Yuddha Kanda Sarga 22 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 2287 Verses

Sarga 22

सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge

युद्धकाण्ड

આ બાવીસમા સર્ગમાં અડચણમાંથી ઉપાય તરફ કથા વળે છે. સમુદ્રના અવરોધથી ક્રોધિત શ્રીરામ બ્રહ્માસ્ત્ર-તેજથી સાગરને પાતાળ સુધી સૂકવી નાખીશ એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે; ત્યારે પવન, વાદળ, વીજળી, અંધકાર વગેરેના ઉપદ્રવથી જગત વ્યાકુળ થાય છે અને દૃશ્ય-અદૃશ્ય પ્રાણીઓ ભયભીત થાય છે. ત્યારબાદ સાગરાધિપતિ (વરুণાલય) રાજસી દિવ્યરૂપે પ્રગટ થઈ પંચમહાભૂતના સ્વભાવની અવધ્યતા સમજાવે છે અને ધર્મસંગત વિકલ્પ આપે છે—સેતુ બાંધી સ્થિર પારાવારનો માર્ગ કરવો. તે શ્રીરામના અમોઘ બાણને દ્રુમકૂલ્ય પ્રદેશના પાપી ઉપદ્રવીઓને દંડ આપવા તરફ વાળવાની વિનંતી કરે છે. શ્રીરામ તે પ્રમાણે બાણ છોડે છે; પરિણામે ‘મરુકાંતાર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ રણપ્રદેશ, ખારા પાણીનું ઉછાળ આપતો ‘વ્રણ’ કૂવો, અને વરદાનથી એક નવો શુભ માર્ગ પ્રગટ થાય છે. પછી સાગર વિશ્વકર્માના પુત્ર નલને દિવ્ય સમર્થ શિલ્પી કહી સેતુ-નિર્માણનું કાર્ય સોંપે છે; નલ સ્વીકારે છે. વાનરસેનાઓ વૃક્ષો, શિલાઓ અને પર્વતખંડો એકત્ર કરી અનુક્રમે દિવસોમાં ઝડપથી સેતુ રચે છે; દેવો અને ઋષિઓ તે અદ્ભુત કાર્યને નિહાળી શ્રીરામને આશીર્વાદ આપે છે. આ સર્ગ ધર્મ માટે ક્રોધ-નિયંત્રણ, સ્વભાવ-સિદ્ધાંત અને લોકહિતકારી નિર્માણ-રાજનીતિનું સુમેળ દર્શાવે છે.

Shlokas

Verse 1

अथोवाचरघुश्रेष्टस्सागरंदारुणंवचः ।अद्यत्वांशोषयिष्यामिसपाताळंमहार्णव: ।।।।

પછી રઘુશ્રેષ્ઠે સાગરને કઠોર વચન કહ્યું: “હે મહાર્ણવ! આજે હું તને પાતાળ સુધી સૂકવી નાખીશ.”

Verse 2

शरनिर्दग्धतोयस्यपरिशुष्कस्यसागर: ।मयाशोषितसत्त्वस्यपांसुरुत्पद्यतेमहान् ।।।।

“હે સાગરદેવ! જ્યારે હું મારા શરોથી તારા જળને દગ્ધ કરી સંપૂર્ણ શોષી દઈશ, ત્યારે તારો વિશાળ રેતાળ પટ ખુલ્લો પડી જશે.”

Verse 3

मत्कार्मुकविसृष्टेवशरवर्षेणसागर ।पारंतेऽद्यगमिष्यन्तिपदभिरेवप्लवङ्गमाः ।।।।

“હે સાગર! મારા ધનુષ્યથી છૂટેલા શરવર્ષાથી તું સૂકી જશે; અને આજે પ્લવંગમો પગપાળા જ તારો પાર પહોંચશે.”

Verse 4

विचिन्वन्नाभिजानासिपौरुषंनापिविक्रमम् ।दानवालयसन्तापंमत्तोनाधिगमिष्यसि ।।।।

તું વિચારતો હોવા છતાં મારા પુરુષાર્થને કે પરાક્રમને સાચે ઓળખતો નથી; હે દાનવોનું નિવાસસ્થાન, મારી તરફથી આવનારી પીડાથી તું બચી શકીશ નહિ.

Verse 5

ब्राह्मेणास्त्रेणसंयोज्यब्रह्मदण्डनिभम् शरम् ।संयोज्यधनुषिश्रेष्ठविचकर्षमहाबलः ।।।।

બ્રાહ્માસ્ત્રથી સંયુક્ત કરીને, બ્રહ્મદંડ સમાન તેજસ્વી શર તૈયાર કરી, મહાબલી રામે તેને ઉત્તમ ધનુષ્ય પર ચઢાવી ખેંચી લીધો.

Verse 6

तस्मिन्विविकृष्टेसहसाराघवेणशरासने ।रोदसीसम्पफालेवपर्वताश्चचकम्पिरे ।।।।

જ્યારે રાઘવે અચાનક ધનુષ્યમાં બાણ ચઢાવી ખેંચ્યું, ત્યારે જાણે બે લોક કંપી ઊઠ્યા; પર્વતો પણ થરથરી ઉઠ્યા.

Verse 7

तमश्चलोकमाव्रतेदिशश्चवचकाशिरे ।प्रतिचुक्षुभिरेचाशुसरांसिसरितस्तथा ।।।।

અંધકારએ સમગ્ર લોકને ઢાંકી લીધો; દિશાઓ પણ પ્રકાશિત ન રહી. અને સરોવરો તથા નદીઓ પણ તત્કાળ ઉછળીને વ્યાકુળ થઈ ગઈ.

