Sarga 81
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં ઇન્દ્રજિત રાઘવનો અભિપ્રાય જાણી લંકામાં અંદર ખસી જાય છે અને રાક્ષસોના વધનું સ્મરણ કરીને ક્રોધથી ઉગ્ર બને છે. તે પશ્ચિમ દ્વારથી બહાર આવી યુદ્ધ માટે તૈયાર રામ-લક્ષ્મણને જોઈ માયાનો પ્રયોગ કરે છે—રાક્ષસોની રક્ષામાં રથ પર એક માયાસીતાને બેસાડી વાનર સેનાને મોહમાં નાખવા આગળ વધે છે. વાનરો ધસી આવે છે; હનુમાન આગેવાની લઈને શસ્ત્ર સમું પર્વતશિખર ઉઠાવી રથ પાસે પહોંચે છે. એક વેણી, ધૂળથી મલિન અંગો, તપસ્વિની જેવી દેખાતી સ્ત્રીને જોઈ તે તેને મૈથિલી માની વ્યાકુળ થાય છે. ઇન્દ્રજિત નાટકીય રીતે તેના વાળ પકડી તેને મારતો અને કહે છે કે શત્રુને પીડા આપવા સ્ત્રીહિંસા પણ યોગ્ય છે. હનુમાન આ કૃત્યને નીચ અને અધર્મ કહી ધિક્કારે છે અને ઇન્દ્રજિતના તત્કાળ વિનાશ તથા મૃત્યુ પછીની અપકીર્તિની આગાહી કરે છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્રજિત સૌની સામે તલવારથી તે માયાસીતાનો ‘વધ’ કરીને વાનરોનો પ્રયત્ન વ્યર્થ હોવાનું જાહેર કરે છે. ક્ષણભર વાનરદળ શોકથી તૂટી ભાગે છે, અને ઇન્દ્રજિત ગર્જના કરીને આનંદ કરે છે—આ માયા યુદ્ધની જરૂરિયાત નહીં, પરંતુ મનોબળ તોડવાનું શસ્ત્ર બને છે.
Shlokas
Verse 1
विज्ञायतुमनस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।स निवृत्याहवात्तस्मात् प्रविवेशपुरींततः ।।।।
મહાત્મા રાઘવના મનનો ભાવ જાણી, તે યુદ્ધભૂમિમાંથી પાછો વળી, ત્યારબાદ નગરીમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 2
सोऽनुस्मृत्यवधंतेषांराक्षसानांतरस्विनाम् ।क्रोधताम्रेक्षणश्शूरोनिर्जगामाहाद्युति: ।।।।
તે પરાક્રમી રાક્ષસોના વધનું સ્મરણ કરતાં, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો ધરાવતો, શૂર અને મહાતેજસ્વી ઇન્દ્રજિત બહાર નીકળ્યો.
Verse 3
स पश्चिमेवद्वारेणनिर्ययौराक्षसैर्वृतः ।इन्द्रजित्सुमहावीर्यःपौलस्त्योदेवकण्टकः ।।।।
પૌલસ્ત્ય વંશનો, દેવોને કંટક સમો મહાવીર્ય ઇન્દ્રજિત્ રાક્ષસોથી ઘેરાઈ પશ્ચિમ દ્વારેથી બહાર નીકળ્યો.
Verse 4
इन्द्रजित्तुततोदृष्टवाभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।रणायाभ्युद्यतौवीरौमायांप्रादुष्करोत्तदा ।।।।
પછી ઇન્દ્રજિતે યુદ્ધ માટે સંપૂર્ણ તૈયાર એવા વીરો ભાઈઓ રામ અને લક્ષ્મણને જોઈ, તે સમયે પોતાની માયાશક્તિ પ્રગટ કરી.
Verse 5
इन्द्रजित्तुरथेस्थाप्यसीतांमायामयींतदा ।बलेनमहतावृत्यतस्यावधमरोचयत् ।।।।
પછી ઇન્દ્રજિતે પોતાની રથ પર માયામયી સીતાને બેસાડી, મહાન સેનાથી ઘેરી, તેના વધનો નિશ્ચય કર્યો.
