम्परिष्वज्यभूषयित्वा च भूषणैः ।आशीर्भिश्चप्रशस्ताभिःप्रेषयामाससम्युगे ।।।।

તેને પોતાના પુત્રોને હૃદયથી આલિંગન કર્યું, આભૂષણોથી શોભિત કર્યા, અને પ્રશસ્ત મંગલ આશીર્વાદો આપી તેમને યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાપિત કર્યા।

Verse 16

युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौचापिरावणः ।रक्षणार्थंकुमाराणांप्रेषयामाससंयुगे ।।।।

કુમારોની રક્ષા માટે રાવણે પોતાના બે ભાઈ—યુદ્ધોન્મત્ત અને મત્ત—ને પણ સમરમાં મોકલ્યા।

Verse 17

तेऽभिवाद्यमहात्मानंरावणंरिपुरावणम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंचैवमहाकायाःप्रतस्थिरे ।।।।

તે મહાકાય યોદ્ધાઓ શત્રુઓને ભય પમાડનાર મહાત્મા રાવણને વંદન કરી, તેની પ્રદક્ષિણા કરીને, આગળ કૂચ કરી ગયા.

Verse 18

सर्वौषधीभिर्गन्धैश्चसमालभ्यमहाबलाः ।निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाषडेतेयुद्धकाङ्क्षिणः ।।।।

મહાબળવાન એવા તે છ નૈરૃત શ્રેષ્ઠો સર્વ ઔષધિઓ અને સુગંધોથી પોતાને અભિમંત્રિત-રક્ષિત કરી, યુદ્ધની ઇચ્છાથી બહાર નીકળી પડ્યા.

Verse 19

त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वौनिर्जग्मुःकालचोदिताः ।।।।

ત્રિશિરા અને અતિકાય, દેવાંતક તથા નરાંતક, તેમજ મહોદર અને મહાપાર્શ્વ—કાળની પ્રેરણાથી—બહાર નીકળી પડ્યા.

Verse 20

ततस्सुदर्शनंनागंनीलजीमूतसन्निभम् ।ऐरावतकुलेजातमारुरोहमहोदरः ।।।।

પછી મહોદરે ઐરાવતના કુળમાં જન્મેલો, નીલ મેઘ સમો કાળો, સુદર્શન નામના હાથી પર આરોહણ કર્યું.

Verse 21

सर्वायुधसमायुक्तंतूणीभिश्चस्वलङ्कृतम् ।रराजगजमास्थायसवितेवास्तमूर्धनि ।।।।

સર્વ શસ્ત્રોથી સજ્જ અને તૂણીરો વડે સુશોભિત, તે ગજ પર આરુઢ થઈ એવો ઝળહળ્યો કે જાણે અસ્તાચલના શિખરે સૂર્ય તેજ પાથરે.

Verse 22

हयोत्तमसमायुक्तंसर्वायुधसमाकुलम् ।आरुरोहरथश्रेष्ठंत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।

ઉત્તમ અશ્વોથી જોડાયેલો અને સર્વ શસ્ત્રોથી ભરપૂર એવો શ્રેષ્ઠ રથ, રાવણપુત્ર ત્રિશિરાએ આરુઢ કર્યો.

Verse 23

त्रिशिरारथमास्थायविरराजधनुर्धरः ।सविद्युदुल्कश्शैलाग्रेस्सेन्द्रइवाम्बुदः ।।।।

રથ પર આરુઢ ધનુર્ધર ત્રિશિરા એવો વિરાજ્યો કે જાણે પર્વતશિખર પર વીજળી અને ઉલ્કાથી ભરેલો, અંદર ઇન્દ્ર સમાન, મેઘ પ્રજ્વલિત થાય.

Verse 24

त्रिभिःकिरीटैश्शुशुभेत्रिशिरास्सरथोत्तमे ।हिमवानिशैलेन्द्रस्त्रिभिःकाञ्चनपर्वतैः ।।।।

ઉત્તમ રથ પર ત્રિશિરા પોતાના ત્રણ કિરીટોથી ઝળહળ્યો—જેમ હિમવાન પર્વતરાજ ત્રણ સુવર્ણ શિખરોથી દીપે.

Verse 25

अतिकायोऽपितितेजस्वीराक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।आरुरोहरथश्रेष्ठंश्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

ત્યારે રાક્ષસેન્દ્રનો પુત્ર, તેજસ્વી અતિકાય પણ—સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ—એવો ભવ્ય રથ પર આરુઢ થયો.

Verse 26

सुचक्राक्षंसुसंयुक्तंस्वनुकर्षंसुकूबरम् ।तूणीबाणासनैर्दीप्तंप्रासासिपरिघाकुलम् ।।।।

તે રથમાં સુચક્રાક્ષ, સુદૃઢ સંયોજન, મજબૂત ધુરા અને સ્થિર કૂબર હતા; તૂણી-બાણ અને ધનુષોથી તેજસ્વી, તથા પ્રાસ, અસિ અને પરિઘથી ભરપૂર હતો.