Verse 8

तिर्यक्चसहानेक्षत्रैस्सङ्गतौचन्द्रभास्करौ ।भास्करांशुभिरादीप्तंतमसाचसमावृतम् ।।।।चकाशेतदाकाशमुल्काशतविदीपितम् ।अन्तरिक्षाच्चनिर्घातानिर्जग्मुरतुलस्वनाः ।।।।

નક્ષત્રસમૂહ સાથે તિર્યક ગતિએ ચંદ્ર અને સૂર્ય સંયુક્ત થયા; સૂર્યકિરણોથી પ્રકાશિત હોવા છતાં ઘોર તમસાએ સર્વત્ર આવરણ કર્યું. છતાં આકાશ સૈંકડો ઉલ્કાઓના દીપ્ત પ્રકાશથી ઝળહળ્યું; અને અંતરિક્ષમાંથી અતુલ ગર્જનાવાળા મહાન નિર્ઘાતો ફૂટ્યા.

Verse 9

तिर्यक्चसहानेक्षत्रैस्सङ्गतौचन्द्रभास्करौ ।भास्करांशुभिरादीप्तंतमसाचसमावृतम् ।।6.22.8।।चकाशेतदाकाशमुल्काशतविदीपितम् ।अन्तरिक्षाच्चनिर्घातानिर्जग्मुरतुलस्वनाः ।।6.22.9।।

નક્ષત્રસમૂહ સાથે ચંદ્ર અને સૂર્ય તિર્યક ગતિએ ચાલ્યા; સૂર્યકિરણો પર તમસાનું આવરણ છવાયું. આકાશ સૈંકડો ઉલ્કાઓથી દીપ્ત થઈ ચમક્યું, અને અંતરિક્ષમાંથી અતુલ ગર્જનાવાળા નિર્ઘાતો ફાટી નીકળ્યા.

Verse 10

वपुस्फुरुश्चघनादिव्यादिविमारुतपङ् ख्कयः ।बभञ्जचतदावृक्षान्जलदानुद्वहन्नपिः ।।।।

ત્યારે ઘનસમૂહમાંથી ફાટી નીકળ્યો હોય એવો પ્રચંડ દિવ્ય પવન વેગે ઉઠ્યો; તે જલધર વાદળોને ઉપાડી લઈ ગયો અને વૃક્ષોને પણ તોડી નાંખ્યા.

Verse 11

अरुजंश्चैनशैलाग्राशनिखराणिबभञ्जनः ।दिविस्पृशोमहमेघास्सङ्गतास्समहास्वनाः ।।।।मुमुचुर्वैद्युताननगींस्तेमहाशनयस्तदा ।

તે ઘોર તોફાને પર્વતશિખરો અને કડાઓને ચીરવી તોડી નાંખ્યા. આકાશસ્પર્શી મહામેઘો ગર્જનાભર્યા મહાસ્વરે એકત્ર થયા અને ત્યારબાદ ભયંકર કડાકા સાથે વીજળીરૂપ અગ્નિ વરસાવી.

Verse 12

यानिभूतानिदृश्यानिचुक्रुशुश्चाशनेसमम् ।।।।अदृश्यानिचभूतानिमुमुचुर्भैरवस्वनम् ।शिशियरेचाभिभूतानिसन्त्रस्ताम्यद्विजन्तिच ।।।।सम्प्रविव्यथिरेचापिवचपस्पन्दिरेभयात् ।

દૃશ્ય પ્રાણીઓ ગર્જના સમે ચીસો પાડી, જાણે વજ્રાઘાતથી સ્થબ્ધ થઈ ઊભા રહી ગયા; અને અદૃશ્ય ભૂતો પણ ભયાનક, કંપાવી દેતા નાદ છોડવા લાગ્યા.

Verse 13

यानिभूतानिदृश्यानिचुक्रुशुश्चाशनेसमम् ।।6.22.12।।अदृश्यानिचभूतानिमुमुचुर्भैरवस्वनम् ।शिशियरेचाभिभूतानिसन्त्रस्ताम्यद्विजन्तिच ।।6.22.13।।सम्प्रविव्यथिरेचापिवचपस्पन्दिरेभयात् ।

આપત્તિથી અભિભૂત થઈ તેઓ કંપી ઊઠ્યા; ભયથી સંત્રસ્ત થઈ ચોંકીને ઉછળી પડ્યા. એકત્ર થયેલા પણ ધ્રુજી રહ્યા—પરંતુ ભયના કારણે હલવા જેટલું પણ શક્યા નહીં.

Verse 14

सहाभूतैस्सतोयोर्मिस्सनागस्सहराक्षसः ।।।।सहसाऽभूत्ततोवेगाबदीमवेगोमहोदधिः ।योजनंव्यतिचक्रामवेलामन्यत्रसम्ल्पवात् ।।।।

ત્યારે મહાસાગર—તરંગો સાથેનાં સર્વ જીવ, નાગો તથા રાક્ષસો સહિત—અચાનક ભયંકર અને અપૂર્વ વેગમાં ધકેલાઈ ઊઠ્યો; અને તે ઉછાળમાં કિનારાને વટાવી એક યોજન જેટલો આગળ વહી ગયો, અન્યત્ર પણ છલકાઈ પડ્યો.

Verse 15

सहाभूतैस्सतोयोर्मिस्सनागस्सहराक्षसः ।।6.22.14।।सहसाऽभूत्ततोवेगाबदीमवेगोमहोदधिः ।योजनंव्यतिचक्रामवेलामन्यत्रसम्ल्पवात् ।।6.22.15।।

તરંગો અને સર્વ જીવોથી ભરેલો મહાસાગર—નાગો તથા રાક્ષસો સહિત—અચાનક ભયંકર વેગે ઉછળ્યો; અને તે ઉછાળામાં એક યોજન જેટલો કિનારો વટાવી, અન્ય પ્રદેશોમાં પણ પાણી છલકાવી દીધું.

