Opening the text

युद्धकाण्ड
युद्धकाण्ड हे वाल्मीकींच्या आदिकाव्याचे वीररस व तत्त्वचिंतन यांचे परम शिखर आहे. लंकेवरील मोहिमेचे कथन येथे निर्णायक टप्प्यावर येते—सीतेची पुनर्प्राप्ती आणि रावणाचा पराभव/वध यांतून कथा पूर्णत्वास जाते. प्रारंभी हनुमान सीतेच्या शोधाचा यशस्वी वृत्तान्त रामांना सांगतो; त्यानंतर राम व सुग्रीव यांच्या नेतृत्वाखाली वानरसेनेची एकजूट, शिस्त आणि रणनिती दृढ होते. पुढे समुद्रतीरी रामांचे सागरदेवाला विधिपूर्वक आवाहन, तीन रात्रांचे अनुष्ठान, त्यातून उद्भवलेला दैवी क्षोभ, आणि नल-नील आदींनी केलेला सेतुबांध—या प्रसंगांनंतर कथा दुर्गबद्ध, वैभवशाली आणि भयछायांनी व्यापलेल्या लंकेच्या नगरीत प्रवेश करते. या काण्डाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘मंत्र’ (सल्लामसलत) आणि ‘युद्ध’ (रण) यांची सतत अदलाबदल. रावणसभेतील चर्चा, विभीषणाचे धर्माधिष्ठित हितोपदेश, त्याचा अव्हेर, आणि विभीषणाचे रामांकडे शरणागमन—हे सर्व युद्धवर्णनांबरोबर समांतर चालते. सैन्यव्यूह, वीरांची यादी, रणघोष यांच्या मध्ये राक्षसवीरांची लाटो-लाट येते—धूम्राक्ष, वज्रदंष्ट्र, प्रहस्त, कुंभकर्ण, इंद्रजित—आणि प्रत्येक पराभव अधर्मातून निर्माण होणारी रणनीतिक अंधता, एकाकीपणा व विनाश यांचे नैतिक तर्क अधिक ठळक करतो. काव्यभाषा अनेकदा विश्वव्यापी विस्तार घेते—अपशकुन, वादळांचे चित्रण, रक्तनद्यांच्या उपमा, प्रलयकालीन प्रतिमा—तरीही शोकाचा अंतरंग सूर टिकून राहतो. अशोकवनातील सीतेचे विलाप, रामांची मानवी असुरक्षा, लक्ष्मणाचा पराक्रम, हनुमानाची बुद्धी व धैर्य—यांमुळे युद्धाचा नैतिक भार तीव्र होतो. इंद्रजिताचे मायायुद्ध, राम-लक्ष्मणांचे स्तंभन, सीतेसमोर दाखवलेला त्यांचा भासमान पराभव, आणि निकुंभिला-प्रसंगात त्याच्या यागशक्तीचा प्रतिकार—धर्मयुद्धातील सूक्ष्म नीती उलगडतात. समग्र महाकाव्यात युद्धकाण्ड हे राजधर्माची निर्णायक कसोटी आहे. सत्य, संयम, मैत्रीधर्म, शरणागत-रक्षण आणि निरपराधांचे संरक्षण—यांनी नियंत्रित असलेले बलप्रयोगच धर्म्य मानले आहेत. विभीषणाचा शरणागतधर्म, वानरांची संघशक्ती, सेतुबांधाचा लोकहितकारी पुरुषार्थ, तसेच कुंभकर्णवधानंतर लंकेचा ढासळलेला आत्मविश्वास—हे सर्व रावणाविरुद्ध अंतिम टप्प्याची पार्श्वभूमी तयार करतात. हा आढावा IIT कानपूरच्या दक्षिणी पाठपरंपरेनुसार आहे; त्या परंपरेत काही अतिरिक्त पारंपरिक श्लोक जतन झालेले असून काही युद्धवर्णने व सभेतील विचारमंथन अधिक विस्ताराने येते.
प्रथमः सर्गः · Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
या सर्गात श्रीराम हनुमानाचा वृत्तान्त ऐकून स्नेहाने त्याची विधिवत् प्रशंसा करतात. महोदधी लंघून कडेकोट रक्षण असलेल्या लंकेत प्रवेश करून वैदेहीचा ठावठिकाणा निश्चित करणे—हे कार्य ते जवळजवळ अनुपम मानतात आणि याला आदर्श भृत्यधर्माचे उदाहरण ठरवतात. तसेच सेवकांचे नैतिक वर्गीकरण सांगतात: जो भक्तिभावाने कठीण काम सिद्ध करतो तो उत्तम; जो राजाला काय प्रिय आहे हे आधीच ओळखत नाही तो मध्यम; आणि जो सोपवलेले कामही पार पाडत नाही तो अधम। हनुमानाच्या यशामुळे रघुवंशाचे रक्षण झाले, कारण सीतेचे स्थान निश्चित झाले, असे राम मान्य करतात. तरीही इतक्या मधुर वचनांची व सेवाभावाची योग्य परतफेड आपण तत्काळ करू शकत नाही, असे ते करुणेने सांगतात; त्या क्षणी देण्यासारखे त्यांच्या जवळ फक्त आलिंगनच आहे। यानंतर प्रसंग आनंदातून रणनीतीकडे वळतो. माहिती मिळूनही विशाल, दुस्तर समुद्र समवेत वानरसेनेसह कसा पार करावा—या कठीण प्रश्नाने रामांचे मन व्याकुळ होते. शोकस्पर्शित असूनही दृढनिश्चयी राम हनुमानाला केंद्रस्थानी ठेवून विचार व परामर्श करीत समुद्रलङ्घनाच्या समस्येवर चिंतन सुरू करतात।
युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः · Sugriva’s Counsel: From Grief to Strategy (Bridge to Lanka)
या सर्गात सुग्रीव शोकग्रस्त रामाला सातत्याने उपदेश करतो. तो सांगतो की क्षत्रिय-नेत्याला असा शोक शोभत नाही; शोक शौर्य क्षीण करतो आणि कार्यसिद्धीचा नाश करतो. म्हणून रामाने नैराश्य टाकून धैर्य व तेज धारण करावे, आणि आवश्यक असल्यास संयत क्रोधही स्वीकारावा, असे तो प्रेरित करतो. पुढे सुग्रीव युक्तिवादाने स्पष्ट करतो—सीतेचे ठिकाण ज्ञात आहे आणि त्रिकूटशिखरावरची लंका निश्चित आहे; त्यामुळे निष्क्रिय राहण्यास कारण नाही. वानर-नायक समर्थ व उत्साही आहेत; रामकार्याकरिता ते अग्नीतही उडी घेण्यास सिद्ध आहेत, असे सांगून तो संघबळ अधोरेखित करतो. त्याचा मुख्य निष्कर्ष असा की वरुणाच्या धामासारख्या भयंकर समुद्रावर सेतू बांधल्याशिवाय लंकेवर विजय मिळणार नाही; म्हणून प्रथम सेतुबांधणी आवश्यक आहे. सेतू तयार झाला आणि सेना पार उतरली की विजय जवळजवळ निश्चित मानावा—हा विजय-निकष तो वारंवार मांडतो. शेवटी शुभ निमित्तांचे संकेत देऊन तो आश्वस्त करतो की रामाने धनुष्य उचलताच त्रैलोक्यातील कोणताही शत्रू त्यांच्यासमोर टिकू शकत नाही।
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
सुग्रीवाचा युक्तिवाद ऐकून श्रीरामांनी हनुमंताला अचूक वृत्तांत मागितला—शत्रुसैन्याचे परिमाण, दुर्गात प्रवेश करणे कठीण अशा द्वारांची संख्या व स्वरूप, संरक्षणाची साधने आणि राक्षसांची वस्ती. वाक्चातुर्यात श्रेष्ठ हनुमंताने क्रमाने लंकेची दुर्गव्यवस्था सांगण्याचे मान्य केले। हनुमंताने लंकेचे वैभव व युद्धसज्जता वर्णिली—रथ, मदोन्मत्त हत्ती आणि असंख्य राक्षसांनी भरलेली; उंच-रुंद प्रवेशद्वारे, धातूने जडलेली कपाटे व लोखंडी सळया; बाण व दगड झाडणारी यंत्रे, आणि शतघ्नी इत्यादी काटेरी अस्त्रांनी सज्ज पहारेकरी. रत्नखचित सुवर्णप्राकाराने वेढलेली लंका, थंड पाण्याने भरलेल्या खोल खंदकांनी दुर्गम—ज्यात मासे व मगरी आहेत; चल सेतू यंत्रांनी उचलून प्रवेश रोखला जातो। रावणाची अखंड जागरूकता व प्रत्येक द्वारावरची सैन्यवाटणी सांगून, समुद्रलांघन साध्य झाले तर लंकेचा पराभव निश्चित असा रणनीतिक निष्कर्ष त्याने दिला। शेवटी शुभकाळ साधून त्वरित सैन्यउद्योग करण्याची विनंती हनुमंताने श्रीरामांना केली।
समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः (March to the Seacoast and Encampment at the Shore)
हनुमानाने सांगितलेला लंकेचा वृत्तांत ऐकून श्रीरामांनी क्षणाचाही विलंब न करता निश्चय केला—राक्षसांचा दुर्ग उद्ध्वस्त करून सीतेचा उद्धार करायचा. त्यांनी प्रस्थान शुभ असल्याचे सांगितले; अनुकूल नक्षत्रयोग व मंगल निमित्तांचा उल्लेख करून शिस्तबद्ध मोहिमेचे आदेश दिले. नीलाला अग्रदलनायक नेमून जल-फल-मूलसमृद्ध मार्ग सुरक्षित ठेवणे व राक्षसांकडून रसद नष्ट होऊ न देणे अशी जबाबदारी दिली; वानरांना दलदली, वनदुर्ग व लपलेल्या ठिकाणांसह कठीण प्रदेशांची टोह घेण्यास सांगितले. यानंतर प्रचंड वानरसेना सुव्यवस्थित व्यूहांत पुढे निघाली; नामांकित सेनापतींनी पार्श्व व पृष्ठभागाचे रक्षण केले. लक्ष्मणांनी आकाशातील चिन्हे पाहून विजयाची शुभसूचना सांगितली. सेना सह्य व मलय पर्वतरांगा ओलांडून महेंद्र पर्वतावर पोहोचली आणि अखेरीस वरुणालय—महासागर—किनारी आली. समुद्र अतिविस्तीर्ण, दुस्तर व आकाशासारखा अगाध भासतो; त्यात मकर, सर्प व तिमिंगिल इत्यादी भयंकर जलचर आहेत असे वर्णन येते. हे पाहून श्रीरामांनी तटावरील वेलावनात छावणी टाकण्याची आज्ञा दिली आणि समुद्र पार करण्याच्या उपायांवर मंत्रणा करण्यासाठी सभेचे आवाहन केले—समुद्रबाधा दूर करण्याच्या पुढील उपायांपूर्वीचा हा रणनीतिक विराम ठरतो.
सेनानिवेशः रामविलापश्च (Encampment on the Northern Shore; Rama’s Lament and Sandhyā)
सर्गाच्या आरंभी नील परंपरेनुसार समुद्राच्या उत्तरेकाठी वानरसेनेचा शिस्तबद्ध छावणी-निवेश करतो. मैंद व द्विविद सर्व दिशांनी गस्त घालून छावणीची सुरक्षा पक्की करतात. सेना स्थिरावल्यानंतर श्रीराम लक्ष्मणास सीतावियोगाचा दीर्घ विलाप सांगतात. ते म्हणतात की सामान्य शोक काळाने कमी होतो; पण सीतेचे दर्शन न झाल्याने माझे दुःख दिवसेंदिवस वाढत आहे. तिचे तारुण्य निघून जाईल ही चिंता, आणि राक्षसांमध्ये तिची असहाय अवस्था याची भीती त्यांच्या मनाला छळते. ते उपमांनी भाव व्यक्त करतात—सीता जिवंत आहे ही वार्ता हाच माझा प्राणाधार, जसा कोरडा शेत शेजारच्या सिंचित शेताच्या ओलाव्याने थोडा तग धरतो; आणि सीता राक्षसांतून अशी प्रकट होईल, जशी शरद्ऋतूच्या ढगांतून चंद्रकला दिसते. विलापाबरोबरच त्यांचा कर्तव्यबोध व संकल्पही दृढ होतो—रावणाचा पराभव करून सीतेला परत आणणे हेच ध्येय. दिवस मावळता लक्ष्मण त्यांना धीर देतात; श्रीराम शोकाकुल असूनही संयम राखून संध्योपासना करतात आणि सीतेचे स्मरण करीत राहतात.
