Sarga 94
रावणस्य सभाप्रवेशः — रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
युद्धकाण्ड
સર્ગ ૯૪માં રાવણ શોક અને ક્રોધથી વ્યથિત થઈ સભામાં પ્રવેશ કરે છે અને સેનાનાયકોને હાથ જોડીને કહે છે કે આક્રમણ એક જ લક્ષ્ય—રામ—પર કેન્દ્રિત કરવું. તે હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ દળની સંયુક્ત ગોઠવણી કરીને એકસાથે ચઢાઈ કરવાનો આદેશ આપે છે. સૂર્યોદય સાથે જ ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થાય છે. બાણ, ગદા, ખડ્ગ, પરશુ, વૃક્ષો અને શિલાઓ પરસ્પર ફેંકાય છે; રણભૂમિ ધૂળ અને રક્તથી છવાઈ જાય છે—રક્તની નદીઓ વહેતી હોય તેમ, દેહો તરતા કાષ્ઠ સમા અને યુદ્ધયંત્રો કાંઠા-વૃક્ષ સમા દેખાય છે. ઘાયલ વાનરો રામની શરણ લે છે. ત્યારે રામ રાક્ષસસેનામાં પ્રવેશ કરીને અતિપ્રચંડ શરવૃષ્ટિ વરસાવે છે અને ગંધર્વ-સંબંધિત પરમાસ્ત્રનો પ્રયોગ કરે છે. તેમના વેગથી રાક્ષસોમાં ભ્રમ થાય છે—તેમને અનેક રામ દેખાય છે, રામને સીધા જોઈ શકતા નથી અને મોહક્રોધમાં એકબીજાને જ ઘા કરે છે. અલ્પ સમયમાં જ રાક્ષસબળનો ભારે સંહાર થાય છે અને બચેલા લંકા તરફ પલાયન કરે છે. દેવગણ રામની સ્તુતિ કરે છે. રામ સુગ્રીવ, વિભીષણ, હનુમાન, જામ્બવાન, મૈંદ અને દ્વિવિદને કહે છે કે આવી દિવ્ય અસ્ત્રશક્તિ માત્ર તેમની અને ત્ર્યંબક (શિવ)ની જ છે.
Shlokas
Verse 1
स प्रविश्यसभांराजादीनःपरमदुःखितः ।निषपादासनेमुख्येसिंहःक्रुद्धइवश्वसन् ।।।।
પછી રાજા રાવણ સભામાં પ્રવેશ્યો—દીન અને પરમ દુઃખથી વ્યાકુળ; ક્રોધિત સિંહ જેમ શ્વાસ ફૂંકતો, મુખ્ય આસન પર બેસી ગયો।
Verse 2
अब्रवीच्च स तान्सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः ।रावणःप्राञ्जलिर्वाक्यंपुत्रव्यसनकर्शितः ।।।।
પછી મહાબલી રાવણ, પુત્રશોકથી ક્ષીણ થયેલો, હાથ જોડીને પોતાના બળના મુખ્ય સરદાર સૌને સંબોધી વચન બોલ્યો.
Verse 3
सर्वेभवन्तस्सर्वेणहस्त्यश्वेनसमावृताः ।निर्यान्तुरथसङ्घैश्चपादातैश्चोपशोभिताः ।।6.94.3।।
“તમામે—હાથી અને ઘોડાંથી સંપૂર્ણ સજ્જ થઈ, રથસમૂહોથી અને પદાતિદળોથી શોભિત થઈ—બહાર કૂચ કરો!”
Verse 4
एकंरामंपरिक्षिप्यसमरेहन्तुमर्हथ ।वर्षन्तश्शरवर्षाणिप्रावृट् कालइवाम्बुदाः ।।6.94.4।।
“સમરમાં એકલા રામને ઘેરીને તેને હણવા યોગ્ય છો; પ્રાવૃટ્કાળના મેઘો જેમ, તેમ શરોના વરસાદ વરસાવો.”
Verse 5
अथवाहंशरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रंमहाहवे ।भवद्भिःश्वोनिहन्तास्मिरामंलोकस्यपश्यतः ।।।।
“અથવા, આ મહાયુદ્ધમાં તમે તીક્ષ્ણ શરોથી તેના અંગો ભેદી દો; તો કાલે, લોક જોઈ રહ્યો હશે ત્યારે, હું રામને હણી નાખીશ.”