Verse 6
मोहनार्थंतुसर्वेषांबुद्धिंकृत्वासुदुर्मतिः ।हन्तुंसीतांव्यवसितोवानराभिमुखोययौ ।।।।
સર્વને મોહમાં નાખવા માટે દુર્મતિએ સૌની બુદ્ધિ ભ્રમિત કરી; સીતાને હણવાનો નિશ્ચય કરીને તે વાનરસેનાની સામે આગળ વધ્યો.
Verse 7
तम्दृष्टवात्वभिनिर्यान्तंसर्वेतेकाननौकसः ।उत्पेतुरभिसङ्क्रुद्धाश्शिलाहस्तायुयुत्सवः ।।।।
તેને આગળ વધતો જોઈ, વનમાં વસતા તે સૌ ઊભા થઈ ઉગ્ર ક્રોધે ભભૂકી ઉઠ્યા; હાથમાં શિલાઓ ધારણ કરી, યુદ્ધ કરવા આતુર બન્યા.
Verse 8
हनूमान् पुरतस्तेषांजगामकपिकुञ्जरः ।प्रगृह्यसुमहच्छृङ्गंपर्वतस्यदुरासदम् ।।।।
કપિકુઞ્જર હનુમાન્ તેમના આગળ આગળ ગયો; દુર્ગમ એવા પર્વતનું અતિ વિશાળ શિખર પકડી લીધો.
Verse 9
स ददर्शहतानन्दांसीतामिन्द्रजितोरथे ।एकवेणीधरांदीनामुपवासकृशाननाम् ।।।।परिक्लिष्टैकवसनाममृजांराघवप्रियाम् ।रजोमलाभ्यामालिप्तैस्सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ।।।।
તેણે ઇન્દ્રજિતના રથ પર બેઠેલી સીતાને જોઈ—આનંદહીન, એક જ વેણી ધારણ કરેલી, દયનીય; ઉપવાસથી કૃશ થયેલા મુખવાળી; એક જ જર્જર વસ્ત્રમાં પરિક્લેશિત, અશોભિત; રાઘવની પ્રિયા, ઉત્તમ સ્ત્રી, જેના સર્વ અંગ ધૂળ અને મેલથી લિપ્ત હતા.
Verse 10
स ददर्शहतानन्दांसीतामिन्द्रजितोरथे ।एकवेणीधरांदीनामुपवासकृशाननाम् ।।6.81.9।।परिक्लिष्टैकवसनाममृजांराघवप्रियाम् ।रजोमलाभ्यामालिप्तैस्सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ।।6.81.10।।
ઇન્દ્રજિતના રથમાં તેણે સીતા દેવીને જોઈ—આનંદહીન, એક જ વેણી ધારણ કરેલી, દયનીય, ઉપવાસથી કૃશ થયેલા મુખવાળી; એક જ જર્જર વસ્ત્રમાં પરિક્લિષ્ટ, અલંકારવિહોણી, રાઘવને અતિપ્રિયા, અને ધૂળ-મેલથી લિપ્ત સર્વ અંગોવાળી તે ઉત્તમ સ્ત્રીને.
Verse 11
तांनिरीक्ष्यमुहूर्तंतुमैथिलीत्यध्यवस्यतु ।बभूवाचिरदृष्टाहितेनसाजनकात्मजा ।।।।
તેણે ક્ષણભર તેને નિહાળી નિશ્ચય કર્યો—“આ તો મૈથિલી છે”; કારણ કે જનકનંદિની સીતાને તેણે થોડા સમય પહેલાં જ જોયેલી હતી.
Verse 12
अब्रवीत्तांतुशोकार्तांनिरानन्दांतपस्विनीम् ।दृष्टवारथोस्थितांदृष्ट्वाराक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ।।।।कंसमर्थितमस्येतिचिन्तयन्समहाकपिः ।सहतैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावतरावणिम् ।।।।
શોકથી વ્યાકુળ, આનંદવિહોણી, તપસ્વિની સમી—રથ પર બેઠેલી અને રાક્ષસરાજના પુત્રના વશમાં રહેલી તેણીને જોઈ મહાકપિ વિચારવા લાગ્યો—“આને શું કરાયું હશે?” પછી વાનરશ્રેષ્ઠો સાથે તે રાવણિ (ઇન્દ્રજિત) પર ધસી ગયો.