रावणस्य मन्त्रविचारः · Ravana’s Council on Strategy
या सर्गाच्या आरंभी रावण लंकेत हनुमानाने केलेल्या भयावह कृत्यांचे परिणाम तपासतो—घुसखोरी, विध्वंस, प्रमुख राक्षसांचा वध आणि सीतेचे यशस्वी दर्शन। दुर्मिळ लज्जा/ह्रीने तो मस्तक झुकवून सामूहिक मंत्रविचाराकडे वळतो आणि विजय हा ‘मंत्र-मूल’ आहे, असे स्पष्ट मानतो। यानंतर तो पुरुषार्थ व सल्ल्याची गुणवत्ता तीन प्रकारांत मांडतो—उत्तम, मध्यम, अधम। उत्तम पुरुष समर्थ मंत्री व मित्रांसह विचार करून, दैव (धर्मन्यायाच्या उच्च व्यवस्थेवरील श्रद्धा) ठेवून कार्य करतो; मध्यम एकटाच निर्णय घेऊन पुढे जातो; अधम गुण-दोष न पाहता ‘मीच करीन’ असे अहंकाराने, दैवविश्वासाविना वागतो। राजनीतीच्या दृष्टीने तो मंत्राचाही क्रम सांगतो—शास्त्राधारित सर्वसम्मती सर्वोत्तम; मतभेदांनंतर जेव्हा एकमत होते ते मध्यम; आणि एकता नसलेली हट्टी गटबाजी निंद्य। शेवटी तातडीचा धोका उभा राहतो—हजारो पराक्रमी वानरांनी वेढलेला श्रीराम लंकेला वेढा घालण्यासाठी येत आहे; म्हणून नगर व सेना—दोघांच्या हिताचा उपाय रावण मंत्र्यांकडे मागतो।
राक्षसपरिषद्वाक्यम् · Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
या सर्गात राक्षसांचे वृद्ध व शूर सभासद हात जोडून रावणाला संबोधतात. दरबारी आश्वासन आणि युद्धगर्व यांच्या साहाय्याने ते त्याचा निर्धार स्थिर करीत म्हणतात की समोरचे शत्रू ‘सामान्य’ आहेत, म्हणून राजाने मनात चिंता धरू नये; पण त्यांच्या बोलण्यात शत्रूविषयी सूक्ष्म राजकीय बुद्धीचा अभावही दिसून येतो. ते रावणाच्या पूर्वविजयांची उजळणी करतात—रसातळातील नागांचे दमन, वासुकी व तक्षक यांनाही वश करणे; कैलासावर कुबेराचा अपमान करून पुष्पकविमानाचे हरण; तसेच दानव मयाची कन्या मंदोदरी भयामुळेच मैत्री-रूपाने पत्नी म्हणून प्राप्त होणे। मधु इत्यादी दानवांवर विजय आणि ‘यमलोक-सागर’सदृश मृत्युमय संकटांत उतरूनही वर येण्याची युद्धोपमा देऊन ते रावणाची कीर्ती वाढवतात. शेवटी ते नीती सांगतात—महेश्वराची यज्ञाराधना करून दुर्लभ वर मिळवलेला, आणि पूर्वी इंद्राला जिंकून त्याला बरोबर घेऊन लंकेत प्रवेश केलेला इंद्रजित पाठवावा; तो वानरसेना नष्ट करील आणि रामालाही संहारण्यास समर्थ आहे।
युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः · राक्षससभा-युद्धपरामर्शः (War-Council Boasts and Stratagems)
युद्धकाण्डातील या अष्टम सर्गात हनुमानाने पूर्वी केलेल्या उपद्रवानंतर लंकेतील राक्षससभेत युद्धविचार होतो. अनेक राक्षस-नेते संकटाचे स्वरूप मांडतात व उपाय सुचवतात. मेघश्याम प्रहस्त हात जोडून बोलताना हनुमानाला तुच्छ लेखतो आणि सांगतो की केवळ दर्पयुक्त पराक्रमाने नव्हे, तर उपाय (कपटयुक्त युक्ती) व सावधगिरीनेच विजय मिळेल. तो प्रस्ताव ठेवतो की हजारो कामरूप राक्षसांनी मनुष्यवेष धारण करून रामाजवळ जावे आणि फसव्या भाषणांनी राम-लक्ष्मणांचे मन डळमळीत करावे। यानंतर सभेतील सूर उग्र प्रतिज्ञांकडे वळतो. दुर्मुख अपमान अक्षम्य म्हणत संताप व्यक्त करतो; वज्रदंष्ट्र रक्तलिप्त लोखंडी गदा उचलतो; वज्रहनु व इतर सुग्रीव, अङ्गद, हनुमान तसेच राम-लक्ष्मण यांनाही मारण्याच्या वा भक्षण करण्याच्या बढाया मारतात. आणखी एक कपट सांगितले जाते—भरत सेना घेऊन येत आहे अशी वार्ता पसरवून गोंधळ निर्माण करणे. अशा रीतीने या सर्गात युक्तीचा उल्लेख असूनही तो वारंवार दर्पपूर्ण युद्धगर्जनेने झाकोळला जातो; धर्मनिष्ठ संकल्प आणि अधर्ममय कपट यांचा नैतिक विरोध येथे ठळक होतो।
विभीषणोपदेशः · Vibhishana’s Counsel to Ravana
या सर्गाच्या आरंभी राक्षसांची युद्धसज्जता जणू सूचीप्रमाणे वर्णिली आहे। इंद्रजित् इत्यादी प्रमुख राक्षस-नायक क्रोधाने पेटून परिघ, पट्टिश, प्रास, शक्ति, शूल, परशु, धनुष्य-बाण व तीक्ष्ण खड्ग धारण करून उठतात आणि राम, लक्ष्मण, सुग्रीव व हनुमान यांचा वध करण्याचा निर्धार व्यक्त करतात. तेव्हा विभीषण मध्ये पडून त्या सशस्त्र सभेला थांबवितात व नीतीयुक्त, क्रमबद्ध उपदेश करतात। ते सांगतात—साम, दान, भेद या तीन उपायांनी जे साध्य होत नाही, तेही विचारपूर्वकच पराक्रमाने करावे; अवमान व उतावळेपणाने नव्हे, तर पद्धतशीर परीक्षणानेच सिद्धी मिळते। शत्रूला तुच्छ मानू नका—हनुमानाचे समुद्र-लांघणे त्यांच्या असामान्य सामर्थ्याचे प्रमाण आहे—आणि सीताहरण हा रावणाचा मूळ अपराध धर्मदृष्टीने न्याय्य कसा, असा प्रश्नही ते उपस्थित करतात। विभीषण शांततेचा मार्ग सुचवितात—क्रोध सोडा, धर्मनिष्ठ व दृढव्रती रामाशी निरर्थक वैर करू नका, आणि मैथिली सीतेला परत द्या; अन्यथा लंका व राक्षसांचा विनाश अटळ आहे। रावण हे ऐकून सभा विसर्जित करून राजप्रासादात निघून जातो; उपदेश औपचारिकरीत्या संपतो, पण त्याचा सारार्थ तो मनापासून स्वीकारत नाही।
विभीषणोपदेशः · Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
प्रातःकाळी विभीषण रावणाच्या दुर्गयुक्त राजनिवासाकडे जातो. तेथे सुवर्णालंकृत आसने, वेदपाठाचा घोष आणि यज्ञकर्माची तयारी असा राजदरबाराचा वैभवपूर्ण देखावा आहे. शिष्टाचार पाळून तो प्रवेश करतो; मंत्र्यांच्या उपस्थितीत राजश्रीने विराजमान रावणाला प्रणाम करून योग्य देश-काल पाहून ‘हित’—कल्याणकारी, नीतियुक्त उपदेश—करू लागतो। वैदेही लंकेत आल्यापासून दिसलेल्या अशुभ-निमित्तांची तो माहिती देतो—यज्ञाग्नी नीट न पेटता धूर व ठिणग्या उडणे; यज्ञस्थानी व हविर्भागात साप व मुंग्या दिसणे; पशुधन व युद्धवाहने व्याकुळ व विकृत होणे; कावळ्यांचे कर्कश ओरडणे, नगरावर गिधाडांचे थवे जमणे, आणि द्वारांशी मांसाहारी पशूंचे मेघगर्जनेसारखे नाद होणे। या संकेतांवरून तो उपाय सांगतो—यांचे शमन व प्रायश्चित्त म्हणजे वैदेहीला राघवाकडे परत देणे। हा सल्ला मोहाने किंवा लोभाने नाही, असे तो स्पष्ट करतो; भीतीमुळे मंत्री मौन आहेत, असेही सांगतो। पण क्रोधाने पेटलेला रावण आपल्या अवध्यत्वाचा गर्व मिरवून उपदेश धुडकावतो आणि विभीषणाला तिरस्कारपूर्वक दूर करतो—याच ठिकाणी विवेकाचा नकार होऊन युद्ध अटळ ठरते।
रावणस्य सभाप्रवेशः (Ravana Enters the Royal Assembly and Summons Counsel)
युद्धकांडातील ११व्या सर्गात रावण मैथिलीवरील आसक्तीने क्षीणतेज झालेला असून, पापकर्माचे सामाजिक परिणाम मनात धरून, गेलेल्या वेळेची तातडी ओळखतो आणि युद्धविषयक मंत्रणा त्वरित करणे आवश्यक मानतो. तो अत्यंत अलंकृत रथावर आरूढ होऊन, भेरी-मृदंग व शंखनादाच्या गजरात, विविध वेशभूषा व शस्त्रांनी सज्ज राक्षसांच्या संरक्षणात सभेकडे निघतो. राजमार्गावर छत्र-चामर, वंदना व स्तुती यांसह राजवैभवाचा सोहळा दिसतो. पुढे तो विश्वकर्म्याने निर्मिलेल्या सदैव प्रकाशमान सभागृहात प्रवेश करतो—जिथे सुवर्ण-रौप्य स्तंभ, स्फटिकासारखा अंतर्भाग, सुवर्णवस्त्रांची आच्छादने आणि कडक पहारा आहे. रत्नजडित सिंहासनावर बसून रावण वेगवान दूतांना आज्ञा देतो की लंकेतील सर्व ठिकाणांहून राक्षसांना शत्रूंविरुद्धच्या एका महान कार्यासाठी तात्काळ जमवा. या आवाहनाने लंका गजबजते; नायक रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळाने येतात, वाहने थांबवून पर्वतगुहेत सिंह शिरावेत तसे सभेत प्रवेश करतात. ते शिष्टाचाराप्रमाणे आसनांवर बसून मौन पाळतात. मंत्री, योद्धे आणि शेवटी विभीषणही येतो; चंदन व धूपाचा सुगंध सभेत पसरतो. शस्त्रधारी वीरांमध्ये रावण वसूंमध्ये इंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो—राजकीय प्रभा उजळ, पण नैतिक बळ आतून दुर्बल भासते.
युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः · रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च (Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel)
या द्वादश सर्गात लंकेतील राक्षससभेत युद्धनीतीचा दरबारी विचार होतो. रावण सर्व राक्षससमूहाचे निरीक्षण करून सेनापती प्रहस्ताला आज्ञा देतो की दुर्गाच्या आत व बाहेर चतुरंगिणी सेनेची मांडणी करून नगररक्षा अधिक कठोर करावी. प्रहस्ताने सिद्धता कळविल्यावर रावण आपल्या निकटस्थांना सांगतो की त्याची कृत्ये मंत्रपरामर्शानेच चालतात व कधी निष्फळ होत नाहीत; कुम्भकर्ण दीर्घ निद्रेमुळे या प्रसंगापासून अनभिज्ञ राहिला होता। त्यानंतर रावण दण्डकारण्यातून सीताहरणाचे समर्थन करीत कामवश झालेली इच्छा व सीतेच्या नकारामुळे झालेली खिन्नता उघड करतो—कामाने विवेक ढळला की राज्यकारभारातही संकट निर्माण होते. तो समुद्रलांघणीबद्दल चिंता व्यक्त करतो, तरी मनुष्यांपुढे आपण अजेय आहोत असा गर्व दाखवतो; आणि सुग्रीवासह वानरसेना घेऊन राम-लक्ष्मण तीरावर येऊन सीतेला परत नेण्यासाठी आले आहेत असे सांगतो। ही कामग्रस्त वाणी ऐकून कुम्भकर्ण पूर्वविचार न करता निर्णय घेतल्याची निंदा करतो व नीति सांगतो—योग्य उपाय व क्रम न पाळता केलेले कार्य फसते, घाईचा निर्णय शत्रुबळाचा विचार करीत नाही. तरीही तो बळाने परिस्थिती सुधारण्याची प्रतिज्ञा करतो—राम-लक्ष्मणांचा वध व वानरनायकांचा संहार करीन असे म्हणतो; रावणाने पुन्हा धैर्य धरून भोगात स्थित राहावे, युद्धभार तो स्वतः उचलेल असे आश्वासन देतो।
महापार्श्वस्य परामर्शः · Mahāpārśva’s Counsel and Rāvaṇa’s Confession of Brahmā’s Curse
या सर्गात महापार्श्व रावणाला सल्ला देतो की त्याने सामोपचार सोडून बळाचा (दंड) वापर करावा आणि सीतेचा उपभोग घ्यावा. यावर रावण एक जुने रहस्य उघड करतो. तो सांगतो की पूर्वी त्याने पुंजिकस्थला नावाच्या अप्सरेवर बळजबरी केली होती, ज्यामुळे ब्रह्मदेवाने त्याला शाप दिला होता की जर त्याने पुन्हा कोणत्याही स्त्रीला तिच्या इच्छेविरुद्ध स्पर्श केला, तर त्याच्या मस्तकाचे शंभर तुकडे होतील. या शापाच्या भीतीमुळेच तो सीतेवर बळजबरी करत नाही. शेवटी, रावण आपल्या पराक्रमाचे वर्णन करत म्हणतो की तो रामाच्या सैन्याचा नाश करेल आणि कुबेराकडून लंका जिंकल्याप्रमाणेच रामाचाही पराभव करेल.
विभीषणोपदेशः (Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court)
या सर्गात लंकेच्या सभेत साध्य-असाध्य, धर्म-अधर्म आणि राज्यनीती यांवर गंभीर चर्चा होते. रावणाचे मत व कुंभकर्णाची गर्जना ऐकून विभीषण नीतिपर उपदेश करतो—रामविरोधाचे ध्येय अशक्य आहे, आणि अधर्माच्या संकल्पातून स्वर्गसदृश यश मिळत नाही. ‘ज्याला पोहता येत नाही तो समुद्र पार करू शकत नाही’ हा दृष्टांत देऊन, तसेच बलाबलाची तुलना करून, धर्मनिष्ठ श्रीरामांचा पराक्रम व रणातील श्रेष्ठता तो अधोरेखित करतो. विभीषण वारंवार सांगतो की लंकेवर आपत्ती येण्यापूर्वी सीतेला त्वरित श्रीरामांकडे परत द्यावे; अन्यथा वज्रासारख्या बाणांनी लंकेच्या नायकांची शिरे छिन्न होतील. प्रहस्त गर्वाने म्हणतो की देवांनाही वा इतर कोणालाही तो घाबरत नाही; तेव्हा विभीषण अधिक तीव्र इशारा देत राघवांसमोर राक्षसवीरही टिकू शकणार नाहीत असे सांगतो. यानंतर राजकीय विकारांचा विषय येतो—रावण व्यसनाधीन, आवेगी आणि स्वतःच्या कर्मांनी निर्माण झालेल्या बंधनात अडकलेला, जणू सहस्रफणी सर्पाने वेढलेला असा दाखवला आहे. शेवटी मंत्रिनीतिचा सार—शत्रूचे बळ, आपली क्षमता आणि राज्याची वाढ-घट यांचा विचार करून, केवळ राजहित साधेल असा विवेकी सल्ला द्यावा।
विभीषण-इन्द्रजित् संवादः (Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal)
या पंधराव्या सर्गात राक्षससेनापती मेघनाद (इंद्रजित) आणि विभीषण यांच्यात तीव्र वाक्ययुद्ध घडते. बृहस्पतीसदृश बुद्धिमान विभीषणांच्या सावधानतेला इंद्रजित भीतीचे व अयोग्यतेचे लक्षण मानून धिक्कारतो. तो विभीषणांना कुलात पराक्रमहीन ठरवून अपमान करतो आणि गर्वाने म्हणतो—राम-लक्ष्मण हे साधे मनुष्य; सामान्य राक्षसही युद्धात त्यांचा वध करू शकेल. पुढे तो आपल्या शौर्याचा डंका पिटतो—इंद्राला पाडले, ऐरावताला वश केले—आणि त्यामुळे राम-लक्ष्मणांना ‘सामान्य मानव’ म्हणून कमी लेखतो. विभीषण नीतिपर उत्तर देतात—इंद्रजित निर्णयात अपरिपक्व, वाणीमध्ये आत्मघातकी, आणि विनाश जवळ असूनही रावणाचा मार्ग स्वीकारून मोहग्रस्त आहे. ते खोट्या मैत्रीचा व अहितकारी सल्ल्याचा दोष दाखवून व्यवहार्य उपाय सुचवतात: सीतेला धन-रत्न व अलंकारांसह रामाकडे शरण देऊन दुःखाचा अंत करावा व लंकेचा सर्वनाश टाळावा. अशा रीतीने या सर्गात दर्पयुक्त सैन्यगर्वाच्या विरोधात धर्मयुक्त राज्यनीती व वास्तववादी जोखीम-आकलन यांचे महत्त्व स्पष्ट होते।
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
या सोळाव्या सर्गात सभेत ‘हितोपदेशा’च्या निमित्ताने मोठा भेद निर्माण होतो. विभीषण रावणाच्या कल्याणासाठी हितवचन सांगतो; पण कालचोदित रावण परुष वाणीने प्रत्युत्तर देतो. तो अनार्याशी मैत्री व्यर्थ ठरते हे उपमांच्या मालिकेतून दाखवतो—कमळपानावर पाणी न टिकणे, मधु चाखूनही कृतघ्न भ्रमर, स्नानानंतरही मलिन हत्ती, आणि शरद्-मेघांचे गर्जूनही न बरसणे—धर्म नसला की सद्गुण निष्फळ ठरतात, हेच त्यातून ठसवतो. तसेच अशी वाणी दुसऱ्याने बोलली असती तर तत्काळ दंड झाला असता, अशी धमकीही देतो. न्यायवादी विभीषण गदा घेऊन चार राक्षसांसह उठतो व आकाशात जाऊन रावणाला सुनावतो—ज्येष्ठभ्राता पूज्य असतो; पण तू धर्ममार्गापासून ढळलास. तो नीतिसार सांगतो: गोड बोलणारे पुष्कळ; पण अप्रिय असूनही हितकारक सत्य बोलणारे व ऐकणारे विरळ. रावण मृत्युपाशाने बांधला आहे; रामाचे ज्वलंत बाण त्याला भेदतील—काळाच्या पकडीत महाबलीही पडतात, असे तो बजावतो. शेवटी ज्येष्ठाच्या हितासाठी बोललो म्हणून क्षमा मागून, स्वतःचे व लंकेचे रक्षण कर असे सांगून, तो निरोप घेऊन निघून जातो; कथनाचा निष्कर्ष—मरणासन्न लोक मित्रांचा हितोपदेश स्वीकारत नाहीत।
विभीषणागमनम् (Vibhīṣaṇa’s Arrival and the Debate on Refuge)
या सर्गात शरणागत-धर्म आणि राजनितीतील सावधपणा यांचा विचार केंद्रस्थानी येतो. रावणाला कठोर शब्दांनी धारेवर धरून आणि सीतेला परत देण्याचा उपदेश करून विभीषण चार सहकाऱ्यांसह लंका सोडतो व रामांच्या निकट येतो. तो उत्तरेकडील तीराजवळ आकाशात स्थिर राहून स्वतःची ओळख रावणाचा धाकटा भाऊ म्हणून करून देतो, सीताहरण व अशोकवाटिकेतील तिच्या बंदिवासाचे वृत्त सांगतो आणि राघवाकडे शरण मागत आपला संदेश पोहोचवावा अशी विनंती करतो. सुग्रीव राज्यकारभाराच्या दृष्टीने याकडे संशयाने पाहतो—रूप बदलणारे राक्षस हेर असू शकतात; म्हणून कठोर उपाय, जागरूकता, व्यूहरचना व संरक्षण, मंत्रणागोपनीयता आणि गुप्तचरव्यवस्था यांवर तो भर देतो. राम सुग्रीवाचे युक्तिवचन मान्य करून वानरमंत्र्यांची मते विचारतात; अंगद, शरभ, जांबवान व मैंद संशय ठेवून देखरेख व सावध चौकशी सुचवतात. हनुमान वर्तन-लक्षणांच्या आधारे म्हणतो—विभीषणाची वाणी, नम्रता, धैर्य व स्थैर्य यात दुष्ट हेतू दिसत नाही; लपलेला हेतू बहुधा स्वर व आचरणातून उघड होतो. अशा रीतीने हा अध्याय नीतिसावधपणासह शरण कधी व कशी द्यावी याचा धर्मविचार जोडून दाखवतो.