Verse 27

सकाञ्चनविचित्रेणमकुटेनविराजता ।भूषणैश्चबभौमेरुःप्रभाभिरिवभासयन् ।।।।

વિચિત્ર કાઞ્ચનમય મુકુટથી ઝળહળતો અને સર્વ ભૂષણોથી સુશોભિત તે, પોતાની પ્રભાથી સર્વત્ર પ્રકાશ ફેલાવતો મેરુ પર્વત સમો જણાતો હતો.

Verse 28

स रराजरथेतस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।वृतोनैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ।।।।

તે મહાબલી રાજસુત તે રથમાં રળિયામણો રીતે ઝળહળ્યો; નૈરૃત-શાર્દૂલ સમા રાક્ષસવીરો દ્વારા ઘેરાયેલો, દેવોમાં વજ્રપાણિ ઇન્દ્ર સમો જણાતો હતો.

Verse 29

हयमुच्चैश्श्रवःप्रख्यंश्वेतंकनकभूषणम् ।मनोजवंमहाकायमारुरोहनरान्तकः ।।।।

કનકભૂષણોથી અલંકૃત, મનોજવ સમો વેગવાન અને મહાકાય, ઉચ્ચૈઃશ્રવસ સમો પ્રસિદ્ધ શ્વેત અશ્વ પર નરાંતક આરુઢ થયો.

Verse 30

गृहीत्वाप्रासमुल्काभंविरराजनरान्तकः ।शक्तिमादायतेजस्वीगुहशशिखिगतोयथा ।।।।

પ્રજ્વલિત ઉલ્કા સમાન ભાલો ગ્રહણ કરીને નરાંતક તેજથી ઝળહળ્યો; શક્તિ-ભાલ ધારણ કરેલા મયૂરધ્વજ ગુહ (સ્કંદ) સમાન તે પ્રકાશિત થયો.

Verse 31

देवान्ककस्समादायपरिघंवज्रभूषणम् ।परिगृह्यगिरिंदोर्भ्यांवपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ।।।।

દેવાંતકે વજ્રસમાન કઠોર અલંકારોથી શોભિત પરિઘ (લોખંડનો દંડ) ઉઠાવ્યો; બંને ભુજાઓથી તેને પકડી, પર્વત ધારણ કરનાર વિષ્ણુના સ્વરૂપનું જાણે અનુસરણ કરતો દેખાયો.

Verse 32

महापार्श्वोमहाकायोगदामादायवीर्यवान् ।विरराजगदापाणिःकुबेरइवसंयुगे ।।।।

મહાપાર્શ્વ મહાકાય અને પરાક્રમી, ગદા ઉઠાવી; ગદાપાણિ બની યુદ્ધમાં કુબેર સમાન તેજથી વિરાજ્યો.

Verse 33

तेप्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्यास्सुराइव ।तान् गजैश्चतुरङ्गैश्चरथैश्चाम्बुन्दिस्स्वनैः ।।।।अनूत्पेतुर्महात्मानोराक्षसाःप्रवरायुधाः ।

તે મહાત્મા રાજકુમારો અમરાવતીના દેવો સમાન આગળ વધ્યા; અને તેમની પાછળ ઉત્તમ આયુધધારી મહાત્મા રાક્ષસો ગજ, અશ્વ અને મેઘગર્જના સમાન નાદ કરનારા રથો સાથે અનુસરી આવ્યા.

Verse 34

तेविरेजुर्महात्मानःकुमारास्सूर्यवर्चसः ।।।।किरीटिनश्रशियाजुष्टाग्रहादीप्ताइवाम्बरे ।

તે મહાત્મા કુમારો સૂર્યસમાન તેજથી ઝળહળ્યા; મુકુટધારી અને શ્રીથી યુક્ત, આકાશમાં દીપ્ત ગ્રહો સમાન પ્રકાશિત થયા.

Verse 35

प्रगृहीताबभौतेषांशस्त्राणामावळिस्सिता ।।।।शारदाभ्रप्रतीकाशाहंसावळिरिवाम्बरे ।

તેમના ઊંચે ઉઠાવેલા શસ્ત્રોની શ્વેત રેખા ઝળહળી ઊઠી—જાણે આકાશમાં હંસોની પંક્તિ હોય, અથવા શરદઋતુના તેજસ્વી વાદળોની માળા.

Verse 36

मरणंवापिनिश्चित्यशत्रूणांवापराजयम् ।।।।इतिकृत्वामतिंवीरानिर्जग्मुस्संयुगार्थिनः ।

મૃત્યુને જ નિશ્ચિત માની કે શત્રુઓના પરાજયને—એવી મતિ બાંધીને વીરો યુદ્ધની ઇચ્છાથી આગળ વધ્યા.