Verse 16

तंतदासमतिक्रान्तंनातिचक्रामराघवः ।समुद्धतममित्रघ्नोरामोनदनदीपतिम् ।।।।

પરંતુ ત્યારે રાઘવ—શત્રુઘ્ન શ્રીરામ—ઉદ્ધત બની સીમા વટાવેલા નદીઓના અધિપતિ સમુદ્ર પર વધુ દબાણ ન કર્યું; તે ત્યાં જ અટકી ગયો.

Verse 17

ततोमथ्यात्समुद्रस्यसागरस्स्वयमुत्थितः ।उदयन् हिमहाशैलान्मेरोरिवदिवाकरः ।।।।

પછી સમુદ્રના મધ્યમાંથી સાગર—સમુદ્રાધિપતિ—સ્વયં ઊભા થયા; જાણે મહામેરુના હિમશૈલો ઉપરથી દિવાકર સૂર્ય ઉદયે તેમ.

Verse 18

पन्नगैस्सहदीप्तास्यैस्समुद्रःप्रत्यदृश्यत ।स्निग्धवैढूर्यसङ्काशोजाम्बूनदविभूषणः ।।।।

દીપ્ત મુખવાળા નાગો સાથે સમુદ્રદેવ પ્રગટ થયા; ચીકણા વૈડૂર્યમણિ સમા તેજસ્વી અને શુદ્ધ જાંબૂનદ સોનાના આભૂષણોથી અલંકૃત.

Verse 19

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।।।

રક્તમાલા અને લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, કમળપત્ર સમાન નેત્રોવાળો, સર્વ પુષ્પોથી રચાયેલી દિવ્ય સ્રજને શિરે ધારણ કરતો; જાતરૂપ સમાન તેજસ્વી સુવર્ણ અને તપનીય અલંકારોથી, સમુદ્રજ રત્નોથી જડિત ઉત્તમ ભૂષણોથી શોભિત—વિવિધ ધાતુઓથી મંડિત હિમવાન પર્વત સમાન પ્રકાશમાન; વિશાળ વક્ષસ્થળ પર એકમાત્ર મોતીહારની મધ્યે સ્થિત, પાટલ તેજવાળો ચમકતો મણિ લટકતો, કૌસ્તુભમણિના સહોદર સમાન રત્ન ધારણ કરતો; અઘૂર્ણિત તરંગસમૂહોથી ગર્જતો અને કાલિકા-મેઘવાહિની પવનોથી ઘેરાયેલો; ગંગા-સિંધુ મુખ્ય એવી નદીઓથી આવૃત અને નાનારૂપ દેવગણોથી સેવિત—એવો સાગર, પૂર્વે આગળ આવી, નમસ્કાર કરી, અંજલિ બાંધી, શરપાણિ રાઘવને વચન બોલ્યો.

Verse 20

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।

હે સૌમ્ય રાઘવ! પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, આપ અને જ્યોતિ—આ બધાં પોતાના સ્વભાવમાં સ્થિર રહી, શાશ્વત માર્ગને આશ્રયે ચાલે છે.

Verse 21

વિવિધ ધાતુઓથી મંડિત હિમવાન પર્વત સમાન તે શોભતો હતો; અને તેની છાતી પર એકમાત્ર મોતીહારની મધ્યે સ્થિત, પાટલ તેજવાળો ચમકતો લટકણ ઝળહળતો હતો.

Verse 22

વિશાળ વક્ષસ્થળ પર તે કૌસ્તુભમણિના સહોદર સમાન રત્ન ધારણ કરતો હતો; અને તેની આસપાસ અઘૂર્ણિત તરંગસમૂહો ઉછળતા, કાલિકા-મેઘવાહિની પવનોથી ઘન અંધકાર છવાતો હતો।

Verse 23

ગંગા અને સિંધુ મુખ્ય એવી નદીઓથી આવૃત, અને દેવતાઓ સમાન તથા નાનારૂપ ધારણ કરનાર દિવ્ય ગણે સેવિત—એવો સમુદ્રાધિપતિ ઈશ્વર ત્યાં ઊભો હતો.

Verse 24

ત્યારે મહાબલી સાગર, સમુદ્રના અધિપતિ, રાઘવ પાસે આગળ આવી, પૂર્વે નમસ્કાર કરીને, હાથ જોડીને શરધારી શ્રીરામને વચન બોલ્યો.

Verse 25

पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्चराघव: ।स्वभावेसौम्य तिष्ठन्तिशाश्वतंमार्गमाश्रिताः ।।।।

Verse 26

तत्स्वभावोममाप्येषयदगाधोऽहमप्लवः ।विकारस्तुभवेद्गाधएतत्तेप्रवदाम्यहम् ।।।।

એ જ મારો પણ નિશ્ચિત સ્વભાવ છે કે હું અગાધ છું અને તરવા યોગ્ય નથી; જો હું ગાઢ (ઉતરવા યોગ્ય) બની જાઉં તો તે વ્યવસ્થાનો વિકાર થશે—એથી હું તને જે કરવું તે કહું છું.

Verse 27

नकामान्नचलोभाद्वानभयातत्सापार्थिवात्मज: ।ग्राहनकाकुलजलंस्तम्बयेयंकथञ्जन ।।।।

હે તાત, રાજપુત્ર! ન તો કામથી, ન લોભથી, ન તો ભયથી પણ—ગ્રાહો અને અન્ય જીવોથી વ્યાકુલ આ જળને હું કદી સ્થંભિત કરી શકું નહીં.