Verse 6
इत्येतद्वाक्यमादायरक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।निर्ययुस्तेरथैःशीघ्रैर्नानानीकैश्चसंयुताः ।।।।
રાક્ષસેન્દ્રના આ વચન ગ્રહણ કરીને, અનેક નાનાં-મોટાં દળો સાથે જોડાયેલા તે રાક્ષસો ઝડપી રથોમાં ચઢી બહાર નીકળી પડ્યા.
Verse 7
परिघान् पट्टसांश्चैवशरखङ्गपरश्वधान् ।शरीरान्तकरान् सर्वेचिक्षिपुर्वानरान् प्रति ।।।।वानराश्चद्रुमान्शैलान्राक्षसान्प्रतिचिक्षिपुः ।
ત્યારે સૌ રાક્ષસોએ પરિઘ, પટ્ટસ, બાણ, ખડગ અને પરશુ—શરીરનો અંત લાવનારા ઘાતક શસ્ત્રો—વાનરો પર ધસી ફેંક્યા; અને વાનરોએ પણ પ્રતિઉત્તરમાં વૃક્ષો તથા શિલાખંડો રાક્ષસો પર ઉછાળ્યા.
Verse 8
स सङ्ग्रामोमहाभीमस्सूर्यस्यदयनंप्रति ।।।।रक्षसांवानराणां च तुमुलस्समपद्यत ।
સૂર્યોદય સમયે રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચેનો એ મહાભયંકર સંગ્રામ અત્યંત તુમુલ અને ઘોર બની ઊઠ્યો.
Verse 9
तेगदाभिश्चचित्राभिःप्रासैःखडगैःपरश्वधैः ।।।।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तदावानरराक्षसाः ।
પછી સમરમાં વાનરો અને રાક્ષસોએ વિચિત્ર ગદાઓ, પ્રાસો, ખડગો અને પરશુઓથી એકબીજાને પ્રહાર કર્યા.
Verse 10
एवंप्रवृत्तेसङ्ग्रामेह्यद्भुतंसुमहद्रजः ।।।।रक्षसांवानराणां च शान्तंशोणितविस्रवैः ।
યુદ્ધ આમ જ પ્રચંડ રીતે ચાલતું હતું ત્યારે અદ્ભુત અને અતિ વિશાળ ધૂળનો વાદળ ઊઠ્યો; પછી રાક્ષસો અને વાનરોના વહેતા લોહીના પ્રવાહોથી તે શાંત થઈ ગયો।
Verse 11
मातङ्गरथकूलाश्चवाजिमत्सास्यध्वजद्रुमाः ।।।।शरीरसङ्घाटवहाःप्रसस्रुःशोणितापगाः ।
લોહીની નદીઓ વહેવા લાગી—જેનાં કાંઠા હાથી અને રથ હતા, ઘોડા માછલાં સમાન, ધ્વજ વૃક્ષ સમાન, અને શરીરોના ઢગલા લાકડાંની જેમ વહેતા જતા હતા।
Verse 12
ततस्तेवानराःसर्वेशोणितौघपरिप्लुताः ।।।।ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च ।आप्लुत्याप्लुत्यसमरेवानरेन्द्राबभञ्चिरे ।।।।
ત્યારે તે બધા વાનરો લોહીની ધારોમાં ભીંજાયેલા, યુદ્ધમાં વારંવાર કૂદી પડતા; વાનરેશ્વરો ધ્વજો, કવચો, રથો, અશ્વો અને નાનાવિધ શસ્ત્રોને ચકનાચૂર કરતા.
Verse 13
ततस्तेवानराःसर्वेशोणितौघपरिप्लुताः ।।6.94.12।।ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च ।आप्लुत्याप्लुत्यसमरेवानरेन्द्राबभञ्चिरे ।।6.94.13।।
આ પંક્તિમાં પણ એ જ ભાવ છે: લોહીની ધારોમાં ભીંજાયેલા વાનરો યુદ્ધમાં વારંવાર કૂદી પડ્યા; વાનરેશ્વરોએ ધ્વજ, કવચ, રથ, અશ્વ અને નાનાવિધ શસ્ત્રોને તોડી નાંખ્યા.
Verse 14
केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्चप्लवङ्गमाः ।रक्षसांदशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापिव्यकर्तयन् ।।।।
પ્લવંગમ વાનરોએ તીક્ષ્ણ દાંત અને નખોથી રાક્ષસોના વાળ, કાન, કપાળ અને નાસિકાઓને કાપી ફાડી નાખ્યા.
Verse 15
एकैकंराक्षसंसङ्ख्येशतंवानरपुङ्गवाः ।अभ्यधावन्तफलिनंवृक्षंशकुनयोयथा ।।।।
રણભૂમિમાં વાનરપુંગવોના સૈંકડો એકેક રાક્ષસ પર તૂટી પડ્યા—જેમ ફળોથી લદાયેલા વૃક્ષ પર પક્ષીઓ ઝૂંપે તેમ.