Verse 37

जगर्जुश्चप्रणेदुश्चचिक्षिपुश्चापिसायकान् ।।।।जगृहुश्चमहात्मानोनिर्वातायुद्धदुर्मदाः ।

મહાત્મા રાક્ષસો—અડગ અને યુદ્ધમદમાં મત્ત—ગર્જના અને ઘોષ સાથે આગળ વધ્યા, અને સાથે સાથે બાણોના ઝાપટા પણ ફેંક્યા.

Verse 38

क्ष्वेळिडितास्फोटिनिनदैश्चचाल च वसुन्दरा ।।।।रक्षसांसिंहनादैश्चसंस्फोटेवतदाम्बरम् ।

તેમના તાળી અને ચટાકાના નાદથી ધરતી કંપી ઊઠી; અને રાક્ષસોના સિંહનાદથી આકાશ પણ જાણે ફાટી જશે એમ લાગ્યું.

Verse 39

अभिनिष्क्रम्यमुदिताराक्षसेन्द्रामहाबलाः ।।।।ददृशुर्वानरानीकंसमुद्यतशिलानगम् ।

ઉલ્લાસથી આગળ વધેલા મહાબલી રાક્ષસેન્દ્રોએ વાનરસેનાને જોઈ—યુદ્ધ માટે સજ્જ, ઊંચા કરેલા શિલા અને પર્વતખંડો ફેંકવા તૈયાર.

Verse 40

हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।

મહાત્મા હરિઓએ પણ તે નૈરૃત સૈન્ય જોયું—હાથી, ઘોડા અને રથોથી ઘનઘોર ભરેલું, સૈંકડો કિંકિણીના નાદથી ગુંજતું; નીલ જલમેઘ સમું, મહાયુધો ઉંચા કરીને ઉભેલું, અને સર્વત્ર અગ્નિ તથા સૂર્ય સમા તેજસ્વી રાક્ષસોથી ઘેરાયેલું.

Verse 41

हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।6.69.40।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।6.69.41।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।

આવતું શત્રુબળ જોઈ, લક્ષ્ય સ્થિર કરેલા પ્લવંગમાઓએ મહાશિલા અને પર્વતો ઉંચક્યા; મહાબળવાન તેઓ મહાન નાદે ગર્જ્યા, અને રાક્ષસોની પડકાર સહન ન કરી વાનરવીરો પ્રતિગર્જના કરવા લાગ્યા.

Verse 42

तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।।।

આવતું શત્રુબળ જોઈ, લક્ષ્ય સ્થિર કરેલા પ્લવંગમાઓએ મહાશિલા અને પર્વતો ઉંચક્યા; મહાબળવાન તેઓ મહાન નાદે ગર્જ્યા, અને રાક્ષસોની પડકાર સહન ન કરી વાનરવીરો પ્રતિગર્જના કરવા લાગ્યા.

Verse 43

तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।6.69.42।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।6.69.43।।

હરિયૂથપતિઓ તે ઘોર રાક્ષસબળમાં પ્રવેશી ગયા; ઉંચકેલા શિલાઓ સાથે તેઓ ત્યાં એમ ફરી વળ્યા, જાણે શિખરવાળા પર્વતો શિખરોમાં વિહરે તેમ.

Verse 44

ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य।रक्षोगणावानरयूथपानाम् ।अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रं।महाबलाःभीमतरंविनेदुः ।।।।

પછી વાનરયૂથપતિઓના ગર્જનાભર્યા નાદને સાંભળી, મહાબળવાન રક્ષોગણો—શત્રુની ઉગ્ર હર્ષધ્વનિ સહન ન કરી—તે કરતાં પણ ભયંકર પ્રતિનાદ કરવા લાગ્યા.

Verse 45

तेराक्षसबलंघोरंप्रविश्यहरियूथपाः ।विचेरुरुद्यतैश्शैलैर्नगाश्शिखरिणोयथा ।।।।

હરિયૂથપતિઓ તે ઘોર રાક્ષસબળમાં પ્રવેશી ગયા; ઉંચકેલા શિલાઓ સાથે તેઓ ત્યાં એમ ફરી વળ્યા, જાણે શિખરવાળા પર્વતો શિખરોમાં વિહરે તેમ.

Verse 46

केचिदाकाशमाविश्यकेचिदुर्व्यांप्लवङ्गमाः ।रक्षस्सैन्येषुसङ्कृद्धाःश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ।।।।

કેટલાક પ્લવંગમો આકાશમાં ઉછળી ગયા, કેટલાક ધરતી પર જ અડગ રહ્યા; ક્રોધે ભરાયેલા અને વૃક્ષો તથા શિલાઓને શસ્ત્રરૂપે ધારણ કરીને તેઓ રાક્ષસસેનાની પંક્તિઓમાં ફરી વળ્યા.