Verse 28

विधास्येराम: येनापिविषहिष्येह्यहंतथा ।नग्राहाप्रहरिष्यन्तियावत्सेनातरिष्यति ।।।।हरीणांतरणेरामकरिष्यामियथास्थलम् ।

હે રામ! હું કોઈ ઉપાયથી વ્યવસ્થા કરીશ; હું આ હાનિકારક જીવોને રોકી રાખીશ, જેથી તારી સેના પાર ઉતરે ત્યાં સુધી ગ્રાહો આક્રમણ નહીં કરે. હે રામ, વાનરોના તરવા માટે હું તેને જાણે સ્થલ હોય તેમ કરી દઈશ.

Verse 29

तमब्रवीत्तदारामःउद्यतोहिनदीपते ।अमोघोऽयंमहाबाणःकस्मिन् देशेनिपात्यताम् ।।।।

ત્યારે ઉદ્યત થયેલા રામે નદીપતિ સમુદ્રને કહ્યું: “આ મહાબાણ અચૂક છે; હવે તેને કયા દેશમાં પાત કરાવું?”

Verse 30

रामस्यवचनंश्रुत्वातंचदृष्टवामहाशरम् ।महोदधिर्महातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।।।।

રામના વચન સાંભળી અને તે મહાશર જોઈ તેજસ્વી મહોદધિએ રાઘવને વચન કહ્યું.

Verse 31

उत्तरेणावकाशोऽस्तिकश्चित्पुण्यतमोमम ।द्रुमकुल्यइतिख्यातोलोकेयथाभवान् ।।।।

“મારા ઉત્તર તરફ એક અતિ પવિત્ર પ્રદેશ છે; તે લોકમાં ‘દ્રુમકુલ્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—જેમ તમે પ્રસિદ્ધ છો તેમ.”

Verse 32

उग्रदर्शनकर्माणोबहवस्तत्रदस्यवः ।आभीरप्रमुखाःपापाःपिबन्तिसलिलंमम ।।।।

“ત્યાં ઉગ્ર દર્શન અને ઉગ્ર કર્મવાળા ઘણા દસ્યુઓ રહે છે; આભીર મુખ્ય એવા પાપી લોકો મારા જળને પીવે છે.”

Verse 33

तैस्तुसंस्पर्शनंपापैर्नसहेपापकर्मभिः ।अमोघःक्रियतांराम: तत्रतेषुशरोत्तमः ।।।।

એ પાપકર્મી પાપીઓનો સ્પર્શ હું સહન કરી શકતો નથી. તેથી, હે રામ, તારો શ્રેષ્ઠ અચૂક બાણ ત્યાં—તેમના ઉપર—પ્રયોગ કર.

Verse 34

तस्यतद्वचनंश्रुत्वासागरस्यराघवः ।मुमोचतंशरंदीप्तंवीरस्सागरदर्शनात् ।।।।

સાગરના તે વચન સાંભળી, વીર રાઘવે સમુદ્ર તરફથી દૃષ્ટિ હટાવી, તે જ્વલંત બાણ છોડ્યું—સૂચિત લક્ષ્ય તરફ દોરીને.

Verse 35

तेनतन्मरुकान्तारंपृथिव्याखलुविश्रुतम् ।निपातितश्शरोयत्रवज्राशनिसमप्रभः ।।।।

વજ્રાશનિ સમ તેજવાળા તે બાણ જ્યાં પડ્યો, તે કારણે પૃથ્વી પરનું તે મરુકાંતાર પ્રદેશ પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 36

ननादचतदातत्रवसुधाशल्यपीडिता ।तस्माद्ब्राणमुखात्तोयमुत्पपातरसातलात् ।।।।

ત્યારે ત્યાં, બાણથી વીંધાઈ પીડિત થયેલી ધરતી ગર્જના કરી; અને બાણના મુખમાંથી રસાતલની ઊંડાઈમાંથી પાણી ઉછળી નીકળ્યું.

Verse 37

सबभूवतदाकूपोव्रणइत्येभिविश्रुतः ।सततंचोत्थितंतोयंसमुद्रस्येनदृश्यते ।।।।

ત્યારે તે ખાડો ‘વ્રણ’ (ઘા) નામે પ્રસિદ્ધ થયો. અને તેમાં સતત ઊઠતું પાણી સમુદ્રના જળ સમાન દેખાતું હતું.

Verse 38

अवधारणशब्दश्चदारुणस्समपद्यत ।तस्मात्तद्बाणनिपातेनत्वपःकुक्षिष्वशोषयत् ।।।।

ભયંકર ચિરચિરાટનો શબ્દ ઊઠ્યો; અને એ બાણના પડતાં જ ધરતીના કુંડોમાં રહેલું જળ સુકાઈ ગયું.

Verse 39

विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।।।मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः ।वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।।।।

ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એ પ્રદેશ ‘મધુકાન્તાર’ તરીકે જ જાણીતો હતો. ત્યારબાદ દશરથનંદન, વિદ્વાન અને દેવસમાન પરાક્રમી શ્રીરામે ભૂમિના કુંડોને મુક્ત કરી ખાલી કરીને મરુને એક વરદાન આપ્યું.