Verse 16
तदागदाभिर्गुर्वीभिःप्रासैःखडगैःपरश्वधैः ।निर्जघ्नुर्वानरान्घोरान्राक्षसाःपर्वतोपमाः ।।।।
ત્યારે પર્વત સમાન વિશાળ રાક્ષસોએ ભારે ગદાઓ, પ્રાસો, ખડગો અને પરશુઓથી ભયંકર વાનરોને ઘાયલ કરી ધરાશાયી કર્યા.
Verse 17
राक्षसैर्वध्यमानानांवानराणांमहाचमूः ।शरण्यंशरणंयातारामंदशरथात्मजम् ।।।।
રાક્ષસો દ્વારા સંહારાતા વાનરોની મહાસેના શરણ્ય એવા દશરથનંદન શ્રીરામને શરણરૂપે જઈ શરણાગત થઈ.
Verse 18
ततोरामोमहातेजाधनुरादायवीर्यवान् ।प्रविश्यराक्षसंसैन्यंशरवर्षंववर्ष ह ।।।।
ત્યારે મહાતેજસ્વી, પરાક્રમી શ્રીરામે ધનુષ્ય ધારણ કરી રાક્ષસસેનામાં પ્રવેશ કરીને બાણોની વર્ષા વરસાવી.
Verse 19
प्रविष्टंतुतदारामंमेघास्सूर्यमिवाम्बरे ।नाथिजग्मुर्महाघोरानिर्दहन्तंशराग्निना ।।।।
ત્યારે રામ શત્રુસેનામાં પ્રવેશ્યા ત્યારે, આકાશમાં સૂર્યને વાદળો જેમ નજીક જઈ શકતા નથી તેમ, મહાઘોર રાક્ષસો પણ બાણાગ્નિથી તેમને દહન કરતા રામને ઘેરી ન શક્યા.
Verse 20
कृतान्येवसुघोराणिरामेणरजनीचराः ।ददृशुस्ते न वैरामंकर्माण्यसुकराणिते ।।।।
તે રજનીચરો રામે કરેલા અતિઘોર કાર્યો તો થઈ ગયા પછી જ જોયા; પરંતુ જેમના કર્મો અન્ય માટે અશક્ય છે એવા રામને તેઓ સાચે જોઈ શક્યા નહીં.
Verse 21
चालयन्तंमहासैन्यंविधमन्तंमहारथान् ।ददृशुस्ते न वैरामंवातंवनगतंयथा ।।।।
મહાસેનાને કંપાવતો અને મહારથીઓને ચકનાચૂર કરતો હોવા છતાં તેઓ રામને જોઈ ન શક્યા—જેમ વનમાં વહેતો પવન બળથી અનુભવાય, પણ નજરે પકડાતો નથી.
Verse 22
छिन्नंभिन्नंशरैर्दग्धंप्रभन्नंशस्त्रपीडितम् ।बलंरामेणददृशुर्नरामंशीघ्रकारिणम् ।।।।
શરોથી કાપેલું, ફાટેલું, દગ્ધ થયેલું, ચીરી પડેલું અને શસ્ત્રોથી પીડિત થયેલું સૈન્ય તેઓએ જોયું; પરંતુ અતિશીઘ્ર કર્મ કરનાર રામને તેઓ જોઈ ન શક્યા.
Verse 23
प्रहरन्तंशरीरेषु न तेपश्यन्तिराघवम् ।इन्द्रियार्थेषुतिष्ठन्तंभूतात्मानमिवप्रजाः ।।।।
શરીરો પર પ્રહાર થતો હોવા છતાં તેઓ રાઘવને જોઈ ન શક્યા; જેમ ઇન્દ્રિયવિષયોમાં લીન પ્રજા સર્વભૂતમાં નિવાસ કરનાર અંતરાત્માને અનુભવી શકતી નથી.
Verse 24
एषहन्तिगजानीकमेषहन्तिमहारथान् ।एषहन्तिशरैस्तीक्ष्णैःपदातीस्वाजिभिःसह ।।।।इतितेराक्षसास्सर्वेरामस्यसदृशान्रणे ।अन्योन्यंकुपिताजघ्नुस्सादृश्याद्राघवस्यते ।।।।
‘આ ગજસેનાને મારે છે! આ મહારથીઓને સંહાર કરે છે! આ તીક્ષ્ણ શરોથી પદાતિઓને અને ઘોડાઓ સહિત ઢાળી નાખે છે!’—એમ તેઓ ગભરાટમાં ચીસો પાડતા હતા.