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
अठराव्या सर्गात निर्णायक क्षणी विभीषण शरण येताच वानरछावणीत संभ्रम निर्माण होतो. हनुमानाचे वृत्त ऐकून श्रीराम प्रसन्न होतात व विभीषणाविषयी आपला निर्णय सांगणार असल्याचे जाहीर करून हितचिंतकांना ऐकण्यास बोलावतात. सुग्रीव संशय व्यक्त करतो—विभीषण रावणाने पाठवलेला गुप्तहेर असू शकतो; म्हणून सावधगिरी, रोखणे किंवा बांधून ठेवणे योग्य असे तो सुचवतो. श्रीराम प्रथम आपल्या अजेय पराक्रमाचा आधार देतात आणि मग धर्मन्याय मांडतात. अंजली जोडून शरण मागणाऱ्यास—तो शत्रू असला तरी—इजा करू नये, असे ते उदाहरणांनी स्पष्ट करतात; शत्रूलाही अतिथीधर्माने जपणाऱ्या कपोतीचा दृष्टांत आणि कंदु मुनींच्या स्मृत धर्मवचनांचा उल्लेख करून शरणागत-धर्म दृढ करतात. अखेरीस श्रीराम औपचारिक प्रतिज्ञा करतात—जो कोणी एकदाही “मी शरण आलो” असे म्हणेल, तो विभीषण असो, सुग्रीव असो किंवा रावण असो, त्याला मी अभय देईन. या धर्मवचनाने सुग्रीव अंतर्मुख होतो; विभीषणाची शुद्धता ओळखून तो स्वीकारास अनुमोदन देतो व त्वरित मैत्री करण्यास सांगतो. मग श्रीराम विभीषणास भेटण्यास पुढे जातात; राजधर्मातील शरणागतीचा हा प्रसंग एक दृढ आधार म्हणून उभा राहतो।
विभीषणाभिषेकः · The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean
या सर्गात रामाने दिलेले अभयदान हे विभीषणाशी झालेल्या मैत्रीचे सार्वजनिक, विधिपूर्वक आणि राजकीय वैधता देणारे कृत्य ठरते. विभीषण खाली उतरून साष्टांग नमस्कार करतो, लंकेशी असलेले पूर्वसंबंध त्यागून रामाची शरणागती स्वीकारतो आणि आपले प्राण व राज्यभाग्य रामाच्या अधीन अर्पण करतो. राम त्याला संयत शब्दांनी आश्वस्त करतात व राक्षसांच्या बळ-दुर्बलतेची गुप्त माहिती विचारतात. विभीषण रावणाची वरप्राप्त जवळजवळ अजेयता, कुंभकर्णाचा महाबल-पराक्रम, प्रहस्ताची पूर्वविजयकीर्ती, इंद्रजिताची अग्निकर्माने मिळवलेली अदृश्यता, इतर सेनापती तसेच लंकेच्या सेनेची प्रचंड संख्या व क्रूरता यांचे वर्णन करतो. तेव्हा राम सत्यप्रतिज्ञा करतात—रावणवधानंतर विभीषणाला लंकेचा राजा स्थापीन—आणि ती प्रतिज्ञा तत्क्षणी कृतीत उतरवतात. लक्ष्मण समुद्रजल आणून वानरप्रमुखांच्या साक्षीने विभीषणाचा अभिषेक करतात; तो राक्षसराज म्हणून प्रतिष्ठित होतो आणि जयघोष होतो. पुढे हनुमान व सुग्रीव समुद्र कसा पार करावा असे विचारतात; विभीषण सागराची शरण घ्यावी असा सल्ला देतो व सगरवंशाशी रामाचा वंशसंबंध स्मरण करून देतो. सुग्रीव हा सल्ला रामाला सांगतो; राम मान्य करून तटावर कुश पसरून बसतात आणि लंकागमनासाठी पुढील धर्मयुक्त उपायास सज्ज होतात.
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
या विसाव्या सर्गात गुप्तचर-निरीक्षण, कूटनीतिक संदेश आणि युद्धधर्माची सार्वजनिक कसोटी यांचा संक्षिप्त पण प्रभावी क्रम येतो. राक्षस गुप्तचर शार्दूल सुग्रीवाच्या छावणीत शिरून ध्वजांनी शोभणारे वानर-ऋक्ष सैन्य पाहतो आणि रावणाला कळवतो की हे बळ लंकेकडे दुसऱ्या, अपरिमित समुद्रासारखे सरकत आहे; समुद्रकिनारी उभे असलेले राम-लक्ष्मण आणि सैन्याचा प्रचंड विस्तारही तो सांगतो. यानंतर रावण शुकाला दूत म्हणून पाठवतो. शुक सुग्रीवाच्या वंश-पराक्रमाची स्तुती करताना रावणाचा अपराध कमी दाखवतो आणि लंकेच्या अजेयतेचा दावा करतो—उद्देश वानरांचे मनोबल खच्ची करणे व मैत्रीत फूट पाडणे. शुक पक्षिरूप घेऊन आकाशातून बोलतो; पण संतप्त वानर त्याच्यावर हल्ला करतात. तेव्हा तो दूतवध निषिद्ध आहे हा नियम सांगतो आणि खरा दूत फक्त स्वामीचा संदेश देतो, स्वतःहून अनधिकृत वचन जोडत नाही—असा भेद स्पष्ट करतो. राम दूतधर्म राखण्यासाठी हस्तक्षेप करून शुकाला सोडण्याची आज्ञा देतात. सुरक्षित झाल्यावर शुक पुन्हा बोलतो आणि सुग्रीवाचे कठोर प्रत्युत्तर ऐकतो—रावणाचा पराभव अटळ आहे; लपून किंवा देवाश्रय घेऊनही सुटका नाही; तसेच सीताहरण व जटायुवध या पापांबद्दल नैतिक दोषारोप केला जातो. अङ्गद शुकाला गुप्तचर मानून पकडण्याचा आग्रह धरतो, कारण त्याने सैन्याचे मोजमाप केले आहे; अशा रीतीने सुरक्षा-चिंता आणि दूत-संरक्षणाची मर्यादा यांचा समतोल दाखवला आहे।
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
समुद्रकिनारी श्रीरामांनी कुश पसरून पूर्वाभिमुख होऊन सागराला अंजली अर्पिली आणि नियम-व्रताने शयन करून प्रतीक्षा केली. तीन रात्र्या उलटून गेल्या, तरी ‘नदीपती’ सागर योग्य सन्मान मिळूनही प्रत्युत्तर देणाऱ्या रूपाने प्रकट झाला नाही. तेव्हा संयमातून धर्म्य क्रोध प्रकट झाला. रामांनी लक्ष्मणाला नीतिवचन सांगितले—शांतता, क्षमा, सरळपणा आणि मधुर वाणी यांना कधी कधी निर्गुण किंवा गर्विष्ठ लोक दुर्बलता समजतात; केवळ सामोपचाराने कीर्ती व विजय मिळत नाही. वानरसेनेला पायी पार जाता यावे म्हणून सागर शोषून टाकणे किंवा सर्पासारख्या बाणांनी त्याला पीडित करणे असा निश्चय करून त्यांनी भयंकर धनुष्य ताणले. बाण जलात ज्वाळांसह पडू लागले, लाटा पर्वतासारख्या उसळल्या, शंख-शिंपले खवळले, धूर उठला, आणि पाताळातील नाग-दनव व्याकुळ झाले. तेव्हा सौमित्री पुढे येऊन धनुष्य धरून रामांना आवरले आणि नम्रपणे म्हणाला—“पुरे, इतकेच.”
सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge
या बाविसाव्या सर्गात अडथळ्यापासून उपायाकडे कथा वळते. समुद्राच्या अडवणुकीने क्रुद्ध झालेले श्रीराम ब्रह्मास्त्र-तेजाने सागर पाताळापर्यंत शोषून टाकीन अशी प्रतिज्ञा करतात; तेव्हा प्रचंड वारे, मेघगर्जना, वीज, अंधार यांमुळे विश्वात खळबळ माजते आणि दृश्य-अदृश्य प्राणी भयभीत होतात. तेव्हा सागराधिपती (वरुणालय) दिव्य राजवैभवाने प्रकट होऊन पंचमहाभूतांचा स्वभाव अवध्य आहे असे सांगतो आणि धर्म्य उपाय सुचवतो—सेतुबांधणी करून स्थिर मार्ग निर्माण करावा. तो श्रीरामांचा अमोघ बाण द्रुमकूल्य येथे पापी उपद्रवींना दंड देण्यासाठी वळवावा अशी विनंती करतो. श्रीराम तसेच करतात; त्यामुळे ‘मरुकांतार’ म्हणून प्रसिद्ध असा रुक्ष प्रदेश, खारट पाण्याचा उफाळा देणारा ‘व्रण’ विहीर, आणि वरदानाने एक नवा शुभ मार्ग प्रकट होतो. पुढे सागर विश्वकर्मापुत्र नल हा दिव्य समर्थ शिल्पी असल्याचे सांगून सेतु-निर्माणाची जबाबदारी देतो; नल ती स्वीकारतो. वानरसेना वृक्ष, शिळा व पर्वतखडे गोळा करून काही दिवसांत वेगाने सेतू उभारते; देव-ऋषी त्या अद्भुत कार्याचे कौतुक करून श्रीरामांना आशीर्वाद देतात. हा सर्ग धर्मासाठी क्रोध-नियमन, स्वभाव-सिद्धांत आणि लोकहितकारी बांधकाम-राजनीती यांचे सुंदर संमेलन घडवतो.
निमित्तदर्शनम् (Portents Before the March to Laṅkā)
या तेवीसाव्या सर्गात राम निमित्तदर्शी होऊन सौमित्र लक्ष्मणाला आलिंगन देतात आणि युद्धयात्रेची कार्ययोजना सांगतात. ते आज्ञा करतात—शीतल पाणी व फळे असलेला सुरक्षित वनविश्राम तयार करा, सैन्याचे विभाग करा आणि व्यूह रचून सर्वांनी सावधपणे उभे राहा. त्यानंतर राम घोर अपशकुनांचे अर्थ स्पष्ट करतात—धुळीने भरलेले वारे, पृथ्वी व पर्वतांचे कंप, वृक्षांचे पडणे, मांसवर्ण मेघांतून रक्तासारख्या थेंबांची वर्षा, भयावह संध्याकाळ, सूर्यापासून अग्निपिंड पडत असल्यासारखे दृश्य, सूर्याच्या दिशेने आक्रोश करणारे पशु, तसेच चंद्र-सूर्यांचे विचित्र रंग व प्रभामंडले। राम सांगतात की ही निमित्ते थांबविण्यासाठी नाहीत; तर वानर, अस्वल आणि राक्षस यांच्यात मोठी हानी होणार असून निर्णायक संग्राम समीप आहे, याची पूर्वसूचना आहेत. शेवटी त्वरित कूच होते—वानरसेना रावणनगरीकडे वळते, राम धनुष्य हातात घेऊन अग्रभागी पुढे जातात, आणि सुग्रीव व विभीषण गर्जना करीत पुढे चालतात. वानरवीर रामाचे धैर्य वाढविण्यासाठी उत्साहपूर्ण पराक्रम दाखवितात; धर्मयुद्धातील मनोबल व संकल्प दृढ होतो।
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
या सर्गात प्रत्यक्ष युद्धापूर्वीचा निर्णायक क्षण उभा राहतो. श्रीरामांच्या आज्ञेने स्थिरावलेले वानरसेनाबळ शुभ नक्षत्रांमध्ये शरद्पूर्णिमेच्या चंद्रासारखे शोभते; मग समुद्रवेगाने पुढे सरकत पृथ्वी कंपित करते. लंकेतून भयंकर भेरी-निनाद उठतो; वानर त्याहून प्रचंड गर्जना करून प्रत्युत्तर देतात आणि राक्षसांमध्ये दहशत पसरते. सीतावियोगाने व्याकुळ झालेला राम लंकेचे आकाशाला भिडणारे प्रासाद, पांढऱ्या मेघांसारखी विमाने आणि चैत्ररथ-उद्यानासारखी रम्य बागांची शोभा दाखवतो; पक्षी, कोकिळा व मधमाश्यांनी गुंजणाऱ्या वृक्षांचे वैभवही वर्णितो. त्यानंतर तो शास्त्रानुसार व्यूहविन्यास करतो—मध्यभागी अंगद नीलासह, दक्षिण फळीत ऋषभ, उजव्या फळीत गंधमादन; अग्रभागी राम-लक्ष्मण. जांबवान व सुषेण भालू-नायकांसह ‘मध्यभाग’ सांभाळतात आणि मागील बाजूस सुग्रीव रक्षण करतो. व्यूहबद्ध सेना आकाशातील मेघसमूहांसारखी तेजस्वी दिसते; वानर पर्वतशिखरे व वृक्ष शस्त्र करून लंकेला चूर्ण करण्यास सज्ज होतात. व्यूह पूर्ण होताच दूत शुकाला सोडले जाते; तो भयभीत होऊन रावणाकडे परत जाऊन वानरांचा रोष, सेतुबांधणीनंतर रामाचे आगमन सांगतो आणि त्वरित निर्णय सुचवतो—सीता परत द्या किंवा युद्धास सिद्ध व्हा. रावण रक्तनेत्रांनी क्रोधाने गर्जतो, देवांसमोरही सीता न देण्याचा अहंकार करतो आणि आपल्या बाणांच्या ‘अग्नी’ला अजेय म्हणत संघर्ष अटळ करतो.
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
दशरथनंदन श्रीराम वानरसेनेसह समुद्र ओलांडून सेतुबांधणी करून आले आहेत, हे कळताच रावण उत्साहित झाला आणि आपल्या मंत्री-गुप्तचर शुक व सारण यांना शत्रु-छावणीत गुप्तपणे शिरकाव करण्यास पाठविले। सैन्याची संख्या, प्रमुख वानरवीर व कुशल सेनानायकांची ओळख, सेतूचे काम, पर्वत-गुहा-किनारा-वन-उद्यान इत्यादी ठिकाणांवरील तळांची माहिती, तसेच श्रीराम-लक्ष्मणांचा निर्धार, पराक्रम व शस्त्रसामर्थ्य यांचा अंदाज घेणे—हे त्यांचे कार्य होते। वानरवेष धारण करून ते सैन्यात शिरतात; परंतु त्या अपार सेनेचे वैभव आणि रणगर्जना ऐकून ते स्तब्ध होतात। विभीषण त्यांच्या गुप्त हेतूचा भेद ओळखून त्यांना पकडून श्रीरामांसमोर आणतो। वधाची भीती वाटत असतानाही श्रीराम संयत विनोद व धर्मनिष्ठ मर्यादेने सांगतात—दूत आणि निःशस्त्र यांचा वध करणे योग्य नाही; तुम्ही पाहायचे ते पाहिले आहे, उरले असेल तर विभीषण सर्व दाखवील—आणि त्यांची मुक्तता करण्याची आज्ञा देतात। श्रीराम रावणासाठी संदेश देतात—ज्या बळावर तू सीतेचे हरण केलेस ते बळ दाखव; प्रभाती पाहशील की लंकेची दुर्गरचना व राक्षसशक्ती कशी उद्ध्वस्त होते। लंकेत परतल्यावर शुक-सारण श्रीरामांची धर्मशीलता आणि चार नायक—राम, लक्ष्मण, विभीषण व सुग्रीव—यांचे भयप्रद सामर्थ्य सांगून, मैथिलीला परत देऊन संधी करणेच हितावह आहे असा सल्ला रावणाला देतात।
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
या सर्गात लंकेत गुप्तचरांच्या माध्यमातून माहिती-विनिमयाचा प्रसंग येतो. सारण रावणाला स्पष्ट व हितकारक सल्ला देतो; पण रावण दर्पाने तो नाकारून, सर्व लोकांचा विरोध झाला तरी सीतेचा त्याग करणार नाही, असे ठामपणे सांगतो. प्रत्यक्ष शत्रुबळ पाहण्यासाठी रावण शुक व सारण यांच्यासह उंच, हिमशुभ्र प्रासादावर चढून समुद्रकिनाऱ्यावर पसरलेली विशाल वानरसेना पाहतो. असंख्य सैन्य पाहून तो सारणाला विचारतो—वानरांमध्ये कोण प्रमुख आहेत, सुग्रीवाचे मुख्य सल्लागार कोण, आणि कोणत्या सेनानायकांपासून विशेष भय बाळगावे. सारण मग शिस्तबद्ध “शत्रु-सेनाविन्यास” म्हणून प्रमुख नायकांची ओळख करून देतो—सुग्रीवाच्या सैन्याच्या अग्रभागी नील; वालिपुत्र व युवराज अङ्गद, जो थेट युद्धाचे आव्हान देतो; सेतु-निर्मितीशी संबंधित नल; तसेच इतर दलनायक—श्वेत, कुमुद, रम्भ, शरभ, पनस, विनत, क्रोधन, गवय। त्यांच्या देहवैशिष्ट्ये, निवासस्थान/पर्वत-संबंध, सैन्यसंख्या आणि लंकेवर चाल करून जाण्याची तीव्र इच्छा यांचे वर्णन करून सारण रावणाला धोका स्पष्ट करतो. हा अध्याय काव्यात्मकतेसह राजकारण-नीतीचा दृष्टिकोन ठेवून शत्रुपक्षाची “ऑर्डर ऑफ बॅटल”सदृश सूची सादर करतो.
