Sarga 19

Verse 1

राघवेणाभयेदत्तेसन्नतोरावणानुजः ।विभीषणोमहाप्राज्ञोभूमिंसमवलोकयन् ।।6.19.1।।

રાઘવે અભયદાન આપ્યા પછી રાવણનો અનુજ, મહાપ્રાજ્ઞ વિભીષણ નમ્ર બની ભૂમિ તરફ નજર રાખતો, શરણાગતિ માટે નીચે ઉતરવા તૈયાર થયો.

Verse 2

खात्पपातावनींहृष्टोभक्तेरनुचरैस्सह ।सतरामस्यपरमात्मानिपपातविभीषणः ।।6.19.2।।

આનંદિત વિભીષણ ભક્તિભર્યા અનુચરો સાથે આકાશમાંથી ધરતી પર ઉતર્યો; અને તે પરમાત્મા સમાન મહાત્મા વિભીષણે શ્રીરામના ચરણોમાં શરણાગતિથી પડી ગયો.

Verse 3

पादयोश्शरणान्वेषीचतुर्भिस्सहराक्षसैः ।अब्रवीच्चतदावाक्यंरामंप्रतिविभीषणः ।।6.19.3।।धर्मयुक्तंचयुक्तंचसाम्प्रतंसम्प्रहर्षणम् ।

રામના ચરણોમાં શરણ શોધતા વિભીષણે ચાર રાક્ષસો સાથે ત્યારે રામને ધર્મયુક્ત, યોગ્ય અને તત્કાલ હર્ષ તથા વિશ્વાસ જગાવતાં વચનો કહ્યાં.

Verse 4

अनुजोरावणस्याहंतेनचाप्यवमानितः ।भवन्तंसर्वभूतानांशरण्यंशरणागतः ।।6.19.4।।

હું રાવણનો નાનો ભાઈ છું; અને તેણે જ મને અપમાનિત કર્યો છે. સર્વ ભૂતોના શરણ્ય એવા આપના શરણે હું શરણાગત થયો છું.

Verse 5

परित्यक्तामयालङ्कमित्राणिचधनानिच ।भवद्गतंहिमेराज्यंजीवितंचसुखानिच ।।6.19.5।।

મેં લંકા, મિત્રો અને ધન બધું ત્યજી દીધું છે; મારું રાજ્ય, મારું જીવન અને જે કંઈ સુખ છે તે સર્વ હવે આપના હસ્તે અર્પિત છે.

Verse 6

तथ्यतद्वचनंश्रुत्वारामोवचनमब्रवीत् ।।6.19.6।।वचसासान्त्वयित्वैनंलोचनाभ्यांपिबन्निव ।आख्याहिममतत्त्वेनराक्षसानांबलाबलम् ।।6.19.7।।

તે સત્ય વચન સાંભળી શ્રીરામે ઉત્તર આપ્યો. મધુર વાણીથી તેને સાંત્વના આપતાં, નેત્રોથી જાણે પીતા હોય તેમ નિહાળી, કહ્યું: “રાક્ષસોના બળ અને અબળ મને યથાર્થ કહો.”

Verse 7

तथ्यतद्वचनंश्रुत्वारामोवचनमब्रवीत् ।।6.19.6।।वचसासान्त्वयित्वैनंलोचनाभ्यांपिबन्निव ।आख्याहिममतत्त्वेनराक्षसानांबलाबलम् ।।6.19.7।।

અક્લિષ્ટ કર્મવાળા શ્રીરામે આમ કહ્યે ત્યારે તે રાક્ષસ (વિભીષણ) રાવણના સર્વ બળનું વર્ણન કરવા લાગ્યો.

Verse 8

एवमुक्तंतदारक्षोरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।रावणस्यबलंसर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।।6.19.8।।

અક્લિષ્ટ કર્મવાળા શ્રીરામે આમ કહ્યે ત્યારે તે રાક્ષસ (વિભીષણ) રાવણના સર્વ બળનું વર્ણન કરવા લાગ્યો.