Verse 47

द्रुमांश्चविपुलस्कन्थान् गृह्यवानरपुङ्गवाः ।तद्युद्धमभवद्घोरंरक्षोवानरसङ्कुलम् ।।।।

વિશાળ કાંઠાવાળા વૃક્ષો પકડી વાનરશ્રેષ્ઠો લડ્યા; અને તે યુદ્ધ અતિ ઘોર બન્યું—રાક્ષસો અને વાનરો બંનેથી ઘનઘોર ભરેલું.

Verse 48

तेपादपशिलाश्शैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।बाणौघैर्वार्यमाणाश्चहरयोभीमविक्रमाः ।।।।

તે ભયંકર પરાક્રમી વાનરોએ પાદપો, શિલાઓ અને પર્વતખંડોથી અદ્વિતીય ‘વૃષ્ટિ’ વરસાવી; બાણોના પ્રવાહથી અટકાવવામાં આવતાં છતાં તેઓ અડગ રહ્યા.

Verse 49

सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसवानराः ।शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।।।।

રણભૂમિમાં રાક્ષસો અને વાનરોએ સિંહનાદ સમા ગર્જના કરી; અને પ્લવંગમ વાનરોએ શિલાઓથી યાતુધાનોને ચૂર્ણ કરી નાંખ્યા.

Verse 50

नर्जघ्नुस्संयुगेक्रुद्धाःकवचाभरणावृतान् ।केचिद्रथगतावनीरान्गजवाजिगतानपि ।।।।

યુદ્ધના ઘમાસાણમાં ક્રોધિત થઈ તેમણે કવચ અને આભૂષણોથી ઢંકાયેલા યોધ્ધાઓને સંહારી નાખ્યા; કેટલાએ રથસ્થ વીરોને, અને ગજ તથા અશ્વ પર સવાર રહેલાઓને પણ પાડી દીધા.

Verse 51

निर्जघ्नुस्सहसाऽप्लुत्ययातुधानान् प्लवङ्गमाः ।शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्चमुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।।।।चेरुःपेतुश्चनेदुश्चतत्रराक्षसपुङ्गवाः ।

અચાનક ઉછળી પ્લવંગમ વાનરોએ યાતુધાનોને સહસાઝ ઝપાઝપ નિહત કર્યા. ત્યાં રાક્ષસપુંગવો—મુઠ્ઠીઓના પ્રહારો થી પીડિત, પર્વતશિખરો પર છૂટા પડેલા અંગોવાળા અને આંખો બહાર નીકળી ગયેલી—ડગમગ્યા, પડી ગયા અને ચીસો પાડી ઉઠ્યા.

Verse 52

राक्षसाश्चशरैस्तीक्ष्णैर्बिदुःकपिकुञ्जरान् ।।।।शूलमुद्गरखडगैश्चजघ्नुःप्रासैश्चशक्तिभिः ।

રાક્ષસોએ પણ તીક્ષ્ણ બાણોથી ગજ સમા મહાકપિઓને વીંધી નાખ્યા; અને શૂલ, મુદગર, ખડગ, પ્રાસ તથા શક્તિથી તેમને ઘાયલ કરી સંહારી નાખ્યા.

Verse 53

अन्योन्यंपातयामासुःपरस्परजयैषिणः ।।।।रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्रवानरराक्षसाः

ત્યાં વાનરો અને રાક્ષસો, શત્રુના રક્તથી લથબથ અંગો ધરાવતા અને પરસ્પર વિજયની ઇચ્છાથી પ્રેરિત, એકબીજાને વારંવાર પછાડી ધરાશાયી કરતા હતા।

Verse 54

ततश्शैलैश्चखडगैश्चविसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।।।।मुहूर्तेनावृताभूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।

પછી વાનરો અને રાક્ષસોએ ફેંકેલા શિલાઓ અને ખડગોના પ્રહારોથી ક્ષણમાત્રમાં ભૂમિ ઢંકાઈ ગઈ અને રક્તથી પૂરાયેલી જેવી દેખાઈ।

Verse 55

विकीर्णैःपर्वताकारैरक्षोभिररिमर्दनैः ।।।।आसीद्वसुमतीपूर्णातदायुद्धमदान्वितैः ।

ત્યારે યુદ્ધના ગર્વથી મત્ત, અડગ અને શત્રુવિનાશક રાક્ષસોના પર્વતસમાન દેહો વિખેરાઈને સર્વત્ર ધરતી પર છવાઈ ગયા હતા।

Verse 56

आक्षिप्ताःक्षिप्यमाणाश्चभग्नशूलाश्चवानरैः ।।।।पुनरङ्गैस्तदाचक्रुरासन्नायुद्धमद्भुतम् ।