Verse 25
एषहन्तिगजानीकमेषहन्तिमहारथान् ।एषहन्तिशरैस्तीक्ष्णैःपदातीस्वाजिभिःसह ।।6.94.24।।इतितेराक्षसास्सर्वेरामस्यसदृशान्रणे ।अन्योन्यंकुपिताजघ्नुस्सादृश्याद्राघवस्यते ।।6.94.25।।
‘એમ છે’ કહી રણમાં ક્રોધિત થયેલા તે સર્વ રાક્ષસો રામ સમાન દેખાતા યોદ્ધાઓને જોઈ, રાઘવની સર્જેલી સદૃશતાના મોહથી પરસ્પર એકબીજાને જ ઘા મારવા લાગ્યા.
Verse 26
न तेददृशिरेरामंदहन्तमपिवाहिनीम् ।मोहिताःपरमास्त्रणगान्धर्वेणमहात्मना ।।।।
મહાત્માએ છોડેલા પરમ ગાન્ધર્વાસ્ત્રથી મોહિત થયેલા તેઓ, રામે તેમની સેનાને દહન કરતાં હોવા છતાં પણ રામને જોઈ શક્યા નહિ.
Verse 27
तेतुरामसहस्राणिरणेपश्यन्तिराक्षसाः ।पुनःपश्यन्तिकाकुत्स्थमेकमेवमहाहवे ।।।।
મહાહવે રણે રાક્ષસો ક્યારેક મેદાનમાં રામના હજાર રૂપો જુએ છે; અને ફરી તેઓ એકમાત્ર કાકુત્સ્થને જ જુએ છે.
Verse 28
भ्रमन्तीकाञ्चनींकोटिंकार्मुकस्यमहात्मनः ।अलातचक्रप्रतिमांददृशुस्ते न राघवम् ।।।।
મહાત્મા રાઘવ ધનુષ્યને વેગથી ફરાવતા ત્યારે તેઓને માત્ર ધનુષ્યની સોનાળી કોટિ જ દેખાઈ—અલાતચક્ર જેવી ઘૂમતી—પણ રામ સ્વયં દેખાયા નહિ.
Verse 29
शरीरनाभिसत्त्वार्चिश्शरारंनेमिकार्मुकम् ।ज्याघोषतलनिर्घोषंतेजोबुधदिगुणप्रभम् ।।।।दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तंनिघ्नन्तंयुधिराक्षसान् ।ददृशूरामचक्रंतत्कालचक्रमिवप्रजाः ।।।।
પ્રજાએ યુદ્ધમાં રાક્ષસોને સંહારતું તે ‘રામચક્ર’ જોયું—શરીર નાભિ સમાન, આંતરિક સત્તા તેની જ્યોતિ, બાણો તેના આરા, ધનુષ્ય તેની નેમિ, જ્યાઘોષ તેનો ગર્જન, અને તેજ-બુદ્ધિ-ગુણો દિવ્યાસ્ત્રોને ચલાવતી શક્તિ—જાણે કાળચક્ર જ હોય તેમ।
Verse 30
शरीरनाभिसत्त्वार्चिश्शरारंनेमिकार्मुकम् ।ज्याघोषतलनिर्घोषंतेजोबुधदिगुणप्रभम् ।।6.94.29।।दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तंनिघ्नन्तंयुधिराक्षसान् ।ददृशूरामचक्रंतत्कालचक्रमिवप्रजाः ।।6.94.30।।
દિવસના આઠમા ભાગમાં જ, અગ્નિશિખા સમા બાણોથી શ્રીરામે એકલા જ કામરૂપ ધારણ કરનારા રાક્ષસોને સંહાર્યા—વાતવેગી રથોના દસ હજાર, બળવાન કુંજરોના અઢાર હજાર, સવારসহ વાજીઓના ચૌદ હજાર અને બે લાખ પદાતિ રાક્ષસો પૂર્ણરૂપે ઢળી પડ્યા.
Verse 31
अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् ।अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।।।चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।।।दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः ।हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।।।
દિવસના આઠમા ભાગમાં જ, અગ્નિશિખા સમા બાણોથી શ્રીરામે એકલા જ કામરૂપ ધારણ કરનારા રાક્ષસોને સંહાર્યા—વાતવેગી રથોના દસ હજાર, બળવાન કુંજરોના અઢાર હજાર, સવારসহ વાજીઓના ચૌદ હજાર અને બે લાખ પદાતિ રાક્ષસો પૂર્ણરૂપે ઢળી પડ્યા.