Verse 9

अवध्यस्सर्वभूतानांगन्धर्वोरगरक्षसाम् ।राजपुत्रदशग्रीवोवरदानात्स्वयंभुवः ।।6.19.9।।

હે રાજકુમાર! સ્વયંભૂ બ્રહ્માના વરદાનથી દશગ્રીવ રાવણ ગંધર્વો, નાગો, રાક્ષસો તથા અન્ય સર્વ ભૂતો દ્વારા પણ અવધ્ય છે.

Verse 10

रावणानन्तरोभ्राताममज्येष्ठश्चवीर्यवान् ।कुम्भकर्णोमहातेजाश्शक्रप्रतिबलोयुधि ।।6.19.10।।

રાવણ પછી વયમાં નજીકનો અને મારો જ્યેષ્ઠ, પરાક્રમી ભાઈ—મહાતેજસ્વી કુંભકર્ણ—યુદ્ધમાં શક્ર સમ બળવાન છે.

Verse 11

रामसेनापतिस्तस्यप्रहास्तोयदिवाश्रुतः ।कैलासेयेनसङ्ग्रामेमणिभद्रःपराजितः ।।6.19.11।।

હે રામ, તું કદાચ તેના સેનાપતિ પ્રહસ્તનું નામ સાંભળ્યું હશે—જેણે કૈલાસ પરના યુદ્ધમાં મણિભદ્રને પરાજિત કર્યો હતો.

Verse 12

बद्धगोधाङ्गुळित्रश्चअवध्यकवचोयुधि ।धनुरादाययस्तिष्टन्नदृश्योभवतीन्द्रजित् ।।6.19.12।।

બદ્ધ ગોધાચર્મનાં આંગળી-રક્ષક ધારણ કરેલ અને અવિદ્ય કવચથી આવૃત, ધનુષ હાથમાં લઈને યુદ્ધમાં ઊભો રહેતો ઇન્દ્રજિત્ અદૃશ્ય બની જાય છે.

Verse 13

सङ्ग्रामसमयव्यूहेतर्पयित्वाहुताशनम् ।अन्तर्धानगतश्शत्रूनिन्द्रजिद् हन्तिराघव:।। 6.19.13।।

હે રાઘવ! યુદ્ધવ્યূহના સમયે હુતાશન અગ્નિને તર્પણ કરીને ઇન્દ્રજિત્ અંતર્ધાન પામી શત્રુઓને સંહારે છે.

Verse 14

महोदरमहापार्श्वौराक्षसश्चाप्यकम्पनः ।अनीकस्थास्तुतस्यैतेलोकपालसमायुधि ।।6.19.14।।

મહોદર, મહાપાર્શ્વ અને રાક્ષસ અકમ્પન—એ તેના અનીકસ્થ નાયક છે; લોકપાલ સમાન આયુધધારી બની યુદ્ધમાં ભયંકર છે.

Verse 15

दशकोटिसहस्राणिरक्षसांकामरूपिणाम् ।मांसशोणितभक्ष्याणांलङ्कापुरनिवासिनाम् ।।6.19.15।।

લંકાપુરીમાં કામરૂપિણી રાક્ષસોની દશકોટે સહસ્રો સંખ્યામાં વસતિ છે—માંસ અને શોણિત ભક્ષનારા, અણગણિત સમૂહો.

Verse 16

सतैस्तुसहितोराजालोकपालानयोधयत् ।सहदेवैस्तुतेभग्नारावणेनमहात्मना ।।6.19.16।।

સૈકડો સાથીઓથી સમર્થિત તે રાજાએ લોકપાલોને પણ યુદ્ધ માટે પડકાર્યા; દેવો સહિત તેઓ મહાત્મા રાવણ દ્વારા પરાજિત થઈ ચકનાચૂર થયા.

Verse 17

विभीषणवच: श्रुत्वारामोदृढपराक्रमः ।अन्वीक्ष्यमनसासर्वमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.19.17।।

વિભીષણના વચનો સાંભળી, દૃઢ પરાક્રમી શ્રીરામે મનમાં સર્વ વિચાર્યું અને પછી આ વચન ઉચ્ચાર્યું.