वानर-ऋक्ष-सेना-प्रशंसा (Cataloguing the Vanara and Bear Forces)
या सर्गात युद्धपूर्व ‘दृश्य-परिचय’ म्हणून वानर-ऋक्षांची संयुक्त सेना मांडली आहे. वक्ता राक्षसराजाला “राजन्” असे संबोधून राघवाच्या कार्यासाठी जमलेल्या या सैन्याचे वर्णन करतो—ते सर्व “राघवार्थे पराक्रान्त” असून प्राणांचीही पर्वा न करता लढण्यास सिद्ध आहेत। यानंतर प्रमुख नायक व दलांचे वर्णन उपमा व वंशपरिचयासह येते—हर, ज्याची शेपटी बहुरंगी व तेजस्वी; घोर ऋक्ष काळ्या वादळी मेघांसारखे; त्यांचा अधिपती धूम्र, जो ऋक्षवानी वसतो व नर्मदा पितो अशी ख्याती। जांबवान पर्वतासमान, नायकश्रेष्ठ; देवासुरयुद्धात इंद्राचा सहाय्यक व वरप्राप्त। धम्ब हा भीषण हरिश्वर, इंद्रासारखा परिकरांनी वेढलेला; सन्नदन हा वानरांचा ‘पितामह’ म्हणावा असा महाकाय, ज्याने कधी इंद्राशी युद्ध करूनही पराभव मानला नाही। क्रोधन/क्रथन कैलासावर कुबेराच्या जंबूवृक्षाजवळ राहतो; प्रमथि धूळ उडवीत वेगवान सेना नेत असतो; सेतुदर्शनानंतर गवाक्ष गोलांगूल सैन्याने वेढलेला दिसतो; केसरी सुवर्णपर्वतावर नित्य फळ-मधु यांच्या मध्ये रमतो; आणि शतबली सूर्योपासक असून लंकेचा नाश करण्याचा निर्धार करतो। अखेरीस मित्रसेनेची संख्या व शक्ती अमाप असल्याचे सांगितले जाते—ते पर्वतांनाही भूमीवरून हलवू शकतील अशी क्षमता दर्शविली आहे. हा महाकाव्यात्मक वर्णनप्रकार शत्रूला धाक दाखविण्यास व स्वपक्षाचा उत्साह वाढविण्यास आहे।
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
सारणाचा वृत्तान्त ऐकल्यानंतर शुक रावणाला पुन्हा एक सुव्यवस्थित गुप्तवार्ता सादर करतो. तो पुढे येणाऱ्या वानर-संघाला दुरासद म्हणतो—रूपांतर करणारे, देवतुल्य पराक्रमी आणि रोखणे कठीण. मग तो प्रमुख वीरांची ओळख करून देतो: मैंद व द्विविद हे जणू अमरासमान रणधुरंधर; आणि हनुमान हा मारुतात्मज—समुद्र लंघन करणारा, रूप बदलणारा, तसेच लंकेत पूर्वीच्या दूतकार्याने (शेपूट-दहनासह) सिद्ध पराक्रमाचा। यानंतर तो मानवी प्रधानांकडे वळतो. श्रीराम हा इक्ष्वाकुवंशी अतिरथ, अढळ धर्मनिष्ठ, ब्रह्मास्त्रादि दिव्यास्त्रे व जगभेदी धनुर्विद्येने युक्त आहे असे तो सांगतो; लक्ष्मणाला रामाचा अपरिहार्य “उजवा हात”, नीती व युद्धकौशल्यात निपुण सहायक म्हणतो. रामाच्या डाव्या बाजूस विभीषण हा अभिषिक्त राजा रावणविरोधी पक्षात स्थित आहे असेही तो नमूद करतो। सेनेची प्रचंडता दाखवण्यासाठी शंखु, महाशंखु, बृंद, पद्म, खर्व, समुद्र, ओघ, महौघ अशा संख्याशब्दांनी विस्तार करीत, शेवटी तो इशारा देतो—ज्वलंत ग्रहासारखी ही सेना पाहून रावणाने पराभव टाळण्यासाठी परम प्रयत्न करावा।
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
या सर्गात चर-नीतीचा महत्त्वाचा क्रम—राजसभेतून शत्रु-शिबिरापर्यंतचा गुप्तवार्तेचा प्रवाह—उलगडतो. शुकाचा वृत्तांत ऐकून रावणाला वानरसेनेचा महासमागम आणि रामाचे प्रमुख सहकारी—रामाचा ‘उजवा हात’ समान लक्ष्मण, सुग्रीव, अंगद, हनुमान, जांबवान व अन्य सेनानायक—यांचे वर्णन कळते. अंतःकरणात तो हादरतो, पण बाहेरून प्रचंड क्रोध दाखवतो. युद्धापूर्वी शत्रूची स्तुती केल्याबद्दल तो शुक व सारण यांना झापतो; हे राजनितीत मंत्रिधर्माचे अपयश व निष्ठाभंग मानून दंडाची धमकी देतो, पण त्यांच्या पूर्वसेवेची आठवण करून संयम ठेवतो आणि वध न करता त्यांना सोडून देतो. यानंतर रावण महोदराला कुशल गुप्तहेर बोलावण्यास सांगतो आणि रामाचा हेतू, दिनचर्या व अंतर्गत सल्लागारवर्तुळ यांची माहिती मिळवण्याची आज्ञा देतो. शार्दूलच्या नेतृत्वाखाली ते छद्मवेषाने सुवेल प्रदेशात जातात; तेथे धर्मात्मा विभीषण त्यांना ओळखतो आणि शार्दूल पकडला जातो. वानर त्यांना मारण्यास धावतात, पण रामाची करुणा मध्ये पडते; शार्दूलसह सर्वांना मुक्त केले जाते. भयभीत व अपमानित होऊन ते लंकेत परत येतात आणि सुवेलजवळ तळ ठोकलेल्या रामाच्या प्रबळ व दुर्जय वानरसेनेचे वृत्त दशग्रीवाला सांगतात; या रणनीतिक आढाव्याने सर्ग समाप्त होतो।
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
या सर्गात लंकेच्या हेरांनी वृत्त दिले की राघव सुवेल पर्वतावर अचल-निश्चल अशा दृढ सैन्यासह तळ ठोकून आहे. हे ऐकून रावण क्षणभर अस्वस्थ होतो व आपल्या हेर शार्दूलाची चौकशी करतो; शार्दूलाच्या भयचिन्हित देहबोलीतूनच वानरांची कडक पहारा-व्यवस्था सिद्ध होते. शार्दूल सांगतो—तो त्वरित ओळखला गेला, मारहाण झाली, लोकांसमोर फिरवला गेला आणि शेवटी सोडून दिला—यातून रामछावणीतील शिस्त व सुरक्षा स्पष्ट होते. तो पुढे कळवतो की शिळा-पाषाणांनी समुद्र भरून सेतुकाम पूर्ण झाले असून राम लंकेच्या द्वाराजवळ मोर्चा बांधून आहेत; वानरांची युद्धरचना तो गरुड-व्यूहासारखी वर्णित करतो. शार्दूल रावणाला स्पष्ट पर्याय सुचवतो—सीता परत द्या किंवा युद्ध स्वीकारा, राम प्राचीरांपर्यंत येण्यापूर्वीच. रावण मात्र ठाम नकार देतो—देवसमूह जरी एकत्र आला तरी मी सीता देणार नाही—आणि वानरांच्या संख्या, वंश व पराक्रम यांची माहिती मागतो. शार्दूल सुग्रीव, जांबवान, हनुमान, नील, अंगद, मैंद, द्विविद इत्यादी प्रमुख वीरांची नावे सांगतो; अनेकांचा दैवी वंशही सूचित करतो आणि सैन्याच्या प्रचंडतेवर भर देतो—दहा कोटी वानर. उरलेले तपशील अतिविस्तृत असल्याने सांगणे अशक्य, असे म्हणून तो निवेदन संपवतो. हा अध्याय रणनितीचा माहिती-संग्रह आणि शिस्तबद्ध धर्मपक्ष विरुद्ध हट्टी राजसत्ता यांचे नैतिक-मानसचित्र असे दोन्ही रूपांनी उभा राहतो.
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
या सर्गात लंकेचे हेर रावणाला कळवितात की रामाची “अचल” वानरसेना सुवेल पर्वतावर ठाण मांडून आक्रमणास सिद्ध आहे. त्यामुळे अस्वस्थ झालेला रावण सभा बोलावून विचार करतो; पण उघड युद्धाऐवजी तो मनोवैज्ञानिक डाव निवडतो. मायाविद्येत निपुण असा राक्षस विद्युज्जिह्व याला बोलावून राघवाचे बनावट शिर आणि धनुष्य मायेने तयार करण्याची आज्ञा देतो. सीतेचा धैर्यभंग करण्याच्या हेतूने रावण अशोकवनिकेत जातो. तेथे सीता भूमीवर बसलेली, मस्तक झुकवून, पतीचिंतनात तल्लीन आणि राक्षसींच्या पहाऱ्यात दिसते. रावण तिला धमकी व दबावाच्या भाषेत सांगतो की प्रहस्ताच्या नेतृत्वाखाली रात्रीच्या हल्ल्यात राम व प्रमुख वानर मारले गेले; आणि त्या खोट्याला “पुरावा” देण्यासाठी बनावट शिर तिच्यासमोर ठेवतो, नंतर रामाचे प्रसिद्ध धनुष्यही दाखवितो. हा अध्याय युद्धातील प्रचार-युद्धाचे स्वरूप दाखवतो—भीती, खोटी वार्ता आणि रंगवलेला पुरावा यांद्वारे शरणागती घडविण्याचा प्रयत्न; याच्या विरुद्ध सीतेची एकनिष्ठा व स्थैर्य तिच्या स्थितीतूनच सूचित होते.
सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)
या सर्गात दोन प्रवाह एकत्र दिसतात—(१) अशोकवाटिकेत सीतेचा तीव्र शोक-विलाप आणि (२) रावणाचा युद्धविषयक मंत्रणा-संमेलनाकडे वळलेला राजकारभार. रावण मायेनं रचलेलं दृश्य सीतेला दाखवतो—जणू श्रीरामांचे छिन्न शिर आणि त्यांचे प्रसिद्ध धनुष्य. सीता डोळे, वर्ण, केसांच्या वळ्या इत्यादी चिन्हांनी ओळखल्यासारखी होते; चूडामणीचा शुभ-संबंध आठवतो; ती मूर्च्छित होऊन पडते आणि मग दीर्घ विलाप करते. तिच्या वाणीमध्ये कधी दोषारोप (विशेषतः कैकेयीवर), कधी आत्मग्लानी, तर कधी ‘काळा’विषयी तत्त्वचिंतन—काळ बुद्धी हरतो आणि संरक्षणव्यवस्था मोडतो—असे विचार येतात. नीतिज्ञ व आपत्ती-निवारक रामही मृत्यूच्या अधीन झाले, हा धर्मविरोधाभास ती मांडते; लक्ष्मण एकटाच परतल्यावर कौसल्येचा प्रलयतुल्य शोक कल्पिते; आणि वीरदेहाला योग्य संस्कार न होता तो श्वापदांचा आहार होणे हा सामाजिक-धार्मिक भंग आहे, असे म्हणते. शेवटी ती रावणाला विनवते—पतीसह मृत्यूत मला एकत्र कर. रावण मंत्र्यांना भेटायला निघताच ते शिर व धनुष्य नाहीसे होते—हा प्रसंग माया व दबावाची योजना असल्याचे उघड होते. पुढे कथा राज्यकारभाराकडे वळते: पहारेकरी प्रहस्ताच्या आगमनाची वार्ता देतो; रावण मंत्र्यांना बोलावून कारण न सांगता नगाऱ्यांनी सैन्य जमवण्याची आज्ञा देतो आणि रामाविरुद्ध काय करावे यावर औपचारिक विचारमंथन सुरू करतो.
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
या सर्गात अशोकवनिकेसारख्या बंदिवासस्थानी शोकाने व्याकुळ होऊन मूर्च्छितप्राय झालेल्या वैदेही सीतेजवळ करुणामयी राक्षसी सरमा येऊन तिला धीर देते. ती सांगते की सीता व रावण यांचा संवाद तिने ऐकला; म्हणूनच रावण अस्वस्थ आहे—कारण रामाला झोपेत कपटाने मारणे शक्य नाही आणि त्यांचा वध अशक्यच मानला जातो. तसेच वृक्षांना शस्त्रासारखे उचलणारे वानरयोद्धे रामाच्या संरक्षणाखाली असल्याने त्यांना मारणे कठीण आहे—जसे इंद्ररक्षित देव. यानंतर सरमा रामाचे गुण वारंवार उजागर करते—धर्मात्मा, कीर्तिमान, धनुर्धर, विशालवक्ष, अजेय; आणि लक्ष्मणही सह-रक्षक आहे. ती परिस्थितीची वार्ता देते: राम समुद्र पार करून दक्षिण किनाऱ्यावर सैन्यासह तळ देऊन आहेत; गुप्तहेरांनी लंकेत ही बातमी पोहोचवली आहे; रावण मंत्र्यांशी सल्लामसलत करीत आहे. पुढे लंकेतील युद्धतयारीचा कोलाहल ऐकू येतो—नगारे-भेरी, घंटानाद, रथ-घोडे-हत्तींचा गजर, शस्त्र-कवचांची सज्जता—आगामी संग्रामाची चाहूल देणारा. शेवटी सरमा सीतेला धर्मयुक्त उपदेश करते की दिवाकर सूर्याची शरण घ्यावी, कारण तो प्राण्यांच्या भाग्याचा नियंता आहे.