વાનરોએ તેમને ઉછાળી ફેંક્યા, પછાડ્યા અને તેમના શૂલો તોડી નાખ્યા; છતાં તેઓ ફરી નજીક આવી, અદ્ભુત યુદ્ધમાં પોતાના અંગોથી જ લડવા લાગ્યા।

Verse 57

वानरान्वानरैरेवजघ्नुस्तेनैरृतर्षभाः ।।।।राक्षसान्राक्षसैरेवजघ्नुस्तेवानराअपि ।

તે વીરવૃષભ સમા રાક્ષસોએ વાનરોને જ શસ્ત્ર બનાવી વાનરો પર પ્રહાર કર્યો; અને વાનરોએ પણ રાક્ષસોને જ શસ્ત્ર બનાવી રાક્ષસો પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 58

आक्षिप्य च शिलास्तेषांनिजघ्नाराक्षसाहरीन् ।।।।तेषांचाछचिद्यशस्त्राणिजघ्नूरक्षांसिवानराः ।

શિલાઓ ઝૂંટી રાક્ષસોએ વાનરોને ઘાયલ કરી ધરાશાયી કર્યા; અને વાનરોએ તેમના શસ્ત્રો છીનવી લઈને પ્રતિપક્ષે રાક્ષસોને પણ સંહાર્યા.

Verse 59

निजघ्नुश्शैलशूलार्स्सैर्भिभिदुश्चपरस्परम् ।।।।सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसावानराः ।

રણભૂમિમાં રાક્ષસો અને વાનરો શિલા, ત્રિશૂલ અને ભાલાંથી પરસ્પર પર પ્રહાર કરી એકબીજાને વિંધી નાખતા; અને સિંહનાદ સમા ગર્જના કરતા હતા.

Verse 60

छिन्नवर्णतनुत्राणाराक्षसावानरैर्हताः ।।।।रुधिरंप्रसृतास्तत्ररससारमिवद्रुमाः ।

વાનરોએ સંહારેલા રાક્ષસો, જેમના કવચ અને આવરણ ફાટી ગયા હતા, ત્યાં રક્ત વહાવી રહ્યા હતા—જેમ વૃક્ષો ચીરાય ત્યારે રસસારમાંથી રસ ટપકે.

Verse 61

रथेन च रथंचापिवारणेनैववारणम् ।।।।हयेन च हयंकेचिन्निजघ्नुर्वानरारणे ।

રણમાં કેટલાક વાનરોએ રથ સામે રથ, હાથી સામે હાથી અને ઘોડા સામે ઘોડા દોડી, એકબીજાને ધક્કા મારી ચકનાચૂર કર્યા.

Verse 62

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्चभल्लैश्चनिशितैश्शरैः ।।।।राक्षसावानरेन्द्राणांबिभिदुःपादपान् शिलाः ।

ક્ષુરપ્ર, અર્ધચન્દ્ર અને ભલ્લમુખી તીક્ષ્ણ બાણોથી રાક્ષસોએ વાનરનાયકોના હાથમાં રહેલા વૃક્ષો અને શિલાઓને ચીરીને ભાંગી નાંખ્યા.

Verse 63

विकीर्णैपर्वताग्रैश्चद्रुमैछशिनैश्चसंयुगे ।।।।हतैश्चकपिरक्षोभिर्दुर्गमावसुधाऽभवत् ।

યુદ્ધમાં વિખેરાયેલા પર્વતશિખરો, કપાયેલા વૃક્ષો અને પડેલા વાનરો તથા રાક્ષસોથી ધરતી દુર્ગમ બની ગઈ.

Verse 64

तेवानरागर्वितहृष्टचेष्टास्सङ्ग्राममासाद्यभयंविम ।युद्धंस्मसर्वेसहराक्षसैस्सैयुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ।।।।

ગર્વિત અને હર્ષિત ચેષ્ટાવાળા તે વાનરો યુદ્ધભૂમિ પર પહોંચી ભય ત્યજી દીધો; અદીન સત્ત્વવાળા તેઓ સૌ રાક્ષસો સાથે સમરે ઝઝૂમ્યા.

Verse 65

तस्मिन्प्रवृत्तेतुमुलेविमर्देप्रहृष्यमाणेषुवलीमुखेषु ।निपात्यमानेषु च राक्षसेषुमहर्षयोदेवगणाश्चनेदुः ।।।।

તે ભયંકર અને તુમુલ સંઘર્ષ પ્રવર્તતાં, વાનરમુખો હર્ષિત થતાં અને રાક્ષસો પડતાં જતાં, મહર્ષિઓ અને દેવગણોએ આનંદઘોષ કર્યો.