Verse 18

यानिकर्मापदानानिरावणस्यविभीषण: ।अख्यातानिचतत्त्वेनह्यवगच्छामितान्यहम् ।।6.19.18।।

હે વિભીષણ! રાવણના જે કર્મો અને પરાક્રમો તું તત્ત્વથી વર્ણવ્યા છે, તેમનો સાચો ભાવ હું સમજી ગયો છું.

Verse 19

अहंहत्वादशग्रीवंसप्रहस्तंसबान्धवम् ।राजानंत्वांकरिष्यामिसत्यमेतद्ब्रवीमिते ।।6.19.19।।

હું દશગ્રીવને પ્રહસ્ત તથા તેના બાંધવો સહિત સંહાર કરીને તને રાજા બનાવીશ—આ સત્ય હું તને કહું છું.

Verse 20

रसातलंवाप्रविशेत्पाताळंवापिरावणः ।पितामहासकाशंवानमेजीवन्विमोक्ष्यते ।।6.19.20।।

રાવણ રસાતળમાં પ્રવેશે કે પાતાળમાં ઉતરે, અથવા પિતામહ બ્રહ્માના ધામ સુધી પહોંચે તોય—મારા હાથમાંથી જીવતો છૂટશે નહીં.

Verse 21

अहत्वारावणंसङ् ख्येसपुत्रजनबान्धवम् ।अयोध्यांनप्रवेक्ष्यामित्रिभिस्तैर्भ्रातृभिश्शपे ।।6.19.21।।

યુદ્ધમાં રાવણને તેના પુત્રો, પરિજન અને બાંધવો સહિત સંહારીને જ હું અયોધ્યામાં પ્રવેશીશ; મારા ત્રણ ભાઈઓની શપથ—નહીંતર નહીં.

Verse 22

श्रुत्वातुवचनंतस्यरामस्याक्लिष्टकर्मणः ।शिरसावन्द्यधर्मात्मावक्तुमेवोपचक्रमे ।।6.19.22।।

અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીરામના વચન સાંભળી, ધર્માત્મા વિભીષણે શિર નમાવી વંદન કર્યું અને બોલવા લાગ્યો.

Verse 23

राक्षसानांवधेसाह्यंलङ्कायाश्चप्रधर्षणे ।करिष्यामियथाप्राणंप्रवेक्ष्यामिचवाहिनीम् ।।6.19.23।।

રાક્ષસોના વધમાં અને લંકાના પ્રધર્ષણમાં હું પ્રાણ સમર્પિત કરી સહાય કરીશ; અને સેનાને પણ સંપૂર્ણ શક્તિથી પ્રવેશ કરાવીશ.

Verse 24

इतिब्रुवाणांरामस्तुपरिष्वज्यविभीषणम् ।अब्रवील्लक्ष्मणंप्रीतस्समुद्राज्जलमानय ।।6.19.24।।

આ રીતે બોલતા વિભીષણને શ્રીરામે પ્રસન્ન થઈ પરિષ્વજ્ય આલિંગન કર્યું અને લક્ષ્મણને કહ્યું: “સમુદ્રમાંથી જળ લાવી દે.”

Verse 25

तेनचेमंमहाप्राज्ञमभिषिञ्चविभीषणम् ।राजानंरक्षसांक्षिप्रंप्रसन्नेमयिमानद ।।6.19.25।।

તે જલથી આ મહાપ્રાજ્ઞ વિભીષણનો અભિષેક કરો; હે માનનીય, મારે પ્રસન્ન થતાં જ તેને રાક્ષસોના રાજા તરીકે તત્કાળ સ્થાપિત કરો.

Verse 26

एवमुक्तस्तुसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।मध्येवानरमुख्यानांराजानंरामशासनात् ।।6.19.26।।

આ રીતે કહ્યા પછી સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)એ રામના આદેશથી વાનર શ્રેષ્ઠોના મધ્યમાં વિભીષણનો રાજાભિષેક કર્યો.