सरमायाḥ सीतासान्त्वनम् तथा रावणनिश्चयश्रवणम् (Saarana Consoles Sita and Reports Ravana’s Resolve)
या सर्गात युद्धकांडातही एक शांत, नीतिमय संवाद येतो. काळ जाणणारी, स्मितपूर्वक बोलणारी सरमा सीतेचे सांत्वन करते; सीतेचा शोक जणू पावसाने कोरडी भूमी तृप्त व्हावी तसा निवळू लागतो. रावणाची माया, वारंवारच्या धमक्या आणि अशोकवाटिकेत राक्षसींची कठोर पहारेदारी यामुळे व्याकुळ झालेली सीता खात्रीलायक वार्ता मागते व रावणाचा ठाम निश्चय काय आहे हे जाणून आणण्यास सरमेला विनंती करते। सरमा रावणाकडे जाऊन मंत्र्यांबरोबरची त्याची चर्चा ऐकते आणि त्वरेने परत येते. सीता तिला आलिंगन देऊन आसन देते व रावणाच्या हेतूचे सत्य सांगण्यास आग्रह करते। सरमा सांगते—रावणाची माता कैकसी आणि वृद्ध मंत्री अविद्ध मैथिलीला सन्मानाने सोडून देण्याचा उपदेश करतात. ते रामाच्या सामर्थ्याची उदाहरणेही देतात—जनस्थानाचा विध्वंस, हनुमानाचे समुद्रोल्लंघन आणि राक्षसांचा संहार. पण रावण कंजुषासारखा आपले ‘धन’ धरून ठेवतो; युद्धात मृत्यूनेच बाध्य झाल्यावरच तो मुक्त करील, अन्यथा नाही—असा हट्ट धरतो. शेवटी भेरी-शंखनाद व वानरांचा कोलाहल यामुळे पृथ्वी हादरते; राक्षस सेवक खिन्न होतात आणि राजदोषांमुळे जवळ येणाऱ्या पराभवाची छाया दिसू लागते।
माल्यवानुपदेशः · Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
सर्ग ३५ मध्ये रामाचे सैन्य शंख-नगाऱ्यांच्या घनघोर निनादात युद्धासाठी पुढे सरकते. तो अपशकुनी आवाज ऐकून लंकेत रावण सभेत येतो, मंत्र्यांचा सल्ला मागतो आणि त्यांच्या प्रसिद्ध पराक्रम असूनही मौन धरण्याबद्दल त्यांना कठोर शब्दांत झिडकारतो. तेव्हा अनेक अनिष्ट-निमित्ते दिसू लागतात—अस्वाभाविक संगती, गृहकर्म व यज्ञादि विधींतील विस्कळीतपणा, भयावह स्वप्ने, पक्षी-पशूंचे प्रतिकूल आरव, आणि रक्तवृष्टी—यांनी लंकेच्या विनाशाची चाहूल लागते. अशा वातावरणात वृद्ध सल्लागार माल्यवान (रावणाचा मातामह) नीतीपूर्ण उपदेश करतो. विद्या व न्यायावर आधारलेला राजा राज्य टिकवतो; बल क्षीण झाल्यावर शहाणे राजे गर्वाने विग्रह न करता संधीचा आश्रय घेतात. माल्यवान सीतेला परत देण्याचा आग्रह धरतो—कारण तीच युद्धाची मूळ कारणीभूत आहे—आणि दैवी शक्ती रामाच्या बाजूने असल्याचे सांगतो; समुद्रावर सेतू बांधण्याच्या अद्भुत कार्यावरून तो रामाला मानवरूपातील विष्णुसमान मानतो. शेवटी रावणाची अनिच्छा पाहून माल्यवान मौन धारण करतो; हितोपदेश नाकारल्याने येणाऱ्या शोकांत परिणामाची छाया येथे ठळक होते.
माल्यवानुपदेशः · रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
या सर्गात राजधर्म-नीतीचा संक्षिप्त नाट्यप्रसंग दिसतो. काळाच्या अधीन झालेला रावण माल्यवानाचा हितोपदेश सहन करीत नाही. भुवया आकसून, डोळे फिरवीत तो क्रोधाची चिन्हे दाखवतो आणि मंत्र्याला दोष देतो की तू शत्रुपक्षपाती किंवा कुणाच्या चिथावणीने कठोर बोलतोस. रावण आपला अभिमान अढळ मानतो—वाकण्यापेक्षा तुटणे बरे; हट्ट हा जन्मजात स्वभाव असून तो जिंकणे कठीण आहे, असे तो ठामपणे सांगतो. सेतुबांधणीला तो केवळ योगायोग मानतो आणि वानरांसह पार गेल्यावरही राम जिवंत परत येणार नाहीत, असा गर्वोक्त दावा करतो. रावणाचा रोष ओळखून माल्यवान प्रत्युत्तर न देता शिष्ट आशीर्वाद देऊन निघून जातो. त्यानंतर रावण मंत्र्यांशी सल्लामसलत करून लंकेची ‘अतुल’ सुरक्षा-व्यवस्था करतो—पूर्वद्वारी प्रहस्त, दक्षिणद्वारी महापार्श्व व महोदर, पश्चिमद्वारी इंद्रजित (आणि महामाया), उत्तरद्वारी शुक व सारण; तसेच नगरमध्यभागी बलवान विरूपाक्षाला दृढ राखीव शक्ती म्हणून नेमतो. ही व्यवस्था करून, दैवप्रेरित रावण स्वतःला कृतकृत्य मानतो; मंत्र्यांना निरोप देऊन त्यांच्या आशीर्वादासह अंतःपुरात प्रवेश करतो.
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
या सर्गात लंकेवर आक्रमण होण्यापूर्वीचा द्वारांवरील युद्ध-व्यूह स्पष्ट केला आहे. सुग्रीव, हनुमान, जांबवान, अंगद, नल इत्यादी वानर-नायक लंकेजवळ येऊन विजयासाठी विचारमंथन करतात. विभीषण मंत्री-स्तरीय गुप्तवार्ता सांगतो—त्याचे दूत पक्षिरूपाने लंकेत शिरून रावणाची दुर्गरचना, द्वाररक्षण आणि सैन्याची मांडणी पाहून सुसंगत माहिती घेऊन परतले. राक्षसांची रक्षा विभागली आहे—पूर्वद्वारी प्रहस्त, दक्षिणद्वारी महापार्श्व व महोदर, पश्चिमद्वारी विविध आयुधधारकांसह इंद्रजित, उत्तरद्वारी स्वतः रावण (उद्विग्न व क्रुद्ध, तरीही कडक पहाऱ्यात), आणि नगरमध्यभागी विरूपाक्ष। हत्ती, रथ, घोडे व प्रचंड पायदळ यांचे वर्णन युद्धाच्या व्यापकतेची जाणीव करून देते. त्यानंतर श्रीराम कार्यविभाग करतात—पूर्वेस प्रहस्ताचा प्रतिकार करण्यासाठी नील, दक्षिणेस दक्षिणद्वारच्या सेनापतींशी लढण्यासाठी अंगद, पश्चिमेस इंद्रजितावर दबाव ठेवण्यासाठी हनुमान, आणि उत्तरद्वारातून प्रवेश करण्यासाठी लक्ष्मणासह स्वतः श्रीराम पुढे जातात; मध्यभाग सांभाळण्यासाठी सुग्रीव, जांबवान व विभीषण यांना ठेवतात. पुढे ओळख-नियम जाहीर होतो—वानरांनी मानवरूप धारण करू नये; केवळ सात योद्धे (राम, लक्ष्मण व विभीषणासह काही निवडक) मानवरूपाने युद्ध करतील. अखेरीस श्रीराम सुवेल पर्वतावर चढून सैन्यासह लंकेकडे कूच करण्याचा निश्चय करतात.
सुवेलारोहणम् (The Ascent of Suvela and the First Full View of Laṅkā)
या सर्गात श्रीराम सुवेल पर्वतावर चढण्याचा निश्चय करतात आणि तेथे रात्रौ थांबून राक्षसांची दुर्गनगरी लंका नीट पाहण्याची योजना सुग्रीवाला सांगतात. विभीषणाला ते धर्मज्ञ, मंत्रज्ञ व विधिज्ञ मानून त्याचा आधार घेतात; सीताहरणाचा प्रतिकार आणि रावणाच्या अधर्म-विपर्यासाचा नाश हे धर्म्य कर्तव्य आहे, असे ठामपणे मांडतात. “राक्षसाधम” हे नाव ऐकताच उठणारा त्यांचा क्रोधही न्याय्य असल्याचे दाखविले आहे; तसेच एकाच्या दुष्कृत्याने संपूर्ण वंश संकटात येऊ शकतो, असा राजधर्माचा इशाराही ते देतात. त्यानंतर संघटित आरोहण घडते—धनुष्यबाणधारी लक्ष्मण मागोमाग चालतात; सुग्रीव मंत्र्यांसह आणि विभीषणासह पुढे जातो. हनुमान, अंगद, नील, मैंद, द्विविद, जांबवान, सुषेण, ऋषभ इत्यादी वानर-यूथपती शेकडो वानरांसह वाऱ्यासारख्या वेगाने पर्वत चढतात. सुवेलशिखरावरून लंका आकाशात लोंबकळत असल्यासारखी दिसते—भव्य द्वारे, प्राकार आणि काळ्या राक्षसांच्या रांगा, जणू दुसरी जिवंत तटबंदी. युद्धास उत्सुक वानरसेना रामासमोर विविध गर्जना करते; सूर्यास्तानंतर चंद्रप्रकाशित रात्री राम सुवेलाच्या कड्यावर विश्रांती घेतात, विभीषणाकडून विधिपूर्वक सन्मानित होऊन, लक्ष्मण व सर्व यूथपतींसह—युद्धापूर्वी निरीक्षण, मैत्री आणि धर्मसंकल्प यांवर आधारलेला शांत क्षण येथे संपतो।
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
सुवेल पर्वतावर रात्रभर जागरण केलेल्या वानर-प्रधानांनी लंकेची वने व उद्याने पाहिली. कोकिळा, सारस, मोर व भ्रमर यांच्या निनादाने ती उपवने नादमय झाली होती; पुष्पगंधाने भरलेल्या वाऱ्याने ती अधिकच रम्य भासत होती. रूप बदलू शकणारे काही वानर आनंदात त्या कुंजांत शिरले; तर इतर सेनानायक सुग्रीवाच्या अनुमतीने ध्वज-पताकांनी सजलेल्या नगरीकडे वेगाने धावले—गर्जनेने पक्षी व मोठे पशू दचकले, आणि धुळीचे लोट उठले। यानंतर दृष्टी त्रिकूट शिखराकडे जाते—पुष्पांनी आच्छादलेले, तेजस्वी व जणू दुर्गम—ज्यावर लंका वसलेली आहे; तिच्या विस्तार-दीर्घतेचाही उल्लेख येतो. नगररेषेत उंच गोपुरे, सुवर्ण-रौप्य प्राकार आणि मेघसमूहासारखे प्रासाद दिसतात; मध्यभागी एक भवन वैष्णवधामासारखे वर्णिले आहे. सहस्रस्तंभांचा, शंभर राक्षसांनी रक्षित असा एक प्रासाद लंकेचे विशेष भूषण म्हणून ठळकपणे सांगितला आहे। अखेरीस श्रीराम लक्ष्मण व वानरसेनेसह रत्नांनी अलंकृत, समृद्ध आणि युक्तीने रचलेल्या द्वारांची ती महानगरी पाहून विस्मित होतात. या लंकादर्शनानंतर कथा वेढा व युद्धाच्या तयारीकडे वळते।
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana-Sugriva Duel)
या सर्गात श्रीराम सुग्रीव व वानरसेनेसह सुवेला पर्वतावर आरोहण करून त्रिकूटशिखरावरील लंकेचे निरीक्षण करतात; ती विश्वकर्म्याची निर्मिती मानली जाते. तेथे रामांना रावण उंच गोपुरावर उभा दिसतो—श्वेत चामरांनी सेवित, विजयछत्राने शोभित, रक्तचंदनलेपित, अलंकारांनी विभूषित आणि ऐरावताशी संबंधित जखमेच्या खुणांनी युक्त—राजलक्षणांनी संपन्न असा तो राक्षसराज भयावह लक्ष्य ठरतो। हे दृश्य पाहताच सुग्रीव संयत क्रोधाने उठतो. तो रावणाला ‘लोकनाथ’ श्रीरामाचा निष्ठावान सेवक असल्याची घोषणा करून थेट आक्रमण करतो आणि रावणाचा मुकुट पकडून जमिनीवर पाडतो—राजप्रतिष्ठेचा अपमान दर्शविणारे हे प्रतीक ठरते। यानंतर निकटचे मल्लयुद्ध रंगते—पाडापाडी, प्रतिपाड, घट्ट आलिंगन-ग्रहण, वर्तुळाकार पावलांची चाल, फसवे वार आणि विविध ‘युद्धमार्ग’ यांचे वर्णन येते; वीररस उत्कट होतो। रावण प्राणघातक प्रतिशोधाची धमकी देतो व मायेने पलडा फिरवू पाहतो; परंतु सुग्रीव त्याची युक्ती ओळखून त्याला थकवून दूर होतो आणि वानरांमधून परत रामांकडे येतो। त्यामुळे रामांचा रणोत्साह व वानरसेनेचे मनोबल वाढते; सुवेला-लंका हा भूगोल, सेवा व संयम ही नीति आणि पडलेला मुकुट हे राजचिन्ह—सर्व एकत्र येऊन सत्तासंघर्षाचे कथानकाशी नकाशा बनतात।
युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)
या सर्गात युद्धाची अशुभ निमित्ते पाहून श्रीराम सुग्रीवाला आलिंगन देतात आणि लक्ष्मणाला आज्ञा करतात—थंड पाणी, फळवन व साधनसंपन्न असा प्रदेश ताब्यात घेऊन सेना विभागून शिस्तबद्ध व्यूहात उभी करावी. पुढे प्रलयासारखी चिन्हे वर्णिली आहेत—प्रचंड वारे, भूमी व पर्वतांचे कंप, रक्तमिश्र पाऊस, अशुभ पशुपक्ष्यांचे आवाज, ग्रह-नक्षत्रांचे मलिन होणे—यातून युद्ध हे केवळ राजकारण नसून धर्म-अधर्माचा वैश्विक संघर्ष असल्याचे सूचित होते. वानरसेना वेगाने पुढे सरकते; लंकेचे सौंदर्य व दुर्गबांधणी वर्णन होऊन तिची दुर्जेयता ठळक होते. श्रीराम उत्तरद्वार अडवतात; पूर्वेस नील, दक्षिणेस अंगद, पश्चिमेस हनुमान, मध्यभागी सुग्रीव स्थिर राहतो; लक्ष्मण विभीषणासह अपार सैन्याची मांडणी करतात. मग नीतीरूपाने दूतकार्य—श्रीराम अंगदाला दूत करून दशग्रीव रावणास कठोर, धर्माधिष्ठित संदेश पाठवतात: वैदेही परत दे, अन्यथा धर्मतः विनाश होईल आणि विभीषणास योग्य राज्य मिळेल. अंगद संदेश देऊन बलपरीक्षेसाठी पकडला जातो, पायाने राजप्रासादाचा एक भाग फोडून परत येतो; त्यामुळे रावणाचा क्रोध भडकतो आणि वेढ्याची अपरिवर्तनीय गती निश्चित होते.
लङ्काप्राकारारोहणम् / Assault on Lanka’s Ramparts and the Opening Clash
या सर्गात वेढ्याच्या स्थितीतून उघड्या रणसंग्रामाकडे होणारा बदल स्पष्ट होतो. राक्षस गुप्तचर रावणाला कळवितात की राम व वानरसेना लंकेच्या उपनगरांपासून प्रवेशमार्गांपर्यंत सर्वत्र ठाण मांडून बसली आहे; हे ऐकून रावण प्रचंड क्रुद्ध होतो व तत्काळ सैन्यसज्जतेचा आदेश देतो. इकडे सीतेच्या दुःखचिंतेने व्याकुळ झालेले श्रीराम शत्रुसैन्यावर त्वरित कारवाई करण्यास सांगतात; वानर सिंहनाद करीत वृक्ष, शिळा आणि पर्वतशिखरेच शस्त्र बनवून धाव घेतात. वानर प्राकार व द्वारांवर चढतात, जलभरलेल्या परिखा माती‑लाकूड‑कचरा टाकून बुजवितात, आणि कैलाससदृश उंच गोपुरे व सुवर्ण तोरणे फोडीत नगरद्वारांपर्यंत पोहोचतात. मग द्वारांवर शिस्तबद्ध छावणी उभी राहते—पूर्वेस कुमुद, दक्षिणेस शतबली, पश्चिमेस सुषेण, उत्तरेस राम लक्ष्मण व सुग्रीवांसह; गवाक्ष, धूम्र आणि विभीषण मंत्रीमंडळासह सहाय्य व संरक्षणासाठी नेमले जातात. रावण सर्व राक्षसांना बाहेर पडून युद्धास सज्ज होण्याची आज्ञा देतो; भेरी‑नगारे व शंखनाद घुमू लागतात आणि तो नाद पर्वत, पृथ्वी, आकाश व समुद्रापर्यंत पसरतो. अखेरीस भीषण संग्राम उसळतो—राक्षस गदा, शक्ति, त्रिशूल, खड्ग व भिंदिपालांनी प्रहार करतात, वानर वृक्ष‑शिळा तसेच नख‑दातांनी प्रतिघात करतात; रणभूमी रक्त‑मांसाच्या चिखलाने भरून आश्चर्यकारक व्यापकतेचे दृश्य निर्माण होते।
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
युद्धकांडाच्या या सर्गात वानर आणि राक्षसांमधील भीषण द्वंद्व युद्धाचे वर्णन केले आहे. रावणाचे सैन्य विजयाच्या इच्छेने मोठ्या गर्जनेसह पुढे सरसावले. सुग्रीवाने प्रघसाशी आणि लक्ष्मणाने विरूपाक्षाशी युद्ध केले. प्रभू श्रीरामांनी अग्निकेतु, रश्मिकेतु, सुप्तघ्न आणि यज्ञकोप या चार राक्षसांची डोकी आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी उडवली. हनुमानाने जम्बुमालीच्या शक्ती अस्त्राचा घाव सोसूनही त्याच्या रथावर चढून एका थप्पडीत त्याला ठार केले. इतर द्वंद्वांमध्ये, नलाने प्रतपनाचे डोळे फोडले, मैंदाने वज्रमुष्टीला मुठीच्या प्रहाराने लोळवले, आणि द्विविदाने अशनिप्रभाला साल वृक्षाने मारले. नीलाने निकुम्भाचा बाणवर्षाव सहन करून रथाचे चाक उपटले आणि त्यानेच निकुम्भाचा वध केला. सुषेणाने विद्युन्मालीला एका प्रचंड शिळेने चिरडून टाकले. शेवटी रणभूमी तुटलेली शस्त्रे, मृत हत्ती-घोडे आणि रक्ताच्या नद्यांनी भरून गेली, जी देवासुर संग्रामासारखी भासत होती.