Verse 66

ततोहयंमारुततुल्यवेगमारुह्यशक्तिंनिशितांप्रगृह्य ।नरान्तकोवानरराजसैन्यंमहार्णवंमीनइवाविवेश ।।।।

પછી મારુત સમ વેગવાળા ઘોડા પર ચઢી, તીક્ષ્ણ શક્તિ હાથમાં લઈ, નરાંતકે વાનરરાજની સેનામાં મહાસાગરમાં પ્રવેશતા માછલા સમ ઘૂસી પડ્યો.

Verse 67

स वानरान् सप्तशतानिवीरःप्रासेनदीप्तेनन्वििर्बिभेद ।एकःक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्माजघानसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।।।।

તે વીર, મહાત્મા ઇન્દ્રશત્રુ નરાંતકે દીપ્ત પ્રાસ વડે સાતસો વાનરોને ભેદી નાખ્યા; એક જ ક્ષણે હરિપુંગવોના સૈન્યને સંહાર્યું.

Verse 68

ददृशुश्चमहात्मानंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।चरन्तंहरिसैन्येषुविद्याधरमहर्षयः ।।।।

વિદ્યાધર મહર્ષિઓએ તે મહાત્માને ઘોડાની પીઠ પર દૃઢપણે સ્થિત, વાનરસૈન્યમાં વિચરતો જોયો.

Verse 69

स तस्यददृशेमार्गोमांसशोणितकर्दमः ।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ।।।।

તેના માર્ગમાં તેને માંસ અને લોહીના કાદવથી ભરેલો રસ્તો દેખાયો, પર્વતાકાર પડેલા વાનરોથી સર્વત્ર ઢંકાયેલો.

Verse 70

यावद्विक्रमितुंबुधदिंचक्रुःप्लवगपुङ्गवाः ।तावदेतानतिक्रम्यनिर्बिभेदनरान्तकः ।।।।

પ્લવગપુંગવો હિંમત બાંધી આગળ વધે તે પહેલાં જ, નરાંતકે તેમને વટાવી જઈ ભેદી નાખ્યા.

Verse 71

ददाहहरिसैन्यानिवनानीवविभावसुः ।यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान्शैलान्वनौकसः ।।।।तावत्प्रासहताःपेतुर्वज्रकृत्ताइवाचलाः ।

વિભાવસુ અગ્નિ જેમ વનોને ભસ્મ કરે તેમ તેણે વાનર-સેનાને દહાવી નાખી. વનવાસી વાનરો વૃક્ષો અને શિલાઓ ઉપાડવા લાગ્યા તેટલામાં જ પ્રાસના પ્રહારથી તેઓ વજ્રથી ચીરાયેલા પર્વતો સમા ધરાશાયી થયા.

Verse 72

ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।।।

સંગ્રામના મધ્યમાં જ્વલંત પ્રાસ ઉંચકીને બલવાન નરાંતક સર્વ દિશાઓમાં વિચર્યો; યુદ્ધમાં સર્વત્ર દબાવી-કચડી નાખતો, પ્રાવૃટ્કાળના પવન સમો તે વેગે ફરી રહ્યો.

Verse 73

ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।6.69.72।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।6.69.73।।

બલવાન નરાંતક યુદ્ધભૂમિના સર્વ દિશાઓમાં વિચર્યો; સર્વત્ર શત્રુઓને કચડી નાખતો, પ્રાવૃટ્કાળના પવન સમો તે વેગે ફરી રહ્યો.

Verse 74

न शेकुर्भाषितुंवीरा न स्थातुंस्पन्दितुंभयात् ।उत्पतन्तंस्थितंयान्तंसर्वान्विव्याधवीर्यवान् ।।।।

ભયથી વીર વાનરો ન બોલી શક્યા, ન ઊભા રહી શક્યા, ન તો કંપી પણ શક્યા; અને તે પરાક્રમી યોધાએ ઉછળતા, સ્થિર ઊભા રહેલા કે આગળ વધતા—સર્વને વીંધી નાખ્યા.

Verse 75

एकेनानन्तकल्पेनप्रासेनादित्यतेजसा ।भग्नानिहरिसैन्यानिनिपेतुर्धरणीतले ।।।।

અનંતકલ્પ સમા ઘાતક અને આદિત્યતેજથી દીપ્ત એક જ પ્રાસ વડે તેણે વાનર-સેનાની પંક્તિઓ ભાંગી નાખી; અને વિખેરાયેલી સેના ધરણી પર પટકાઈ પડી.

Verse 76

वज्रनिष्पेषदृशंप्रासस्याभिनिपातनम् ।न शेकुर्वानरास्सोढुंतेविनेदुर्महास्वनम् ।।।।

વજ્રના પ્રહાર સમાન ભાલાના ચકનાચૂર કરનાર આઘાતને વાનરો સહન ન કરી શક્યા; તેઓ મહાન ગર્જના સાથે ચીસ પાડી ઊઠ્યા.