Verse 40

विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।6.22.39।।मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः ।वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।।6.22.40।।

Verse 41

पशव्यश्चाल्परोगश्चफलमूलरसायुतः ।बहुस्नेहोबहुक्षीरस्सुगधनिर्विविधौषधः ।।।।एवमेतैर्गुणैरुक्तोबहुभिस्संयुतोमरुः ।रामस्यवरदानाच्चशिवःपन्थाबभूवह ।।।।

શ્રીરામના વરદાનથી મરુ પશુઓ માટે યોગ્ય બન્યો, રોગ ઓછા રહ્યા; ફળ, મૂળ અને પોષક રસોથી સમૃદ્ધ થયો; ઘી અને દૂધ બહુ મળ્યાં; સુગંધિત બન્યો અને વિવિધ ઔષધિઓથી પરિપૂર્ણ થયો. આ અનેક ગુણોથી યુક્ત થઈ તે શુભ અને નિર્ભય માર્ગ બની ગયો.

Verse 42

पशव्यश्चाल्परोगश्चफलमूलरसायुतः ।बहुस्नेहोबहुक्षीरस्सुगधनिर्विविधौषधः ।।6.22.41।।एवमेतैर्गुणैरुक्तोबहुभिस्संयुतोमरुः ।रामस्यवरदानाच्चशिवःपन्थाबभूवह ।।6.22.42।।

રામના વરદાનથી મરુ પ્રદેશ અનેક ગુણોથી યુક્ત થયો—ઉત્તમ ચરાગાહ, અલ્પ રોગ, ફળ-મૂલનો પ્રચુર રસ, બહુ ઘી અને દૂધ, સુગંધ અને નાનાવિધ ઔષધિઓ—અને તે શુભ માર્ગ બની ગયો.

Verse 43

तस्मिन् दग्धेतदाकुक्षौसमुद्रस्सरितांपतिः ।राघवंसर्वशास्त्रज्ञमिदंवचनमब्रवीत् ।।।।

ત્યારે તે પ્રદેશ દગ્ધ થયે, સરિતાઓના પતિ સમુદ્રે સર્વશાસ્ત્રજ્ઞ રાઘવને આ વચન કહ્યું.

Verse 44

अयंसौम्य: नलोनामतनयोविश्वकर्मणः ।पित्रादत्तवरशीमान्प्रतिमोविश्वकर्मणाः ।।।।

હે સૌમ્ય રામ, આ શ્રીમાન નલ નામે વિષ્ણુકર્માના પુત્ર છે; પિતાએ આપેલા વરોથી યુક્ત, નિર્માણકલામાં પિતાસમાન છે.

Verse 45

एषसेतुंमहोत्साहःकरोतुमयिवानरः ।तमहंधारयिष्यामियथाह्येषपितातथा ।।।।

આ મહોત્સાહી વાનર મારા ઉપર સેતુ બાંધે; હું તેને ધારણ કરીશ—કારણ કે કૌશલ્યમાં એ પિતાસમાન છે.

Verse 46

एवमुक्त्वोदधिर्नष्टस्समुत्थायनलस्तदा ।अब्रवीद्वानरश्रेष्ठोवाक्यंरामंमहाबलः ।।।।

આમ કહી સમુદ્ર અદૃશ્ય થયો. ત્યારબાદ વાનરશ્રેષ્ઠ મહાબલી નલ ઊભો થઈ રામને વચન બોલ્યો.

Verse 47

अहंसेतुंकरिष्यामिविस्तीर्णेवरुणालये ।पितुस्सामर्थ्यमास्थायतत्त्वमहामहोदधिः ।।6.22.47।।

“હું વરુણદેવના વિશાળ નિવાસ સમા આ મહાસાગર પર સેતુ બાંધીશ; પિતાના સામર્થ્યનો આશ્રય લઈને”—એમ નલે પોતાના તત્ત્વબળનું પ્રગટ નિવેદન કર્યું.

Verse 48

अयंहिसागरोभीमस्सेतुकर्मदिदृक्ष्याः ।ददौदण्डभयाद्गाधंराघवायमहोदधिः ।।।।

આ ભયંકર સાગર સેતુકાર્યને જોવા ઇચ્છતો હતો; અને દંડના ભયથી પણ મહોદધિએ રાઘવને ગાઢ માર્ગ—પારાવાર—અર્પણ કર્યો.

Verse 49

मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा ।औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।।।नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् ।समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।।।स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः ।काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।।।

“મંદર પર્વતે વિશ્વકર્માએ મારી માતાને વરદાન આપ્યું હતું. હું તેનો જ ઔરસ પુત્ર છું, અને કળામાં વિશ્વકર્મા સમાન છું.”

Verse 50

मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा ।औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।6.22.49।।नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् ।समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।6.22.50।।स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः ।काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।6.22.51।।

“અને તમે પૂછ્યા વિના હું મારા ગુણો કહું એમ નથી; છતાં વરુણદેવના નિવાસ સમા આ સાગર પર સેતુ બાંધવા હું પૂર્ણ સમર્થ છું.”

Verse 51

“આથી મને મહાસાગરનું સાચું તત્ત્વ સ્મરાયું છે. વાનરપુંગવો આજે જ સેતુ માટેની સામગ્રી એકત્ર કરી બાંધી દે.”

Verse 52

ततोविसृष्टारामेणसर्वतोहरियूथपाः ।अभिपेतुर्महारण्यंहृष्टाश्शतसहस्रशः ।।।।

ત્યારે શ્રીરામે મોકલેલા વાનરસેનાના યુથપતિઓ, હર્ષથી શતસહસ્રોની સંખ્યામાં, સર્વ દિશાઓમાં મહાવનમાં ધસી પડ્યા.

Verse 53

तेनगान्नगसङ्काशाश्शाखामृगगणर्षभाः ।बभञ्जुःवानरास्तत्रप्रचकर्षुश्चसागरम् ।।।।

પછી પર્વત સમાન કાયાવાળા, વાનરગણના વૃષભ સમાન યુથપતિઓએ ત્યાં વૃક્ષો (મૂળসহ) ભાંગી નાખ્યા અને તેને ખેંચી સागर તરફ લઈ ગયા.