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
वानर‑राक्षसांच्या घनघोर संग्रामात सूर्यास्त होताच प्राणघातक निशायुद्ध सुरू झाले आणि अंधारात लढाई गोंधळलेली, संभ्रमपूर्ण झाली. घोडे व रथचाकांच्या धुळीने दृष्टी‑श्रवण झाकले; रणभूमी रक्त‑चिखलासारखी भासू लागली. भेरी‑शंख‑बासरीचे निनाद, गर्जना आणि त्रिकूटाच्या गुहांत घुमणारे प्रतिध्वनी यांमुळे भयाण ध्वनीचित्र उभे राहिले. अंधारात ओळख चुकून मित्राला शत्रू समजून अनेकांनी आपल्या लोकांवरही घाव घातले. रामांचे तेजस्वी बाण दिशांना उजळवत त्यांच्या अंगावर धावणाऱ्या राक्षसांचा संहार करतात; काही नामांकित राक्षस बाणांनी जखमी होऊन प्राणशेष घेऊन माघार घेतात. याच वेळी अंगदाने निर्णायक प्रहार करून इंद्रजिताच्या रथाचे घोडे व सारथी मारून रथ निष्प्रभ केला; देव व वानरसेना यांनी त्याची स्तुती केली. क्रोधाने पेटलेला इंद्रजित मग छुप्या युद्धाकडे वळला—अदृश्य होऊन सर्पासारखे बाण सोडले, राम‑लक्ष्मणांना जखमी केले आणि अखेरीस बाणांच्या जाळ्याने दोन्ही भावांना बांधून टाकले. अशा रीतीने उघड्या युद्धापासून माया‑प्रेरित, मनोधैर्य ढळविणाऱ्या रणनितीकडे संघर्ष वाढला।
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं · Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
या सर्गात इंद्रजित अंतर्धान (अदृश्य) होऊन आणि घन शरवृष्टी करून युद्धाचा प्रवाह उलटवतो. राम इंद्रजिताचा ठावठिकाणा जाणण्यासाठी दहा वानरनायकांना विविध दिशांना शोधासाठी पाठवतो. वानर आकाशात झेप घेऊन उपटलेली झाडे शस्त्र म्हणून नेतात; पण इंद्रजिताचे वेगवान, कुशलतेने सोडलेले बाण त्यांना रोखतात. अंधार व लपवाछपवीमुळे हल्लेखोर दिसत नाही—मेघांनी झाकलेल्या सूर्याप्रमाणे। अदृश्य अवस्थेतून इंद्रजित राम-लक्ष्मणांना उद्देशून गर्वाने म्हणतो की युद्धात त्याला इंद्रही ओळखू शकत नाही, आणि तो दोघांना यमलोकास पाठवील. मग तो विविध अग्रांचे बाण व सर्पासारखे नागपाश सतत सोडून मर्मस्थानी बाण रोवतो, दोघांना बांधून क्षीण करतो; इतक्या झपाट्याने ते आच्छादित होतात की प्रत्युत्तर देऊ शकत नाहीत. प्रथम राम कोसळतो; राम पडलेला पाहून लक्ष्मण शोकाने ढासळतो। वानरसेना सर्व बाजूंनी धावून येऊन पडलेल्या राजकुमारांभोवती विलाप करते. ग्रंथात देहावर जखमांची पूर्णता ठळक होते—बोटभरही जागा न भेदलेली राहत नाही—आणि कपटयुद्धाच्या नैतिक भारासह वीरांच्या नश्वरतेवर करुण चिंतन उमटते।
शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation
या सर्गात लंकेच्या युद्धात मोठा उलटफेर दिसतो. वानर-नेते आकाश व भूमीवर शोध घेत राम व लक्ष्मण यांना शरबन्धाने (बाणांच्या जाळ्याने) जखडलेले, निश्चेष्ट पडलेले पाहतात. हे दृश्य पाहताच सर्वत्र शोक उसळतो आणि सैन्याच्या रणनितीत क्षणातच धक्का बसतो. मायेने लपलेला इंद्रजित् कोणालाही दिसत नाही; परंतु वरप्रसादाने विभीषण त्याला ओळखतो. इंद्रजित् गर्वाने म्हणतो—खर-दूषणांचा संहार करणारे हे दोघे आता बाणांनी विद्ध झाले असून देव-ऋषींच्या सभेनेही त्यांची मुक्तता होणार नाही. तो भय वाढवण्यासाठी नील, मैंद, द्विविद, जांबवान, हनुमान, गवाक्ष, शरभ आणि अंगद अशा प्रमुख वानरांनाही जखमी करतो व राक्षसांना बोलावून बांधलेले राजकुमार दाखवतो; राम मेला असा भ्रम पसरताच लंकेत जयघोष होतो. इंद्रजित् लंकेत परतल्यावर सुग्रीव भयग्रस्त होतो. तेव्हा विभीषण पवित्र जलाने शांतिकर्मासारखा विधी करून धैर्य देतो—रामाचा मृत्यू नियत नाही, म्हणून खचू नका; सैन्याचे मनोबल सांभाळा. अखेरीस इंद्रजित् रावणाला ‘विजय’ कळवतो; रावण त्याला आलिंगन देऊन शरजाळामुळे दोन्ही राजकुमारांचे तेज हरपल्याचा वृत्तांत ऐकतो.
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
या सर्गात इंद्रजित कार्य सिद्ध झाल्यासारखा लंकेला परततो. त्याच्या भासमान विजयामुळे वानरवीर राघवाभोवती जागरूक संरक्षणवर्तुळ उभे करतात; अगदी क्षुल्लक हालचालीतही राक्षस-घुसखोरीची शंका धरतात. रावण आनंदित होऊन त्रिजटा आदी राक्षसी परिचारिकांना आज्ञा देतो—अशोकवनिकेतून सीतेला पुष्पक विमानाने आणा आणि राम-लक्ष्मण मारले गेले आहेत असे भासवून तिचा धैर्यभंग करा. लंकेची सजावट होते आणि घोषणा केल्या जातात की दोन्ही बंधू रणात मारले गेले. त्रिजटेसह सीता रणभूमीवर पडलेले वानर आणि राक्षसांचा विजयोल्लास पाहते. नंतर शरशय्येवर अचेत पडलेले राम-लक्ष्मण, तुटलेले कवच व धनुष्ये पाहून ती त्यांना मृत समजते व तीव्र शोकाने कोसळून विलाप करते. हा अध्याय कपटी विजयघोषाच्या विरुद्ध सीतेची अढळ निष्ठा आणि बंदिनीच्या आशेचे शोषण करण्याची नैतिक किंमत दर्शवितो.
सीताविलापः · त्रिजटासान्त्वनं च (Sita’s Lament and Trijata’s Consolation)
या सर्गात इंद्रजित आपल्या मायेनें राम-लक्ष्मण पडल्याचा भास निर्माण करून सीतेला ते दृश्य दाखवितो. ते पाहून सीता कोसळून विलाप करते; स्वतःचेच परीक्षण करीत ती विधवाभावाने व्याकुळ होते. ब्राह्मण, ज्योतिषी व कर्मकांड-निपुणांनी पूर्वी सांगितलेले सौभाग्य, पुत्रप्राप्ती आणि पतीसह राज्याभिषेक हे सर्व खोटे ठरले, असे ती म्हणते. मग ती स्त्री-लक्षणांची विशेष माळ गुंफते—पायांवरील पद्मचिन्हे, मण्यासारखी कांती, समप्रमाण अवयव इत्यादी—आणि असे शुभलक्षण असताना अशी आपत्ती कशी येईल, असा प्रश्न उपस्थित करून निमित्तशास्त्र व अनुभूत दुःख यांतील ताण स्पष्ट करते. यानंतर तिचा शोक स्वतःपुरता न राहता कौसल्येच्या चिंतेकडे वळतो—तपस्विनीप्रमाणे जीवन जगून जी पुत्रदर्शनाच्या आशेने आहे; तिच्या दुःखाची कल्पना सीतेच्या धर्मवेदनेला अधिक तीव्र करते. तेव्हा सीतेवर माया करणारी राक्षसी त्रिजटा तिला धीर देते—राम-लक्ष्मणांच्या मुखकांतीत व देहशोभेत मृत्युलक्षण नाही, सैन्याचे वर्तनही नायकपतनानंतर जसे ढासळते तसे दिसत नाही, आणि शुभ पुष्पकविमानही ते खरेच मृत असते तर सीतेला वाहून नेले नसते. सत्याचा आश्वास देऊन ती मोह व शोक सोडण्यास सांगते. अखेरीस सीता पुष्पकाने लंकेत परत येऊन अशोकवनात प्रवेश करते; परंतु तेथे ‘राजपुत्र’ राम-लक्ष्मणांचे पुनः स्मरण होताच, सांत्वन असूनही तिचा गाढ शोक पुन्हा जागा होतो.
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
या सर्गात भीषण अस्त्रप्रहारानंतरची अवस्था वर्णिली आहे. रणभूमीवर श्रीराम व लक्ष्मण ‘शरबन्ध’—बाणांच्या जाळ्याने—बद्ध झालेले, रक्तस्राव होत असलेले आणि सर्पांसारखे दीर्घ श्वास टाकत पडलेले दिसतात. सुग्रीव व वानरसेना त्यांना वेढून शोकाने आक्रोश करतात. धैर्य व संयमाच्या बळावर श्रीराम पुन्हा शुद्धीवर येतात आणि लक्ष्मणाची दारुण दशा पाहून दीर्घ विलाप करतात. भाऊ नसताना जीवनाचे काय मोल, आणि लक्ष्मणाविना सीतेचा उद्धारही निष्फळ वाटतो, असे ते म्हणतात. कौसल्या, कैकेयी व सुमित्रेला हे वृत्त कसे सांगू, या विचाराने ते व्याकुळ होतात. स्वतःला हीन व पापी म्हणत धिक्कारतात; लक्ष्मणाची अढळ सौम्यता, चिथावणी दिली तरी कठोर न होणारा स्वभाव यांचे स्तवन करतात; तसेच त्याच्या पराक्रमाची कार्तवीर्य व इंद्राच्या आयुधांशी अतिशयोक्तीपूर्ण तुलना करून आठवण काढतात. नंतर श्रीराम सुग्रीवाला आज्ञा देतात—सेनेसह समुद्रापलीकडे परत जा; अङ्गद, नील व नल यांना अग्रभागी ठेव. ही आपत्ती दैवाधीन आहे, मनुष्य तिला ओलांडू शकत नाही; मित्रांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, असे ते सांगतात. हे ऐकून वानर अधिकच रडतात. तेवढ्यात गदा हातात घेऊन विभीषण येतो; युद्धातील गोंधळामुळे वानर क्षणभर त्याला इंद्रजित समजून घाबरतात—युद्धकाळातील भ्रम व मनोबलाची नाजूकता दिसून येते.
सुपर्णागमनम् (Garuda’s Arrival and the Release from the Serpent-Arrow Bond)
या पन्नासाव्या सर्गात रणांगणावरील मोठे संकट आणि त्याचे निरसन सल्ला, औषधविद्या व दैवी हस्तक्षेप यांच्या साहाय्याने दाखविले आहे. सुग्रीव वानरांना घाबरलेले पाहून भयाचे कारण विचारतो. अङ्गद सांगतो—इंद्रजिताने मायाबळाने सर्परूप बाण निर्माण करून राम-लक्ष्मणांना बांधले व शरशय्येवर पाडले आहे. तेव्हा विभीषण येतो; प्रथम त्याच्यावर संशय घेतला जातो, पण दोन्ही राजकुमारांना विद्ध पाहून तो शोकाकुल होऊन रावणपक्षाच्या कपटी युक्तीची निंदा करतो आणि स्वतःची व्यथा व्यक्त करतो. सुग्रीव त्याला धीर देतो, रावणाचा पराभव निश्चित असल्याचे सांगतो आणि सुसेणाचा उपाय विचारतो. सुसेण देवासुरयुद्धातील उपचारांची आठवण करून देत म्हणतो की क्षीरोदप्रदेशातील चंद्र व द्रोण पर्वतांवरून संजीवकरणी व विशल्यकरणी अशा दुर्मिळ औषधी आणाव्या; यासाठी हनुमान योग्य आहे। परंतु योजना प्रत्यक्षात येण्यापूर्वीच आकाशात प्रचंड कल्लोळ व द्वीपावरील वृक्ष कोसळणे यांवरून गरुडागमन सूचित होते. सर्प पळून जातात; गरुड राम-लक्ष्मणांना स्पर्श करून बाणांच्या जखमा नाहीशा करतो आणि क्षणार्धात त्यांचे तेज, बल, स्मृती व धैर्य परत आणतो. तो स्वतःला रामाचा मित्र म्हणतो, युद्धात राक्षसांवर विश्वास ठेवू नका अशी सूचना देतो, विजय व सीताप्राप्तीची भविष्यवाणी करतो आणि प्रदक्षिणा घालून निघून जातो. मग वानरसेना सिंहनाद, भेरी-शंखनाद करीत आनंदाने पुन्हा लंकेच्या द्वारांकडे कूच करते।
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
या ५१व्या सर्गात लंकेच्या नेतृत्वात रणनीतीचा व मनोबलाचा निर्णायक वळण येते. वानरांचा आनंदघोष व गजर ऐकून रावणाला अनपेक्षित उलटफेराची शंका येते आणि तो तात्काळ टेहळणीचा आदेश देतो. भयग्रस्त राक्षस तटावर चढून सुग्रीवाचे संरक्षित सैन्य पाहतात व महत्त्वाची बातमी निश्चित करतात—इंद्रजिताच्या भयंकर शरबंधनाने बांधलेले राम-लक्ष्मण आता मुक्त झाले आहेत, जणू हत्ती दोर तोडून सुटले आहेत। दूत भीती आवरून संयत वाणीने वृत्तांत सांगतात. त्यामुळे रावणाच्या मनात चिंता व क्रोध दाटतो; आपल्या सैन्याच्या सुरक्षिततेबद्दल आणि शस्त्रांच्या परिणामकारकतेबद्दल त्याला संशय येतो. मग तो धूम्राक्षाला बोलावून त्वरित बाहेर पडून राम व वानरांवर आघात करण्याची आज्ञा देतो. नाना शस्त्रे, रथ, घोडे व हत्ती यांसह सेना जमते. धूम्राक्ष सुवर्णालंकारित, गाढव-जोडलेल्या रथावर आरूढ होऊन पश्चिम द्वाराकडे निघतो, जिथे हनुमान उभा आहे. मार्गात गिधाडे, रक्तसूचक चिन्हे, प्रतिकूल वारे, अंधार व भूमिकंप असे अपशकुन विनाशाची सूचना देतात; तरीही तो पुढे जाऊन राघवाने संरक्षित केलेले विशाल वानरसैन्य पाहतो.