Verse 77

पततांहरिवीराणांरूपाणिप्रचकाशिरे ।वज्रभिन्नाग्रकूटानांशैलानांपततामिव ।।।।

પડતા વાનરવીરોના દેહ તેજસ્વી દેખાતા હતા—જેમ વજ્રથી ફાટેલા શિખરોવાળા પર્વતો ધરાશાયી થતા ઝળહળે તેમ.

Verse 78

येतुपूर्वंमहात्मानःकुम्भकर्णेनपातिताः ।तेस्वस्थावानरश्रेष्ठास्सुग्रीवमुपतस्थिरे ।।।।

જે મહાત્મા વાનરશ્રેષ્ઠો પહેલાં કુંભકર્ણ દ્વારા પાતિત થયા હતા, તેઓ હવે સ્વસ્થ થઈ સુગ્રીવની સમક્ષ આવી ઊભા રહ્યા.

Verse 79

विप्रेक्षमाणस्सुग्रीवोददर्शहरिवाहिनीम् ।नरान्तकभयत्रस्तांविद्रवन्तीमितस्ततः ।।।।

ચારે તરફ નજર કરતાં સુગ્રીવે વાનરસેનાને જોઈ—નરાંતકના ભયથી ત્રસ્ત થઈ તે અહીં-ત્યાં વિખેરાઈ દોડી રહી હતી.

Verse 80

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवा स ददर्शनरान्तकम् ।गृहीतप्रासमायान्तंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।।।।

પલાયન કરતી પોતાની સેનાને જોઈ તેણે નરાંતકને જોયો—હાથમાં પ્રાસ ધારણ કરીને, ઘોડાની પીઠ પર સ્થિર રહી આગળ વધતો હતો.

Verse 81

अथोवाचमहातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।कुमारमङ्गदंवीरंशक्रतुल्यपराक्रमम् ।।।।

ત્યાર પછી મહાતેજસ્વી વાનરાધિપ સુગ્રીવે, ઇન્દ્રસમાન પરાક્રમી તે વીરસ્વરૂપ કુમાર અંગદને સંબોધન કર્યું.

Verse 82

गच्छत्वंराक्षसंवीरोयोऽसौतुरगमास्थितः ।क्षोभयन्तहरिबलंक्षिप्रंप्राणैर्वियोजय ।।।।

“હે વીર, જા; જે રાક્ષસ ઘોડા પર બેઠો છે અને હરિબળને ક્ષોભિત કરે છે, તેને તત્કાળ પ્રહાર કરીને શીઘ્ર જ તેના પ્રાણોનો વિયોગ કર.”

Verse 83

स भर्तुर्वचनंश्रुत्वानिष्पपाताङ्गदतः ।अनीकान्मेघसङ्काशादंशुमानिववीर्यवान् ।।।।

સ્વામીના વચન સાંભળીને પરાક્રમી અંગદ મેઘસમાન સૈન્યપંક્તિમાંથી, વીર્યવાન સૂર્ય જેમ વાદળમાંથી નીકળે તેમ, ઝંપલાવી પડ્યો.

Verse 84

शैलसङ्घातसङ्काशोहरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।रराजाङ्गदसन्नद्धस्सधातुरिवपर्वतः ।।।।

શિલાસમૂહ સમાન દેખાતો, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ અંગદ, અંગદો વડે સજ્જ થઈ, ધાતુવર્ણ રેખાઓથી શોભિત પર્વત સમો તેજસ્વી લાગતો હતો.

Verse 85

निरायुधोमहातेजाःकेवलंनखदंष्ट्रवान् ।नरान्तकमभिक्रम्यवालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ।।।।

નિરાયુધ મહાતેજસ્વી, માત્ર નખ અને દંષ્ટ્રથી સજ્જ વાલિપુત્ર અઙ્ગદ નરાંતક તરફ આગળ વધ્યો અને વાણી ઉચ્ચારી.

Verse 86

तिष्ठकिंप्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वंकरिष्यसि ।अस्मिन्वज्रसमस्पर्शंप्रासंक्षिपममोरसि ।।।।

“થંભ! આ સામાન્ય વાનરો સાથે તું શું કરી શકીશ? વજ્રસમાન સ્પર્શ ધરાવતો એ પ્રાસ મારા વક્ષસ્થળે ફેંક!”