Verse 54

तेसालैश्चाश्वकर्णैश्चधवैशैश्चवानराः ।कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्न्तिशैरपि ।।।।बिल्वकैस्सप्तपर्णैश्चकर्णिकारैश्चसुपुष्पितैः ।चूतैश्चाशोकवृक्षैश्चसागरंसमपूरयन् ।।।।

તે વાનરોએ સાલ, અશ્વકર્ણ, ધવ તેમજ કૂટજ, અર્જુન, તાલ, તિલક અને ત્રિશિરા વૃક્ષોથી પણ (સાગરને) ભર્યો.

Verse 55

तेसालैश्चाश्वकर्णैश्चधवैशैश्चवानराः ।कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्न्तिशैरपि ।।6.22.54।।बिल्वकैस्सप्तपर्णैश्चकर्णिकारैश्चसुपुष्पितैः ।चूतैश्चाशोकवृक्षैश्चसागरंसमपूरयन् ।।6.22.55।।

બિલ્વ, સપ્તપર્ણ તથા સુપુષ્પિત કર્ણિકાર, અને ચૂત (આંબા) તથા અશોક વૃક્ષોથી પણ તેમણે સાગરને સમ્પૂર્ણ રીતે ભર્યો.

Verse 56

समूलांश्चविमूलांश्चपादपान् हरिसत्तमाः ।इन्द्रकेतूनिवोद्यम्यप्रजह्रूर्वानरास्तरून् ।।।।

હરિશ્રેષ્ઠ વાનરો કેટલાક મૂળসহિત અને કેટલાક મૂળવિહિન વૃક્ષોને ઇન્દ્રધ્વજના દંડ સમા ઊંચે ઉઠાવી, તે તણાંઓને પ્રચંડ વેગે ફેંકી દેતા હતા.

Verse 57

ताळानदाडिमगुल्मांश्चनारिकेळन्विभीतकान् ।वकुलान्कदिरान्निम्बान्समाजह्रुस्समन्ततः ।।।।

ચારેય દિશાઓમાંથી તેઓ તાળ, દાડિમના ગુલ્મ, નારિકેળ, વિભીતક, વકુલ, કદિર અને નિંબનાં વૃક્ષો એકત્ર કરવા લાગ્યા.

Verse 58

हस्तिमतान्महाकायाःपाषाणांश्चमहाबलाः ।पर्वतांश्चसमुत्पाट्ययन्स्सरैःपरिवहन्तिच ।।।।

મહાકાય અને મહાબળ વાનરો હાથી જેટલા વિશાળ પાષાણો તથા પર્વતો સુધીને ઉપાડી, યંત્રસમાન ઉપાયોથી તેમને વહન કરતા હતા.

Verse 59

प्रक्षिप्यमाणैरचलैस्सहसाजलमुद्दृतम् ।समुत्ससर्पआकाशमवासर्पत्ततस्ततः ।।।।

અચલોને સહસા ફેંકાતા જ જળ અચાનક ઊછળી ઊઠ્યું; તે આકાશ તરફ ધસી ગયું અને પછી ફરી ફરી ચારે તરફ પ્રસરી ગયું.

Verse 60

समुद्रंक्षोभयामासुर्वानराश्चस्समन्ततः ।सूत्राण्यन्येप्रगृह्णान्तिव्यायतंशतयोजनम् ।।।।

વાનરોએ સર્વ દિશાઓથી સમુદ્રને ક્ષોભિત કર્યો; અને બીજા કેટલાકે સો યોજન જેટલી લંબાયેલી માપની દોરડીઓ પકડી રાખી, કાર્યને સમતોલ અને સીધું રાખ્યું.

Verse 61

नलश्चक्रेमहासेतुंमध्येनदनदीपतेः ।सतदाक्रियतेसेतुर्वानरैर्घोरकर्मभिः ।।।।

નલે નદીઓના અધિપતિ સમુદ્રના મધ્યમાં મહાસેતુ રચવાનું આરંભ્યું; ત્યારે ભયંકર પરિશ્રમ કરનારા વાનરોએ તે સેતુ બાંધી દીધો.

Verse 62

दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।।।वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः ।मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे ।।।।

કેટલાએ દંડા પકડી લીધા, તો કેટલાએ સામગ્રી ભેગી કરી; ત્યાં સૈકડો વાનરો—રામની આજ્ઞાને અગ્રસ્થાને રાખીને—મેઘ સમા અને પર્વતશિખર સમા ઢગલાં જેવા તૃણ અને કાષ્ઠથી સેતુ બાંધી રહ્યા.

Verse 63

दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।6.22.62।।वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः ।मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे ।।6.22.63।।

કેટલાએ દંડા ઉઠાવ્યા, તો કેટલાએ સામગ્રી એકઠી કરી; ત્યાં સૈકડો વાનરો—રામની આજ્ઞાને માર્ગદર્શક માની—તૃણ અને લાકડાંથી સેતુ મજબૂત રીતે બાંધી રહ્યા, મેઘ અને પર્વતશિખર સમા ભાસતા.

Verse 64

पुष्पिताग्रैश्चतरुभिस्सेतुंबध्नन्तिवानराः ।पाषाणांश्चगिरिप्रख्यागनिरीणांशिखराणिच ।।।।दृश्यन्तेपरिधावन्तोगृह्यदानवसन्निभाः ।

ફૂલોથી શોભિત શિખરવાળા વૃક્ષોથી વાનરો સેતુ બાંધતા; અને દાનવ સમા પરાક્રમી તેઓ દોડતા દેખાતા—પર્વત સમા પાષાણો અને ગિરિઓનાં શિખરો સુધી ઉપાડી લાવતા.