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
या ५२व्या सर्गात राक्षस-सेनापती धूम्राक्ष पुन्हा रणांगणात येऊन वानरांचा युद्धनाद उसळवतो आणि घनघोर संग्राम सुरू होतो. राक्षस बाण, शूल, गदा, लोखंडी दंड इत्यादी शस्त्रांनी प्रहार करतात; वानर वृक्ष, शिळा, पर्वतखंड तसेच हात-पाय, दात-नखांनी प्रतिकार करतात. धनुष्यांची टंकार, घोड्यांचे हिणहिणणे आणि हत्तींचे गर्जन यांना कवी ‘रण-गान्धर्व’—जणू युद्धाचे संगीत—असे नादरूप देतो. धूम्राक्ष बाणवृष्टी करून वानरसेना काही काळ विखुरतो व वरचढ ठरतो. तेव्हा त्रस्त झालेली सेना पाहून हनुमान निर्णायकपणे पुढे सरसावतात; ते एक प्रचंड शिळा धूम्राक्षाच्या रथावर फेकतात, रथ चुरडला जातो आणि धूम्राक्षाला उडी मारून खाली उतरावे लागते. यानंतर द्वंद्व तीव्र होते—धूम्राक्ष काटेरी गदेने हनुमानांवर प्रहार करतो; पण हनुमान अढळ राहून पर्वतशिखर त्याच्या मस्तकावर पाडून धूम्राक्षाचा वध करतात. उरलेले राक्षस भयभीत होऊन लंकेत पळतात आणि वानर हनुमानांचे जयघोष करतात; त्यामुळे युद्धाच्या प्रवाहात वानरसेनेचा उत्साह व नेतृत्व अधिक दृढ होते.
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः · धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
धूम्राक्षाचा वध झाल्याचे ऐकताच रावण क्रोधाने संतप्त झाला. सर्पासारखा फुत्कारत, उष्ण व दीर्घ श्वास सोडत तो वज्रदंष्ट्र नावाच्या राक्षसवीराला बोलावून कठोर आज्ञा देतो—राम, सुग्रीव आणि सर्व वानरसेना यांचा संहार कर. यानंतर युद्धसज्जतेचे चित्र उभे राहते. राक्षस नायक नानाविध अलंकारांनी व वस्त्रांनी सजून, हत्ती व इतर वाहनांवर आरूढ होऊन, पूर्ण शस्त्रसज्ज दलासह दक्षिणद्वारातून बाहेर पडतात—जिथे अङ्गद तैनात आहे. प्रस्थानकाळी अपशकुन दिसू लागतात—उल्कापात, कोल्ह्यांचे रडणे, क्रूर पशूंची हालचाल—राक्षसविनाशाची सूचना देणारे; तरीही वज्रदंष्ट्र धैर्य धरून रणात उतरतो. वानर दहा दिशांत घुमणारे जयघोष करतात आणि युद्ध निकटसमरात बदलते—वृक्ष, शिळा, मुठी व गुडघेच शस्त्रे होतात. वज्रदंष्ट्राच्या बाणवृष्टीने वानरदल हादरते; तेव्हा क्रुद्ध अङ्गद एक वृक्ष उपटून राक्षसांच्या रचना उद्ध्वस्त करतो. रणभूमी प्रेते, पडलेले दागिने व शस्त्रे यांनी भरून जाते आणि राक्षससेना वाऱ्याने ढकललेल्या मेघसमूहासारखी डळमळू लागते.
वज्रदंष्ट्रवधः · The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
सर्ग ५४ मध्ये वज्रदंष्ट्राचा वध आणि अंगदाचा पराक्रम वर्णित आहे. वानर सेनेचा विध्वंस पाहून संतापलेल्या वज्रदंष्ट्राने बाणांचा वर्षाव केला, ज्यामुळे रणांगण मृतदेह आणि रक्ताने भरून गेले. हे पाहून घाबरलेले वानर अंगदाच्या आश्रयाला गेले. अंगदाने धैर्याने नेतृत्व स्वीकारून वज्रदंष्ट्राचा सामना केला. दोघांमध्ये गदा, वृक्ष आणि शिळांनी घनघोर युद्ध झाले. रथाचा नाश झाल्यानंतर हातघाईची लढाई झाली. अखेरीस, अंगदाने चपळाईने उठून तलवारीच्या एका घावाने वज्रदंष्ट्राचे मस्तक धडावेगळे केले. आपला सेनापती पडलेला पाहून राक्षस भीतीने लंकेकडे पळाले आणि वानर सेनेने अंगदाचा गौरव केला.
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara-Rakshasa Battle and Omens)
वज्रदंष्ट्राचा वध वालिपुत्र अंगदाने केला, हे ऐकून रावण सेनाध्यक्षाला संबोधून त्वरित अकम्पनाला रणात पाठविण्याची आज्ञा देतो. तो अकम्पनाची स्तुती करतो—तो शिस्तबद्ध सेनानायक, रक्षक, रणप्रिय नीतीज्ञ आणि सर्व शस्त्रांत पारंगत आहे. आज्ञा मिळताच राक्षससेना धावून निघते; अकम्पन सुवर्णालंकृत रथावर मेघगर्जना-विद्युत्सदृश ध्वनीच्या वातावरणात रणभूमीकडे अग्रसर होतो. प्रस्थानकाळी हवामान शुभ असतानाही दिवस अचानक ढगांनी झाकला जातो, कडक वारे सुटतात, पक्षी व पशू भयाण स्वर काढतात—अशुभ उत्पात दिसू लागतात. पण अकम्पन त्यांकडे दुर्लक्ष करून युद्धभूमीत प्रवेश करतो. मग वानर-राक्षसांचा घोर संग्राम पेटतो. धूळ उडून रक्तवर्ण होते व आकाश झाकते; ध्वज, शस्त्रे, घोडे आणि योद्ध्यांचे रूपही दिसेनासे होते, आणि त्या गोंधळात मित्र-शत्रूचा भेद न राहता परस्परांवर घाव पडतात. रक्ताने धूळ बसते आणि भूमी प्रेतांनी व छिन्न अवयवांनी भरते. वृक्ष, शिळा, गदा, शक्ति व बाहुदंडांनी निकटयुद्ध चालते; अकम्पन राक्षसांना सावरून रचना उभी करतो, तर कुमुद, नल आणि मैनद हे वानरनायक प्रत्याक्रमण करून शत्रुसैन्याची रांग मोडून काढतात.
अकम्पनवधः · The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
या सर्गात अकंपनाचा वध आणि हनुमानाचा पराक्रम याचे वर्णन केले आहे. वानरांचे यश पाहून संतापलेल्या अकंपनाने आपल्या सारथ्याला रथ पुढे नेण्याची आज्ञा दिली आणि बाणांच्या वर्षावाने वानर सेनेत हाहाकार माजवला. वानरांना पळताना पाहून हनुमान त्यांच्या मदतीला धावून आले. हनुमानाचा आधार मिळताच वानर सेना पुन्हा एकवटली आणि त्यांनी धैर्याने लढा देण्यास सुरुवात केली. हनुमान आणि अकंपन यांच्यात तुंबळ युद्ध झाले. अकंपनाने बाणांचा मारा केला असता, हनुमानाने एक पर्वत शिखर फेकून मारले, जे अकंपनाने हवेतच तोडले. अखेरीस, हनुमानाने एक विशाल अश्वकर्ण वृक्ष उपटून अकंपनाच्या डोक्यावर प्रहार केला, ज्यामुळे त्याचा मृत्यू झाला. अकंपनाचा वध होताच राक्षस सैन्य लंकेकडे पळाले आणि श्रीराम, लक्ष्मण व सुग्रीव यांनी हनुमानाचा गौरव केला.
प्रहस्तनिर्याणम् · Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
अकम्पनाच्या वधानंतरचा धक्का ओसरताच रावण क्रोधाने संतप्त, तरी मुख पांढरे पडलेला, मंत्र्यांशी विचारविनिमय करून लंकेच्या संरक्षण-ठाण्यांची पाहणी करतो. नगर अचानक दडपलेले पाहून तो युद्धविशारद प्रहस्ताला बोलावून म्हणतो—ही आपत्ती निर्णायक युद्ध-नेतृत्वानेच शमेल; भार उचलणारे मी स्वतः, कुंभकर्ण, इंद्रजित व निकुंभही आहेत, तरी तात्काळ सैन्य उभे करण्याची आज्ञा प्रहस्तालाच देतो. प्रहस्त पूर्वीच्या चर्चांची आठवण करून हितवचन सांगतो—सीतेला परत देणेच कल्याणकारक, अन्यथा युद्ध अटळ; तरीही तो स्वामिनिष्ठा व्यक्त करतो, मिळालेल्या मान-सन्मानाची कबुली देतो आणि रणात प्राण अर्पण करण्यासही सिद्ध होतो. तो सेनापतींना आज्ञा देतो की महती राक्षससेना जमवा. लवकरच लंका जड शस्त्रांनी सज्ज, गजासारख्या पराक्रमी योद्ध्यांनी भरून जाते; अग्निहोत्र, ब्राह्मण-सत्कार, अभिषिक्त माळा इत्यादी मंगलकर्मे होतात. सर्पध्वज, सुवर्णजाळाने विभूषित, गडगडाटी नाद करणाऱ्या रथावर आरूढ होऊन प्रहस्त सहाय्यकांसह निघतो; भेरी-शंखांचे निनाद व भयानक गर्जना दिशांना भरून टाकतात. तेव्हाच अपशकुनांची गर्दी दिसते—डावीकडे वळत फिरणारे मांसाहारी पक्षी, उल्कापात, प्रचंड वारे, कोल्ह्यांचे हंबरडे, रक्तवृष्टी, ध्वजावर गिधाड बसणे आणि सारथ्याचा चाबूक सटकणे—बाह्य वैभव असूनही विनाशसूचक चिन्हे. वानरसेना वृक्ष-शिळा घेऊन सज्ज होते; दोन्हीकडून आव्हानांचे गजर वाढतात. प्रहस्त पतंग जसा ज्वाळेत शिरतो तसा विजयलोभाने वानरदलात घुसतो—अहंकार, अपशकुनयुक्त आक्रमण आणि युद्धाची शोकांत गती यांचा बोध देत।
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
या सर्गात श्रीराम रणांगणात मोठ्या सैन्यासह पुढे येणारा भयंकर राक्षस-सेनापती प्रहस्त पाहून, धीरगंभीरपणे विभीषणाला विचारतात—हा कोण? विभीषण सांगतो की हा रावणाचा सेनापती प्रहस्त; पराक्रम व अस्त्रविद्येत प्रसिद्ध, लंकेच्या सैन्याचा मोठा भाग याच्याच अधीन आहे. त्यानंतर दोन्ही बाजूंमध्ये घनघोर संग्राम पेटतो; शिळा व बाणांचा वर्षाव होतो, तलवार, भाला, तोमर, मुद्गर, लोखंडी दंड इत्यादी शस्त्रांनी रणभूमी भरून जाते आणि मोठी हानी होते. रक्त, पडलेली शरीरे व तुटलेले अवयव यांमुळे रणांगण ‘रक्तनदी’सारखे भासते—युद्धाची कठोर किंमत ठळक होते. प्रहस्त स्वतः पुढे येऊन बाणवृष्टीने वानरसेनेत प्रचंड गोंधळ माजवतो. तेव्हा नील त्याला सामोरा जातो; बाणांनी जखमी होऊनही तो उपटलेली झाडे फेकून प्रहार करतो, प्रहस्ताचे धनुष्य मोडतो आणि त्याला जड मुद्गर घेऊन निकटयुद्ध करावे लागते. अखेरीस नील एक प्रचंड शिळा प्रहस्ताच्या मस्तकावर आदळतो; त्याचे शिर चुरडून तो मारला जातो. सेनापती पडताच राक्षससेना शोकाने स्तब्ध होऊन लंकेकडे माघार घेते; श्रीराम व लक्ष्मण नीलाचे कौतुक करतात आणि वानर विजयाने आनंदित होतात।
युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः · Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma
प्रहस्ताच्या वधानंतर रावण स्वतः रणांगणात उतरला आणि त्याने वानर सेनेचा संहार करण्यास सुरुवात केली. सुग्रीवाचा प्रतिकार मोडून काढल्यानंतर, नीलाने रावणाच्या रथावर चढून त्याला त्रस्त केले, परंतु रावणाने आग्नेयास्त्राचा वापर करून नीलाला खाली पाडले. त्यानंतर रावण आणि लक्ष्मण यांच्यात घनघोर युद्ध झाले. रावणाने ब्रह्मदेवाने दिलेल्या 'शक्ती' अस्त्राने लक्ष्मणाच्या छातीवर प्रहार केला, ज्यामुळे लक्ष्मण बेशुद्ध पडले. रावणाने लक्ष्मणाला उचलण्याचा प्रयत्न केला, पण हनुमानाने रावणाला जोरदार मुष्टिप्रहार करून मागे सारले आणि लक्ष्मणाचे रक्षण केले. शेवटी, श्रीरामांनी हनुमानाच्या खांद्यावर आरूढ होऊन रावणाचा रथ आणि मुकुट तोडला. रावणाला थकलेला आणि निशस्त्र पाहून रामांनी त्याला मारले नाही, तर 'तू थकला आहेस, लंकेत परत जा आणि विश्रांती घेऊन ये' असे सांगून त्याला जीवदान दिले.