Verse 13
अब्रवीत्तांतुशोकार्तांनिरानन्दांतपस्विनीम् ।दृष्टवारथोस्थितांदृष्ट्वाराक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ।।6.81.12।।कंसमर्थितमस्येतिचिन्तयन्समहाकपिः ।सहतैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावतरावणिम् ।।6.81.13।।
શોકથી વ્યાકુળ અને આનંદવિહોણી, તપસ્વિની સમી—રથ પર બેઠેલી અને રાક્ષસરાજના પુત્રના અધિકારમાં રહેલી તેણીને જોઈ મહાકપિ વિચારે પડ્યો કે “આને શું કરાયું?” અને વાનરશ્રેષ્ઠો સાથે તે રાવણિ (ઇન્દ્રજિત) પર તૂટી પડ્યો.
Verse 14
तद्वानरबलंदृष्टवारावणिःक्रोधमूर्छितः ।कृत्वाविकोशंनिस्त्रिंशंमूर्ध्निसीतामकर्षयत् ।।।।
તે વાનરસેનાને જોઈ રાવણિ ક્રોધમૂર્છિત થયો; તેણે તલવાર ખેંચી અને સીતાને માથાના વાળ પકડી ખેંચી લીધી.
Verse 15
तांस्त्रियंपश्यतांतेषांताडयामासरावणि: ।क्रोशन्तींरामरामेतिमाययायोजितांरथे ।।।।
તેઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે રાવણિએ તે સ્ત્રીને પ્રહાર કર્યો—માયાથી રથમાં બેસાડેલી—જ્યારે તે “રામ! રામ!” કહી રડતી હતી.
Verse 16
गृहीतमूर्धजांदृष्टवाहनुमान् दैन्यमागतः ।शोकजंवारिनेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः ।।।।
તેના કેશ પકડી લેવાયા છે એમ જોઈ મારુતિપુત્ર હનુમાન દૈન્યમાં ડૂબી ગયો; શોકજન્ય અશ્રુઓ તેની બંને આંખોમાંથી ધારા બની વહી નીકળ્યા.
Verse 17
तांदृष्टवाचारुसर्वाङ्गींरामस्यमहिषींप्रियाम् ।अब्रवीत्पुरुषंवाक्यंक्रोधाद्रक्षोधिपात्मजम् ।।।।
રામની પ્રિય મહિષી, સર્વ અંગે મનોહર એવી તેણીને જોઈ, ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા કઠોર વચનો વડે હનુમાન રાક્ષસાધિપના પુત્રને ઠપકો આપ્યો.
Verse 18
दुरात्मन्नात्मनाशायकेशपक्षेपरामृशः ।ब्रह्मर्षीणांकुलेजातोराक्षसींयोनिमाश्रितः ।।।।
હે દુષ્ટમતિ! કેશ પકડી સ્પર્શ કરવો તો તારા આત્મનાશ માટે જ છે. બ્રહ્મર્ષિઓના કુળમાં જન્મ્યો હોવા છતાં તું રાક્ષસી યોનિ અને સ્વભાવને આશ્રયે રહ્યો છે.
Verse 19
धिक्त्वांपापसमाचारंयस्यतेमतिरिदृशी ।नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम ।।।।अनार्यस्येदृशंकर्मघृणातेनास्तिनिर्घृण ।
ધિક્કાર છે તને, પાપાચારવાળા! તારી બુદ્ધિ એવી અધમ કૃત્યમાં કેમ લાગી? હે નિર્દય, અનાર્ય, દુર્વૃત્ત, ક્ષુદ્ર—પાપપરાક્રમી! આવું કર્મ તો અનાર્યને જ શોભે; હે નિર્ઘૃણ, તારા હૃદયમાં કરુણા નથી.