Verse 27

तंप्रसादंतुरामस्यदृष्टवासद्यःप्लवङ्गमाः ।प्रचुक्रुशुर्महात्मानंसाधुसाध्वितिचाब्रुवन् ।।6.19.27।।

રામના તે કૃપાપ્રસાદને જોઈ વાનરો—પ્લવંગમાઓ—તત્કાળ આનંદથી ઉછળી પડ્યા અને મહાત્માને ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી પ્રશંસા કરી.

Verse 28

अथाब्रवीद् हनूमांश्चसुग्रीवश्चविभीषणम् ।कथंसागरमक्षोभ्यंतरामवरुणालयम् ।।6.19.28।।सैन्यैःपरिवृतास्सर्वेवानराणांमहौजसाम् ।

પછી મહાબળવાન વાનરોની સેનાથી ઘેરાયેલા હનુમાન અને સુગ્રીવે વિભીષણને કહ્યું: ‘વરুণાલય એવા અક્ષોભ્ય સાગરને આપણે કેવી રીતે પાર કરીશું?’

Verse 29

उपायंनाधिगच्छामोयथानदनदीपतिम् ।तरामतरसासर्वेससैन्यावरुणालयम् ।।6.19.29।।

‘અમે એવો ઉપાય શોધી શકતા નથી કે જેથી સૈન્યসহ સૌ કોઈ ઝડપથી નદ-નદીપતિ, વરুণાલય એવા સમુદ્રને પાર કરી શકીએ.’

Verse 30

एवमुक्तस्तुधर्मज्ञःप्रत्युवाचविभीषणः ।समुद्रंराघवोराजाशरणंगन्तुमर्हति ।।6.19.30।।

આ રીતે કહ્યા પછી ધર્મજ્ઞ વિભીષણે ઉત્તર આપ્યો: “રાઘવ રાજાએ સમુદ્ર પાસે જઈ તેની શરણ લેવી (વિનંતી કરવી) યોગ્ય છે.”

Verse 31

खानितस्सगरेणायमप्रमेयोमहोदधिः ।कर्तुमर्हतिरामस्यज्ञाते: कार्यंमहामतिः ।।6.19.31।।

સગર રાજાએ ખોદાવેલો આ અપરિમેય મહાસમુદ્ર મહામતિ બની, રામના કાર્યને સિદ્ધ કરવો યોગ્ય છે; કેમ કે રામ એ જ વંશનો છે.

Verse 32

एवंविभीषणेनोक्तोराक्षसेनविपश्चिता ।अजगामाथसुग्रीवोयत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।6.19.32।।

વિદ્વાન રાક્ષસ વિભીષણના વચનથી આ રીતે જાણીને, સુગ્રીવ ત્યાર પછી જ્યાં રામ લક્ષ્મણ સાથે હતા ત્યાં ગયો.

Verse 33

ततश्चाख्यातुमारेभेविभीषणवचश्शुभम् ।सुग्रीवोविपुलग्रीवोस्सागरस्योपवेशनम् ।।6.19.33।।

પછી વિશાળ ગળાવાળા સુગ્રીવે વિભીષણના શુભ વચનો—સમુદ્ર પાસે કેવી રીતે જઈને તેને સંબોધવો—તે રામને જણાવવા શરૂ કર્યા.

Verse 34

प्रकृत्याधर्मशीलस्यराघवस्याप्यरोचत ।।6.19.34।।सलक्ष्मणंमहातेजास्सुग्रीवंचहरीश्वरम् ।सत्क्रियार्थंक्रियादक्षंस्मितपूर्वमुवाचह ।।6.29.35।।

ધર્મમાં સ્વભાવથી અડગ એવા રાઘવને પણ આ ઉપદેશ મનગમતો લાગ્યો.