Verse 87

अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।।।

અઙ્ગદના વચન સાંભળીને નરાંતક ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો; દાંતથી હોઠ દબાવી સર્પની જેમ ફુફકાર્યો. ક્રોધિત થઈ તે વાલિપુત્ર અઙ્ગદ પાસે આવી, તેજસ્વી પ્રાસને બળપૂર્વક ફેંક્યો. વજ્રકલ્પ તે પ્રાસ અઙ્ગદના ઉર પર વાગતાં જ તૂટી ગયો અને ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 88

अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।6.69.87।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।6.69.88।।

અઙ્ગદના વચન સાંભળીને નરાંતક ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો; દાંતથી હોઠ દબાવી સર્પની જેમ ફુફકાર્યો. ક્રોધિત થઈ તે વાલિપુત્ર અઙ્ગદ પાસે આવી, તેજસ્વી પ્રાસને બળપૂર્વક ફેંક્યો. વજ્રકલ્પ તે પ્રાસ અઙ્ગદના ઉર પર વાગતાં જ તૂટી ગયો અને ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 89

तंप्रासमालोक्यतदाविभग्नंसुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।तलंसमुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमतस्यजघानमूर्ध्नि ।।।।

ત્યારે તૂટેલો પ્રાસ જોઈ—ગરુડે કાપી નાખેલા સર્પના ભોગ સમાન—વાલિપુત્રે હાથનું તળિયું ઊંચું કરી તેના ઘોડાના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 90

निमग्नतालुस्फ्सुटिताक्षितारोनिष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।स तस्यवाजीनिपपातभूमौतलप्रहारेणविशीर्णमूर्धा ।।।।

અઙ્ગદના તલપ્રહારે પર્વતસમાન દેહ ધરાવતો તે ઘોડો ધરતી પર ઢળી પડ્યો; તેનું મસ્તક ફાટી ગયું, ગાલ ધસી ગયા, આંખોની પુપિલ તૂટી ગઈ અને જીભ બહાર નીકળી આવી.

Verse 91

नरान्तकःक्रोधवशंजगामहतंतुरङ्गंपतितंनिरीक्ष्य ।स मुष्टिमुद्यम्यमहाप्रभावोजघानशीर्षेयुधि वालिपुत्रम् ।।।।

પોતાનો ઘોડો મારાયો અને પડી ગયો તે જોઈ નરાંતક ક્રોધવશ થયો. મહાપ્રભાવશાળી તેણે મুষ্টિ ઉંચકી યુદ્ધમાં વાલિપુત્ર અંગદના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 92

अथाङ्गदोमुष्टिविशीर्णमूर्धासुस्रावतीव्रंरुधिरंभृशोष्णम् ।मुहुर्विजज्वालमुमोहचापिसंज्ञांसमासाद्यविसिष्मिये च ।।।।

પછી મुष્ટિપ્રહારથી માથું ફાટી ગયેલા અંગદમાંથી અત્યંત ગરમ લોહી ઉગ્ર વેગે વહેવા લાગ્યું. તે ક્ષણભર તડફડ્યો અને મૂર્છિત પણ થયો; પછી સંજ્ઞા પામી નરાંતકના બળથી આશ્ચર્યચકિત થયો।

Verse 93

अथाङ्गदोमृत्युसमानवेगंसंवर्त्यमुष्टिंगिरिशृङ्गकल्पम् ।निपातयामासतदामहात्मानरान्तकस्योरसिवालिपुत्रः ।।।।

ત્યારે મહાત્મા વાલિપુત્ર અંગદે મૃત્યુસમાન વેગવાળી, પર્વતશિખર જેવી ભારે મुष્ટિ બાંધીને નરાંતકના વક્ષસ્થળ પર ઘોર પ્રહાર કર્યો।

Verse 94

स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमन्शोणितदिग्धगात्रः ।नरान्तकोभूमितलेपपातयथाऽचलोवज्रनिपातभग्नः ।।।।

તે મુક્કાના પ્રહારથી નરાંતકની છાતી ફાટી ગઈ, તે જ્વાળાઓ ઓકવા લાગ્યો અને લોહીથી ખરડાયેલા શરીરે વજ્રથી તૂટેલા પર્વતની જેમ જમીન પર ઢળી પડ્યો.

Verse 95

अथान्तरिक्षेत्रिदशोत्तमानांवनौकसांचैवमहाप्रणादः ।बभूवतस्मिन्निहतेऽग्य्रवीर्येनरान्तकेवालिसुतेनसंख्ये ।।।।

જ્યારે વાલીપુત્ર અંગદે યુદ્ધમાં મહાપરાક્રમી નરાંતકનો વધ કર્યો, ત્યારે આકાશમાં દેવતાઓ અને વાનરોનો મહાન જયઘોષ ગુંજી ઉઠ્યો.

Verse 96

अथाङ्गदोराममनःप्रहर्षणंसुदुष्करं त त्कृतवाहनिविक्रमम् ।विसिष्मियेसोऽप्यतिवीर्यविक्रमपुनश्चयुद्धे स बभूवहर्षितः ।।।।

રામના મનને પ્રસન્ન કરનારું તે અત્યંત કઠિન પરાક્રમ અંગદે કર્યું, તેથી રામ વિસ્મય પામ્યા અને તે મહાવીર અંગદ ફરીથી યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત થયો.