Verse 20
च्युतागृहाच्चराज्याच्चरामहस्ताच्चमैथिली ।।।।किंतवैषापराद्धाहियदेनांहन्तुमिच्छसि ।
ગૃહથી, રાજ્યથી અને શ્રીરામના રક્ષક હસ્તથી પણ વિયોગ પામેલી આ મૈથિલી—તેણે તારો એવો કયો અપરાધ કર્યો છે કે તું તેને મારવા ઇચ્છે છે?
Verse 21
सीतांहत्वातु न चिरंजीविष्यसिकथञ्चन ।।।।वधार्हकर्मणानेनममहस्तगतोह्यसि ।
સીતાને હણશો તો તું કદી પણ લાંબો સમય જીવશે નહીં. સ્ત્રીવધ સમાન આ વધાર્હ કર્મથી તું નિશ્ચયે મારા હસ્તગત થયો છે.
Verse 22
येच स्त्रीघातिनांलोकालोकवध्यैषुकुसतिताः ।।।।इहजीवितमुत्सृज्यप्रेत्यतान्प्रतिपत्स्यसे ।
સ્ત્રીઘાતકો માટે જે લોક નિર્ધારિત છે—લોકનિંદિતોમાં અધમ ગતિરૂપ—અહીં જીવન ત્યજીને, મરણ પછી તું એ જ લોકોમાં પડીશ.
Verse 23
तिब्रुवाणोहनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः ।।।।अभ्यदावत् ससुङ्कृद्धोराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।
આ રીતે બોલતા હનુમાન, શસ્ત્રધારી વાનરવીરો વડે ઘેરાયેલા, અતિ ક્રોધિત થઈ રાક્ષસરાજના પુત્ર તરફ ધસી ગયા.
Verse 24
पतन्तंमहावीर्यंतदनीकंवनौकसाम् ।।।।रक्षसांभीमकोपानामनीकंतुन्यवारयत् ।
ધસી આવતી મહાવીર્યશાળી વનવાસી વાનરસેનાએ, ભયંકર ક્રોધવાળા રાક્ષસોની આગળ વધતી પંક્તિને અટકાવી દીધી.
Verse 25
सःतांबाणसहस्रेणविक्षोभ्यहरिवाहिनीम् ।।।।हनूमन्तंहरिश्रेष्ठमिन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ।
હજાર બાણોથી વાનર સેનાને વ્યાકુળ કરી, ઇન્દ્રજિત્ વાનરશ્રેષ્ઠ હનુમાનને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.
Verse 26
सुग्रीवस्त्वं च रामश्चयन्निमित्तमिहागताः ।।।।तांवधिष्यामिवैदेहीमद्यैवतवपश्यतः ।
“જેના કારણે સુગ્રીવ, તું અને રામ અહીં આવ્યા છો—તે વૈદેહીને આજે જ, તારી નજર સામે, હું મારી નાખીશ!” એમ ઇન્દ્રજિતે ધમકી આપી.
Verse 27
इमांहत्वाततोरामंलक्ष्मणंत्वां च वानर ।।।।सुग्रीवं च वधिष्यामितंचानार्यंविभीषणम् ।
“આને મારીને પછી, હે વાનર, હું રામને, લક્ષ્મણને અને તને—સુગ્રીવને પણ—અને તે અનાર્ય વિભીષણને પણ વધી નાખીશ.”
Verse 28
न हन्तव्याःस्त्रियश्चेतियद् ब्रवीषिप्लवङ्गम ।।।।पीडाकरममित्राणांयत्स्यात्कर्तव्यमेवतत् ।
“હે પ્લવંગમ, તું કહે છે કે ‘સ્ત્રીઓને મારવી ન જોઈએ’; પરંતુ શત્રુઓને પીડા પહોંચાડે એવું જે કંઈ હોય, તે કરવું જ જોઈએ.”