Verse 35

प्रकृत्याधर्मशीलस्यराघवस्याप्यरोचत ।।6.19.34।।सलक्ष्मणंमहातेजास्सुग्रीवंचहरीश्वरम् ।सत्क्रियार्थंक्रियादक्षंस्मितपूर्वमुवाचह ।।6.29.35।।

પછી મહાતેજસ્વી શ્રીરામે પ્રથમ સ્મિત કરીને, કાર્યમાં નિપુણ એવા લક્ષ્મણને તથા વાનરદળોના સ્વામી હરિેશ્વર સુગ્રીવને, યોગ્ય રીતે કરવાનાં કાર્ય વિષે કહ્યું.

Verse 36

विभीषणस्यमन्त्रोऽयंममलक्ष्मण रोचते ।सुग्रीवःपण्डितोनित्यंभवान्मन्त्रविचक्षणः ।।6.19.36।।उभाभ्यांसम्प्रधार्यार्थंरोचतेयत्तदुच्यताम् ।

“લક્ષ્મણ, વિભીષણનો આ મંત્ર મને રુચે છે. સુગ્રીવ સદા પંડિત છે અને તું મંત્રવિચારમાં વિવેકી છે. તમે બંને સાચા હિતનું વિચારવિમર્શ કરીને જે યોગ્ય લાગે તે મને કહો.”

Verse 37

एवमुक्तौततोवीरावुभौसुग्रीवलक्ष्मणौ ।समुदाचारसंयुक्तमिदंवचनमूचतुः ।।6.19.37।।

આ રીતે કહ્યા પછી, તે બે વીર—સુગ્રીવ અને લક્ષ્મણ—સદાચાર અને મર્યાદાથી યુક્ત એવા આ વચનો બોલ્યા.

Verse 38

किमर्थनौनरव्याघ्र: नरोचिष्यतिराघव: ।विभीषणेनयच्चोक्तमस्मिन् कालेसुखावहम् ।।6.19.38।।

“હે રાઘવ, નરવ્યાઘ્ર! વિભીષણે આ સમયે જે કહ્યું છે તે સુખદ અને હિતકર છે; તો આપણે તેને કેમ ન અનુમોદન કરીએ?”

Verse 39

अबध्वासागरेसेतुंघोरेऽस्मिन्वरुणालये ।लङ्कानासादितुंशक्यासेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।।6.19.39।।

આ ભયંકર સાગર—વરুণનું ધામ—પર સેતુ બાંધ્યા વિના લંકા સુધી પહોંચવું શક્ય નથી; ઇન્દ્ર સહિત દેવો અને અસુરો પણ તેને પહોંચી શકતા નથી.

Verse 40

विभीषणस्यशूरस्ययथार्थंक्रियतांवचः ।।6.19.40।।अलंकालात्ययंकृत्वासागरोऽयंनियुज्यताम् ।यथासैन्येनगच्छामपुरींरावणपालिताम् ।।6.19.41।।

શૂર વિભીષણનું વચન યથાર્થ છે; તે વીરના શબ્દો જેમ છે તેમ અમલમાં મૂકવામાં આવે.

Verse 41

विभीषणस्यशूरस्ययथार्थंक्रियतांवचः ।।6.19.40।।अलंकालात्ययंकृत्वासागरोऽयंनियुज्यताम् ।यथासैन्येनगच्छामपुरींरावणपालिताम् ।।6.19.41।।

કાળનો વ્યર્થ વિલંબ પૂરતો થયો; આ સાગરને વશમાં લેવાય, જેથી અમે સેનાસહિત રાવણપાલિત નગરી તરફ આગળ વધીએ.

Verse 42

एवमुक्तःकुशास्तीर्नोतीरेनदनदीपतेः ।संविवेशतदारामोवेद्यामिवहुताशनः ।।6.19.42।।

આ રીતે કહ્યા પછી, નદ-નદીઓના અધિપતિના કિનારે કુશ ઘાસ પાથરી, રામ ત્યારે બેઠા—જેમ વેદી પર સ્થિત હુતાશન (પવિત્ર અગ્નિ) રહે છે તેમ.