Verse 65

शिलानांक्षिप्यमाणानांशैलानांनिपात्यताम् ।बभूवतुमुलश्शब्दस्तदातस्मिन्महोदधौ ।।।।

શિલાઓ ફેંકાતી અને પર્વતો ઢાળવામાં આવતાં, તે મહાસાગરમાં ત્યારે ઘોર ગર્જનાસમાન તુમુલ નાદ ઊઠ્યો.

Verse 66

कृतानिप्रथमेनाह्नायोजनानिचतुर्दश ।प्रहृष्टैर्गजसङ्काश्चैस्त्वरमाणैःप्लवङ्गमैः ।।।।

પ્રથમ જ દિવસે આનંદિત, ગજસમાન દેહવાળા અને ઉતાવળે કાર્ય કરતા પ્લવંગમોએ ચૌદ યોજનાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.

Verse 67

द्वितीयेनतथैचाह्नायोजनानितुविंशतिः ।कृतानिप्लवगैस्तूर्णंभीमकायैर्महाबलैः ।।।।

પછી બીજા દિવસે, ભીમકાય અને મહાબળવાન પ્લવગોએ ત્વરાથી વીસ યોજનાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.

Verse 68

अह्नातृतयेनतथायोजनानिकृतानिच ।त्वरमाणैर्महाकायैरेकविंशतिरेवच ।।।।

એ જ રીતે ત્રીજા દિવસે પણ, ઉતાવળે કાર્ય કરતા મહાકાય વાનરોએ એકવીસ યોજનાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.

Verse 69

चतुर्थेनतथाचाह्नाद्वाविंशतिरथासिवा ।योजनानिमहावेगैःकृतानित्वरितस्तुतैः ।।।।

તેમજ ચોથા દિવસે, મહાવેગી અને ત્વરિત એવા વાનરોએ બાવીસ યોજનાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.

Verse 70

पञ्चमेनतथाचाह्नाप्लवगैःक्षिप्रकारिभिः ।योजनानित्रयोविंशत्सुवेलमधिकृत्यवै ।।।।

તથા પાંચમા દિવસે પણ, ક્ષિપ્રકાર્ય કરનારા પ્લવગોએ સુવેલ પર્વતને અતિક્રમીને ત્રેવીસ યોજનાનો માર્ગ પૂર્ણ કર્યો.

Verse 71

सवानरवरश्रशीमान्विश्वकर्मात्माजोबली ।बबन्धसागरेसेतुंयथाचाप्यतथापिता ।।।।

વિશ્વકર્માના બલવાન પુત્ર, શ્રીમાન્ વાનરશ્રેષ્ઠ નલએ, જેમ તેના પિતાએ પણ આવા કાર્યો કર્યા તેમ, સમુદ્ર પર સેતુ બાંધ્યો.

Verse 72

सनलेनकृतस्सेतुस्सागरेमकरालये ।शुशुभेसुभगश्रशीमान् स्वातीपथइवाम्बरे ।।।।

નલે મકરાલય એવા સમુદ્રમાં જે સેતુ રચ્યો, તે શુભ, સૌભાગ્યશાળી અને શ્રીમંત બની આકાશમાં સ્વાતીપથ સમાન ઝળહળી ઊઠ્યો.

Verse 73

ततोदेवस्सगन्धर्वास्सिद्दाश्चपरमर्षयः ।आगम्यगगनेतस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्बुतम् ।।।।

પછી દેવો ગંધર્વો સહિત, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ પણ આવીને, તે અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા ઇચ્છુક થઈ, આકાશમાં સ્થિર રહ્યા.

Verse 74

दशयोजनविस्तीर्णंशतयोजनमायतम् ।ददृशुर्देवगन्धर्वानलसेतुंसुदुष्करम् ।।।।

દેવો અને ગંધર્વોએ નલકૃત સેતુ જોયો—દશ યોજન પહોળો અને શત યોજન લાંબો—અતિ દુષ્કર સિદ્ધિરૂપ.

Verse 75

आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।।।।तदच्नित्यमसह्यंचह्यद्भुतंरोमहर्षणम् ।ददृशुस्सर्वभूतानिसागरेसेतुबन्धनम् ।।622.76।।

પ્લવંગમો ઉછળતા-કૂદતા અને આનંદથી ગર્જતા રહ્યા; અને સર્વ ભૂતોએ સાગરમાં સેતુબંધન જોયું—અચિંત્ય, અસહ્ય સમાન અશક્ય, અદ્ભુત અને રોમાંચક મહિમાવાળું.

Verse 76

आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।।6.22.75।।तदच्नित्यमसह्यंचह्यद्भुतंरोमहर्षणम् ।ददृशुस्सर्वभूतानिसागरेसेतुबन्धनम् ।।622.76।।

Verse 77

तानिकोटिसहस्राणिवानराणांमहौजसाम् ।बध्नन्तस्सागरेसेतुंजुग्मुःपारंमहोदधेः ।।।।

મહાબળવાન વાનરોના તે કરોડો-હજારો સમૂહે સાગરમાં સેતુ બાંધીને મહોદધિના પર પાર તટે ગયા.

Verse 78

विशालस्सुकृतश्रशीमान् सुभूमिस्सुसमाहितः ।अशोभतमहान् सेतुस्सीमन्तइवसागरे ।।।।

વિશાળ, સુકૃત, શ્રીમંત, સુભૂમિ અને સુસમાહિત એવો મહાન સેતુ સાગરમાં જાણે વાળની સીમંતરેખા હોય તેમ શોભતો હતો.