Verse 32
अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् ।अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।6.94.31।।चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।6.94.32।।दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः ।हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।6.94.33।।
હાથી, પદાતિ અને અશ્વો હણાઈ પડ્યા હોવાથી તે રણભૂમિ ક્રોધિત મહાત્મા રુદ્રની ક્રીડાભૂમિ જેવી દેખાતી હતી.
Verse 33
अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् ।अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।6.94.31।।चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।6.94.32।।दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः ।हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।6.94.33।।
પછી દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓએ ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી શ્રીરામના તે કર્મનું સમ્યક પૂજન કર્યું.
Verse 34
तेहताश्वाहतरथाश्शान्ताविमथितध्वजाः ।अभिपेतुःपुरींलङ्कांहतशेषानिशाचराः ।।।।
ઘોડા હણાયેલા, રથો નષ્ટ થયેલા, ધ્વજો ચકનાચૂર થયેલા અને થોડાક જ બચેલા તે નિશાચરો પુરી લંકામાં પાછા ધસી ગયા.
Verse 35
हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूवरणाजिरम् ।अक्रीडभूमिःक्रुद्धस्यरुद्रस्येवमहात्मनः ।।।।
હાથી, પદાતિ અને અશ્વો હણાઈ પડ્યા હોવાથી તે રણભૂમિ ક્રોધિત મહાત્મા રુદ્રની ક્રીડાભૂમિ જેવી દેખાતી હતી.
Verse 36
ततोदेवास्कसगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।साधुसावधितिरामस्यतत्कर्मसमपूजयन् ।।।।
પછી દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓએ ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી શ્રીરામના તે કર્મનું સમ્યક પૂજન કર્યું.
Verse 37
अब्रवीच्छतदारामःसुग्रीवंप्रत्यनन्तरम् ।विभीषणं च धर्मात्माहनूमन्तं च वानरम् ।।।।जाम्बवन्तंहरिश्रेष्ठंमैन्दंद्विविदमेव च ।एतदस्त्रबलंदिव्यंममवात्ऱ्यम्बकस्यवा ।।।।
ત્યારે ધર્માત્મા શ્રીરામે તરત જ સુગ્રીવને, તેમજ વિભીષણને, વાનર હનૂમાનને, હરિશ્રેષ્ઠ જાંબવાનને, અને માઇંદ તથા દ્વિવિદને કહ્યું: “આ દિવ્ય અસ્ત્રબળ તો મારો છે—અથવા માત્ર ત્ર્યંબક (શિવ)નો જ.”
Verse 38
अब्रवीच्छतदारामःसुग्रीवंप्रत्यनन्तरम् ।विभीषणं च धर्मात्माहनूमन्तं च वानरम् ।।6.94.37।।जाम्बवन्तंहरिश्रेष्ठंमैन्दंद्विविदमेव च ।एतदस्त्रबलंदिव्यंममवात्ऱ्यम्बकस्यवा ।।6.94.38।।
“અથવા, આ મહાયુદ્ધમાં તમે તીક્ષ્ણ શરોથી તેના અંગો ભેદી દો; તો કાલે, લોક જોઈ રહ્યો હશે ત્યારે, હું રામને હણી નાખીશ.”
Verse 39
निहत्यतांराक्षसराजवाहिनींरामस्तदाशक्रसमोमहात्मा ।अस्त्रषुशस्त्रषुजितक्लमश्चसंस्तूयतेदेवगणैःप्रहृष्टैः ।।।।
રાક્ષસરાજની તે સેનાને સંહાર કરીને, શક્રસમાન મહાત્મા શ્રીરામ—અસ્ત્રશસ્ત્રોના પ્રયોગમાં અવિરત અને અપરિશ્રાંત—હર્ષિત દેવગણો દ્વારા સ્તુત થયા.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s directive to concentrate force on a single opponent (Rāma) versus Rāma’s response: protecting allies who seek refuge and applying overwhelming yet targeted astric force to halt a collapsing frontline.
The chapter frames dhārmic power as disciplined and purposive: when refuge is sought, the protector must act decisively; yet true agency can remain ‘unseen’—effects are evident even when the actor is beyond ordinary perception, emphasizing the limits of sense-based cognition.
Key landmarks are Laṅkā (as the defensive city to which survivors retreat) and the sabhā (council hall) as the institutional space of rākṣasa statecraft; culturally, the text foregrounds astra-traditions (e.g., Gandharva missile) and the Rudra/Tryambaka theological horizon invoked in Rāma’s statement.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.