Verse 29
तमेवमुक्त्वारुदतींसीतांमयामयीं च ताम् ।।।।शितधारेणखङ्गेननिजघानेन्द्रजित्स्वयम् ।
આમ કહીને ઇન્દ્રજીતે પોતે તે રડતી માયાવી સીતાને તીક્ષ્ણ ધારવાળી તલવારથી મારી નાખી.
Verse 30
यज्ञोपवीतमार्गेणभिन्नातेनतपस्विनी ।।।।सापृथिव्यांपृथुश्रोणीपपातप्रियदर्शना ।
જનોઈના માર્ગે (ત્રાંસી) કપાયેલી તે તપસ્વિની, સુંદર દેખાતી સીતા પૃથ્વી પર ઢળી પડી.
Verse 31
त्तामिन्द्रजित् स्त्रियंहत्वाहनूमन्तमुवाच ह ।।।।मयारामस्यपश्येमांकोपेन च ।एषाविशस्तावैदेहीनिष्फलोवःपरिश्रमः ।।।।
તે સ્ત્રીને મારીને ઇન્દ્રજીતે હનુમાનને કહ્યું, 'મારા ક્રોધથી હણાયેલી રામની આ પત્નીને જુઓ. આ વૈદેહી મરાઈ ગઈ છે, તમારો પરિશ્રમ નિષ્ફળ ગયો છે.'
Verse 32
त्तामिन्द्रजित् स्त्रियंहत्वाहनूमन्तमुवाच ह ।।6.81.31।।मयारामस्यपश्येमांकोपेन च ।एषाविशस्तावैदेहीनिष्फलोवःपरिश्रमः ।।6.81.32।।
તે સ્ત્રીને મારીને ઇન્દ્રજીતે હનુમાનને કહ્યું, 'મારા ક્રોધથી હણાયેલી રામની આ પત્નીને જુઓ. આ વૈદેહી મરાઈ ગઈ છે, તમારો પરિશ્રમ નિષ્ફળ ગયો છે.'
Verse 33
ततःखडगेनमहताहत्वातामिन्द्रजित् स्वयम् ।हृष्टस्सरथमास्थायननाद च महास्वनम् ।।।।
ત્યારબાદ તે વિશાળ તલવારથી તેને સ્વયં મારીને, ઇન્દ્રજીત હર્ષિત થઈ રથ પર બેસીને ભયંકર ગર્જના કરવા લાગ્યો.
Verse 34
वानराश्शुश्रुवुश्शब्दमदूरेप्रत्यवस्थिताः ।व्यादितास्यस्यनदतस्तद्दुर्गंसंश्रितस्यतु ।।।।
નજીક જ સ્થિત વાનરોએ, તે દુર્ગમ કિલ્લામાં આશ્રય લીધેલા અને મોં ફાડીને ગર્જના કરતા તેના શબ્દને સાંભળ્યો.
Verse 35
तथातुसीतांविनिहत्यदुर्मतिःप्रहृष्टचेतास्सबभूवरावणिः ।तंहृष्टरूपंसमुदीक्ष्यवानराविषण्णरूपास्सहसाप्रददुद्रुवुः ।।।।
આ રીતે ‘સીતાને મારી’ દુર્મતિ રાવણિપુત્ર રાવણિ અત્યંત હર્ષિત થયો. તેને આનંદિત રૂપે જોઈ વાનરો શોકગ્રસ્ત બની અચાનક ગભરાઈને ભાગી છૂટ્યા.
Frequently Asked Questions
Indrajit stages violence against a woman (an illusory Sītā) to break enemy morale, forcing the narrative to examine wartime limits: whether psychological victory can justify acts framed as cruelty toward the protected and non-combatant.
The dialogue asserts that adharma—especially cruelty and the targeting of the vulnerable—corrodes the perpetrator and invites retribution; Hanumān’s rebuke frames such conduct as self-destructive and socially condemnable, regardless of tactical gain.
The action is anchored at Laṅkā’s city-space and its western gate, with culturally marked details such as the yajñopavīta-mārga (sacred-thread line) used to describe the sword’s diagonal cut, and emblematic war-objects like the chariot, sword, and mountain peak.