Verse 79

ततःपारेसमुद्रस्यगदापाणिर्विभीषणः ।परेषामभिघातार्थमतिष्ठत्सचिवैस्सहा ।।।।

પછી સમુદ્રના પાર તટે ગદાપાણિ વિભીષણ પોતાના સચિવો સાથે શત્રુઘાતના હેતુથી સ્થિર ઊભો રહ્યો.

Verse 80

सुग्रीवस्तुततःप्राहरामंसत्यपराक्रमम् ।हनूमन्तंत्वमारोहअङ्गदंचापिलक्ष्मणः ।।।।अयंहिविपुलोवीरसागरोमकरालयः ।वैहायपौयुवामेतौवानरौतारयिष्यतः ।।।।

ત્યારબાદ સુગ્રીવે સત્યપરાક્રમી શ્રીરામને કહ્યું: “તમે હનુમાન પર આરોહણ કરો, અને લક્ષ્મણ અંગદ પર આરોહણ કરે.”

Verse 81

सुग्रीवस्तुततःप्राहरामंसत्यपराक्रमम् ।हनूमन्तंत्वमारोहअङ्गदंचापिलक्ष्मणः ।।6.22.80।।अयंहिविपुलोवीरसागरोमकरालयः ।वैहायपौयुवामेतौवानरौतारयिष्यतः ।।6.22.81।।

“હે વીર! આ વિશાળ સાગર મકરોનું આલય છે; આ બે વાનરો આકાશમાર્ગે તમને બંનેને પાર ઉતારશે અને પાર કરાવશે.”

Verse 82

अग्रतस्तस्यसैन्यस्यश्रीमान्रामस्सलक्ष्मणः ।जगामधन्वीधर्मात्मासुग्रीवेणसमन्वितः ।।।।

તે સેનાના અગ્રભાગે ધનુર્ધારી, ધર્માત્મા, તેજસ્વી શ્રીરામ લક્ષ્મણ સહિત આગળ વધ્યા; અને સુગ્રીવ સાથે સંયુક્ત રહ્યા.

Verse 83

न्येमध्येनगच्छन्तिपार्श्वतोऽन्येप्लवङ्गमाः ।सलिलंप्रपतन्तन्येमार्गमन्येनलेभिरे ।।।।केचिद्वैहायसगतास्सुपर्णाइवपुप्लुवुः ।

કેટલાક પ્લવંગમો મધ્ય માર્ગે ચાલ્યા, કેટલાક બાજુઓથી; કેટલાકને પગથિયું ન મળતાં જળમાં પડી ગયા, અને કેટલાકે બીજો માર્ગ શોધ્યો. કેટલાંક તો આકાશમાર્ગે જઈ સુપર્ણ સમા ઉછળી પડ્યા.

Verse 84

घोषेणमहतातस्यसिन्धोर्घोषंसमुच्छ्रितम् ।भीमन्तर्दधेभीमातरन्तीहरिवाहिनी ।।।।

તેમના મહાન ઘોષથી, સિંધુનો ઊંચે ઉઠેલો ઘોષ પણ દબાઈ ગયો; ભયંકર વાનરવાહિની તરતી તરતી સમુદ્રના ગર્જનને પણ ઢાંકી દેતી હતી.

Verse 85

वानराणांहिसातीर्णावाहिनीनलसेतुना ।तीरेनिविविशेराज्ञाबहुमूलफलोदके ।।।।

નળસેતુ દ્વારા પાર ઉતરેલી એ વાનરવાહિની, રાજાના આદેશથી, મૂળ-ફળ અને જળથી સમૃદ્ધ એવા કિનારે જઈ નિવાસે બેઠી.

Verse 86

तदद्बुतंराघवकर्मदुष्करंसमीक्ष्यदेवास्सहसिद्धचारणैः ।उपेत्यरामसहसामहार्षिभिस्समभ्यषिञ्चन् सुशुभैर्जलैःपृथक् ।।6.2 2.86।।

રાઘવનું એ અદ્ભુત, દુષ્કર કર્મ જોઈ, દેવો સિદ્ધ-ચારણો સહિત મહર્ષિઓ સાથે તત્કાળ રામ પાસે આવ્યા અને અલગ અલગ રીતે શુભ જળોથી તેમનું અભિષેક કર્યું.

Verse 87

जयस्वशत्रून्नरदे व:मेदिनींससागरांपालयशाश्वतीस्समाः ।इतीवरामंनरदेवसत्कृ तंशुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ।।।।

“હે નરદેવ! શત્રુઓને જીતો અને સાગર સહિત ધરતીનું અનંત વર્ષો સુધી પાલન કરો”—એમ કહી, નરદેવ સમા સન્માનિત રામને વિવિધ શુભ વચનો દ્વારા પૂજ્યા.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rāma’s righteous anger reaches a punitive extreme—drying the ocean with an unfailing Brahmā-astra—yet the narrative pivots to dharmic restraint when the Ocean-lord appears and proposes a lawful solution (a bridge), while redirecting the missile toward confirmed wrongdoers at Drumakūlya.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The Ocean articulates svabhāva: the elements maintain their fixed nature and cannot be coerced without cosmic deviation; therefore, leadership must align power with natural law, choosing engineered, cooperative solutions over indiscriminate destruction.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Drumakūlya (a northern holy region identified for the arrow’s descent), Marukāntāra (the desert tract created/renowned after the missile’s impact), and Vraṇa (the well-like wound with brackish upwelling), along with Suvela and the sea-crossing Setu attributed to Nala.