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
या सर्गात रामाच्या बाणांनी अपमानित झालेला रावण लंकेत परत येतो आणि आपले संकट पूर्वीच्या शाप-भविष्यवाण्यांच्या स्मरणातून समजावून घेतो. वेदवतीचा अपमान, उमा, नंदीश्वर, रंभा, वरुणकन्या इत्यादींचे शाप आणि ब्रह्मदेवाची सूचना—मनुष्यांपासूनच अनर्थ होईल—हे आठवून तो द्वारांवर कडक पहारा वाढविण्याची आज्ञा देतो. शेवटचा उपाय म्हणून ब्रह्मशापामुळे दीर्घनिद्रेत असलेल्या महाबली कुंभकर्णाला तातडीने जागे करण्यास सांगतो, त्याच्या रणकीर्तीवर आशा ठेवून। राक्षसांचा मोठा समूह त्याला जागे करण्यासाठी क्रमाक्रमाने अनेक उपाय करतो—भक्ष्यपेय व सुगंध, शंख-भेरी-मृदंगांचा गजर, गदा व वृक्षांनी प्रहार, पाणी ओतणे, बांधून मारणे, इतकेच नव्हे तर हत्ती त्याच्या देहावर चालविणे. अखेरीस भूक आणि आघाताने त्याची तंद्रा तुटते. तो प्रलयासारख्या रूपात जागा होतो—मुख पाताळासारखे, नेत्र ज्वलंत ग्रहांसारखे—आणि प्रचंड मांस, रक्त, चरबी व मद्य सेवन करून आपत्कालाचे कारण विचारतो। मंत्री यूपाक्ष सांगतो की संकट देवांकडून नाही, तर मनुष्य राम-लक्ष्मण आणि वानरसेनेमुळे आहे; लंकेचे झालेले नुकसान व रावणाचा कसाबसा बचाव याची आठवण करून देतो. कुंभकर्ण तत्काळ विजयाची प्रतिज्ञा करून बाहेर पडतो; त्याच्या पावलांनी पृथ्वी हादरते. त्याला पाहून वानरनेते भयभीत होतात—काही पळतात, काही रामाच्या शरण जातात—आणि पुढील युद्धापूर्वीच मनोबलाचा मोठा वळणबिंदू दिसून येतो।
कुम्भकर्णदर्शनम् · The Appearance of Kumbhakarna and the Account of His Might
तेव्हा श्रीरामांनी धनुष्य हाती घेऊन मुकुटधारी, पर्वतासारखा प्रचंड कुम्भकर्ण पाहिला. त्याच्या महाकाय रूपामुळे वानरसेनेत घबराट पसरली. रामांनी विभीषणास विचारले—हा अद्भुत पुरुष कोण; विभीषण म्हणाला—हा विश्रवसाचा पुत्र कुम्भकर्ण, ज्याने पूर्वी इंद्राला व यमाच्या सैन्यालाही पराभूत केले, आणि ज्याचे नैसर्गिक बळ वरदानांवर अवलंबून असलेल्या इतर राक्षसनायकांपेक्षा अधिक आहे। मग पूर्वकथा सांगितली जाते—जन्मापासूनच कुम्भकर्णाची भयंकर भूक; तो प्राणी व लोक गिळून जगाला भयभीत करी. इंद्राने वज्रप्रहार केला, तरी कुम्भकर्णाने ऐरावताच्या दाताने इंद्रास घाव घातला. देव व सर्व प्राणी ब्रह्मदेवाकडे शरण गेले आणि त्याचे अत्याचार निवेदिले—भक्षण, देवांवर आक्रमण, आश्रमध्वंस, परस्त्रीहरण. ब्रह्मदेवाने त्याला मृतवत् निद्रेचा शाप दिला; रावणाने कुलमर्यादा व न्याय यांचा आधार घेऊन विरोध केला, तेव्हा ब्रह्मदेवाने ठरविले—सहा महिने निद्रा आणि एक दिवस जागरण; पर त्या एका दिवसाची क्षुधाही जगाला संकटकारक असे वर्णिले। युद्धभूमीवर परत विभीषणाने वानरांचे धैर्य टिकविण्याचा उपाय सांगितला. श्रीरामांनी नीलास आज्ञा दिली की लंकेची द्वारे, मार्ग व उतारे सांभाळून सेना मांडावी; वानर वृक्ष, शिळा व पर्वतशिखरे घेऊन सज्ज झाले आणि मेघसमूहासारखी दाट युद्धरचना करून उभे राहिले।
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् · The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
या सर्गात लंकेत कुम्भकर्णाला जागविण्याचा प्रसंग राजकीय-मानसिक स्वरूपात उलगडतो. झोपेने आणि मद्याने भारलेला असूनही तो ‘राक्षस-व्याघ्र’सारखा प्रचंड पराक्रमी दिसतो. हजारो सेवकांच्या संगतीने, पुष्पवृष्टीने सन्मानित होत, तो भव्य राजमार्गाने निघतो. सुवर्ण-जाळ्यांनी सजलेले, सूर्यप्रभेसारखे उजळ राक्षसराजाचे निवासस्थान तो प्रवेशतो; त्याच्या विशाल पावलांनी जणू पृथ्वी कंपित होते. पुष्पकात बसलेला रावण अंतःकरणी व्याकुळ असतो; पण भावाला पाहताच आनंदाने उठून आलिंगन करतो आणि मानाने आसन देतो. तेव्हा कुम्भकर्ण क्रोधाने रक्तनेत्र होऊन विचारतो—“मला का जागविले? तू कोणाला भय मानतोस?” रावण रामभय कबूल करतो—राम व सुग्रीव समुद्र ओलांडून सैन्यासह आले आहेत; लंकेची उपवने उद्ध्वस्त झाली, अनेक राक्षस मारले गेले, तर वानर युद्धातही अखंड भासतात. बालक-वृद्धच उरलेल्या थकलेल्या नगरीचे रक्षण करण्याची तो विनंती करतो; देव-असुरांवर कुम्भकर्णाने मिळविलेल्या पूर्वविजयांची प्रशंसा करून त्याला आज्ञा देतो—वाऱ्याने पावसाळी मेघ विखुरावेत तसे शत्रुसैन्य छिन्नभिन्न कर.
कुम्भकर्णोपदेशः · Kumbhakarna’s Counsel and War-Boast to Ravana
लंकेत रावणाचा शोकविलाप ऐकून कुंभकर्ण प्रथम उपहासाने हसतो; नंतर तो गंभीर नीतिविचार मांडतो. तो सांगतो की राजाने विविध उपायांपैकी जे श्रेयस्कर ते ओळखून, मंत्र्यांसह, योग्य काळ व परिस्थिती आणि परिणाम यांचा विचार करून निर्णय घ्यावा. सान्त्व, दान, भेद आणि विक्रम (पराक्रम-बल)—हे उपाय काळानुसार स्वतंत्रपणे किंवा एकत्र वापरावेत; धर्म-अर्थ-काम यांचा क्रमबद्ध समतोल राखणे हेच राजधर्म आहे. तो अज्ञानी व उद्धट सल्लागारांपासून तसेच शत्रूशी संगनमत करणाऱ्या मंत्र्यांपासून सावध राहण्यास बजावतो; विचारमंथनात त्यांच्या वर्तनाची कसून परीक्षा आवश्यक आहे. या तंबीने रावण चिडतो आणि मागील गोष्टींचा विचार न करता त्वरित कृतीयोग्य सल्ला मागतो. तेव्हा कुंभकर्ण स्वर मृदू करून रावणाला धीर देतो—मी तुझे रक्षण करीन—आणि स्वतःला युद्धाचा निर्णायक साधन म्हणून पुढे करतो. तो अतिशयोक्त वीरप्रतिज्ञा करतो—राम, लक्ष्मण, सुग्रीव व हनुमान यांचा नाश करीन, देवतांनाही रणात आव्हान देईन. अशा रीतीने हा सर्ग गंभीर राज्यनीती आणि प्रदर्शनात्मक रणगर्जना यांची सांगड घालून, युद्धपूर्व संध्येला उपदेश कसा प्रेरक युद्धभाषणात बदलतो हे दाखवतो.
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
लंकास्थ सभेत हा सर्ग मंत्रविवादाच्या रूपाने उलगडतो. कुंभकर्णाने एकट्याने युद्धास जाण्याचा विचार मांडताच महोदर त्याची तीव्र शब्दांत निर्भर्त्सना करतो आणि सांगतो की एकाकी संग्रामाचा हा हेतू अविचारी व नीतीविरुद्ध आहे. जनस्थानात पूर्वी श्रीरामांनी राक्षसांचा केलेला संहार हा दृष्टांत देऊन तो रामांचे सिद्ध सामर्थ्य आणि त्यातून निर्माण झालेली भीती आजही कशी टिकून आहे हे दाखवतो. उपमांद्वारे तो स्पष्ट करतो—राम क्रुद्ध सिंहासारखे आहेत आणि झोपलेल्या सर्पासारखेही, ज्याला जागे करणे हिताचे नाही; म्हणून थेट चिथावणी देणे रणनीतीने अयोग्य आहे. यानंतर महोदर टीकेपासून पुढे जाऊन एक ठोस, पण नैतिकदृष्ट्या संशयास्पद, योजना सुचवतो. महोदर, द्विजिह्व, सम्ह्रादी, कुंभकर्ण आणि वितर्दन—या पाच वीरांनी एकत्र बाहेर पडून रामाशी सामना करावा; निकाल काहीही असो, नगरात ‘राम-लक्ष्मणांना गिळले’ अशी वार्ता पसरवावी, जेणेकरून जनमानस हादरेल. त्या अफवेचा लाभ घेऊन रावणाने सीतेकडे एकांतात जाऊन तिला धीर द्यावा, धान्य-धन-रत्ने यांचे आमिष दाखवावे, आणि भय, शोक व एकाकीपणाच्या दबावाने तिला वश करण्याचा प्रयत्न करावा—असा सल्ला दिला जातो. अशा रीतीने हा अध्याय जोखीम, साधने व वेळ यांवरील नीतीविचार आणि कपटी माहिती-रणनीती यांची सांगड घालून दाखवतो—सल्ला तांत्रिकदृष्ट्या कुशल असला तरी धर्मदृष्ट्या कलुषित ठरू शकतो।
कुम्भकर्णप्रस्थानम् · Kumbhakarna’s Departure for Battle
या सर्गात कुंभकर्णाची सभेतील मंत्रणा पुढे विधिपूर्वक शस्त्रसज्जा व युद्धप्रस्थान अशा राजकीय-आचाररूप प्रसंगात परिवर्तित होते. तो महोदराच्या निरुत्साहपूर्ण वचनांना झिडकारून क्षात्रधर्म सांगतो—शौर्याची साक्ष आत्मस्तुती नव्हे, तर पराक्रमकर्मेच; आणि सर्वांच्या रणनीतीतील चुकांचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी मी रणांगणात जाईन, असे घोषित करतो. रावण महोदराचे भय ‘रामभय’ असल्याचे सांगून कुंभकर्णाला धीर देतो, त्याच्या अतुल बलाची व हितभावनेची प्रशंसा करतो आणि वानरसेना व दोन्ही राजपुत्रांचा नाश करण्यास उद्युक्त करतो. कुंभकर्ण रामवध करून रावणाची भीती दूर करीन अशी प्रतिज्ञा करतो; तो एकटाच पुढे जाण्याचा प्रस्ताव मांडतो, पण रावण एकाकी दर्पाचा धोका सांगून रक्षित अग्रगमनाची आज्ञा देतो. मग अलंकरण-समारंभ होतो—माळा, बाहुबंद, अंगठ्या, विविध भूषण, मुकुट, कुंडले, मेखला व कवच त्याला परिधान करतात; अग्नी, चंद्र आणि नारायण/त्रिविक्रम यांसारख्या उपमांनी त्याचे वर्णन केले जाते. नगारे-शंखनाद, रथ-हत्ती-घोडे व विविध वाहने यांसह तो निघतो; तेव्हा काळे मेघ व वीज, कोल्ह्यांचे हंबरडे, घिरट्या घालणारे पक्षी, त्याच्या आयुधावर गिधाड बसणे, उल्कापात, सूर्याचा म्लानपणा व वाऱ्याची स्तब्धता—अशुभ शकुन दिसतात. तरीही दैववश तो पुढे जातो; तट ओलांडून तो वानरपंक्तींमध्ये दहशत पसरवतो, त्याच्या गर्जनेने ते पळून पडू लागतात—राजवैभव व वाणीतील आत्मविश्वास यांना अशुभ निमित्तांची छाया प्रत्युत्तर देते, हेच या सर्गाचे केंद्रबिंदू ठरते.
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
या ६६व्या सर्गात कुंभकर्णाच्या प्रस्थानामुळे वानरसेनेत निर्माण झालेला मनोभंग आणि त्यानंतर त्याचे निरसन वर्णिले आहे. पर्वतशिखरासारखा विशाल कुंभकर्ण लंकेची सीमा झपाट्याने ओलांडून असा गर्जतो की समुद्रही प्रतिध्वनित होतो. त्याला ‘देवतांनाही अजेय’ मानून वानर भयाने पळापळ करतात—काही मागे न पाहता धावतात, काही समुद्रात पडतात, काही गुहा-पर्वत-वृक्षांचा आश्रय घेतात, तर काही मृतासारखे कोसळतात. तेव्हा वालीपुत्र अङ्गद रणनेता म्हणून पुढे येतो व सर्वांना परतण्याची आज्ञा देतो. तो सांगतो की शस्त्र टाकून पळणे लोकलज्जेचे कारण आहे; धर्मयुद्धात मरणही श्रेयस्कर—जिंकल्यास कीर्ती, आणि वीरगती आल्यास ब्रह्मलोकप्राप्ती. पूर्वी केलेल्या स्वशौर्याच्या गर्वोक्तीला ही घबराट शोभत नाही, असे तो कठोरपणे बजावतो. वानर म्हणतात की कुंभकर्णाने भयंकर संहार केला असून प्राण प्रिय आहेत; तरीही अङ्गदाच्या दृढ वाणीने आणि हनुमंताच्या सहाय्यक उपदेशाने त्यांचे धैर्य परत येते. ऋषभ, शरभ, मैंद, धूम्र, नील, कुमुद, सुषेण, गवाक्ष, रंभा, तारा, द्विविद, पनस आणि हनुमान असे सेनानायक पुन्हा वेगाने रणभूमीकडे धाव घेतात. कुंभकर्णावर शिळा व फुललेली झाडे फेकली जातात, पण ती त्याच्या अंगावर आपटून चुरडली जातात—त्याची भयानक दृढता दिसून येते आणि युद्ध पुन्हा उग्र होते.
कुम्भकर्णवधः · The Slaying of Kumbhakarna
या सर्गात कुंभकर्णाचे रौद्र रूप आणि वानर सेनेची भीती याचे वर्णन केले आहे. अंगदाच्या शब्दांनी वानरांना पुन्हा धैर्य मिळते. हनुमान आणि इतर वीर झाडे व शिळांनी हल्ला करतात, पण कुंभकर्ण त्यांना दाद न देता वानरांना खाऊ लागतो. तेव्हा श्रीराम स्वतः रणांगणात उतरतात. ते आपल्या दिव्य बाणांनी कुंभकर्णाचे हात आणि पाय तोडतात. तुटलेले हात पडून वानरांचेही नुकसान होते. शेवटी, श्रीराम ऐन्द्रास्त्राने कुंभकर्णाचे मस्तक धडावेगळे करतात. त्याच्या मृत्यूने देवतांना आनंद होतो आणि वानर सेनेत पुन्हा उत्साह संचारतो.
कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणविलापः (Ravana’s Lament on Hearing of Kumbhakarna’s Slaying)
या सर्गात रणभूमीवरील निकालापासून कथा राक्षससभेतील मानसिक परिणामाकडे वळते. दूत रावणाला सांगतात की कुंभकर्णाने थोड्याच वेळात वानरांना उधळून लावून अनेकांना गिळून भयंकर संहार केला, तरीही तेजस्वी राघव श्रीरामाने त्याचा वध केला. त्याच्या प्रेताचे भीषण, विराट वर्णन येते—पर्वतासारखे शरीर रामबाणांनी छिन्नभिन्न होऊन विकृत धड उरले, रक्ताचा प्रचंड प्रवाह वाहत असून तो लंकेच्या एका द्वाराला अडथळा ठरून पडला आहे; त्यामुळे पराभव नगरासाठीही अपशकुन ठरतो. हे ऐकताच रावण प्रथम मूर्च्छित होतो, नंतर शुद्धीवर येऊन दीर्घ विलाप करतो. तो कुंभकर्णाला आपला “उजवा हात” म्हणत हाक मारतो आणि देव-दानवांचा गर्व चुरडणारा वीर रामाच्या हातून कसा पडला, असा प्रश्न करतो. तो याला काळ/दैवाचे प्राबल्य मानतो; आकाशात देव-ऋषी आनंदित होत आहेत अशी कल्पना करतो आणि वानर आता अधिक धिटाईने लंकेच्या तटबंदीवर चढतील, असा धोका पाहतो. विलाप पुढे आत्मदोषारोपात बदलतो—पूर्वीच्या अधर्माचा विपाक, विशेषतः धर्मात्मा विभीषणाला हाकलून देणे व त्याचा हितोपदेश न ऐकणे, हेच या आपत्तीचे मूळ आहे असे रावण मान्य करतो. अखेरीस तो ठरवतो की राघवाचा वध केल्याशिवाय जीवन व्यर्थ; आणि शोकाने कोसळून पडतो—कथेत शौर्यपूर्ण प्रतिकारातून दैवछायित, हताश निर्धाराकडे संक्रमण घडते।
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
या सर्गात कुंभकर्ण-वधानंतर रावणाचा शोक व विलाप दिसतो; तेथून कथानक थेट रणधुमाळीत वळते. त्रिशिरा रावणाला झिडकारून राजधर्म सांगतो—राजाने संयम व धैर्य राखावे, आपल्या वरदानांवर व दिव्य आयुधांवर विश्वास ठेवून शत्रूविरुद्ध स्थिर उभे राहावे. या उपदेशाने रावण सावरतो आणि त्रिशिरा, अतिकाय, देवांतक, नरांतक, महोदर व महापार्श्व—या सहा श्रेष्ठ राक्षस-नायकांना अभिषेक करून, हत्ती-रथ-अश्व व जड शस्त्रांनी भव्यरीत्या सज्ज करून युद्धास पाठवतो। रणांगणात त्यांची चाल मेघगर्जनेसारखी भासते; वानर-वीर गर्जना करीत वृक्ष उपटतात, पर्वत उचलतात आणि प्रतिकार करतात. घोर संग्रामात नरांतक दीप्त शक्तीने वानरांच्या रांगा फोडून भय पसरवतो. हे पाहून सुग्रीव अङ्गदाला आज्ञा देतो—अश्वारूढ त्या आक्रमकाला थांबव। अङ्गद निरायुध होऊन नख-दंतांनाच आपले नैसर्गिक शस्त्र मानून नरांतकाला आव्हान देतो—वज्रासारखी शक्ती फेक. तो प्रहार सहन करतो; मग तळहाताच्या घावाने नरांतकाचा घोडा पाडतो. नरांतकाचा मुष्टिघात झेलून अङ्गद प्रतिघातात असा प्रचंड घुसा मारतो की त्याचे वक्ष फाटते आणि नरांतक मारला जातो. देव व वानर जयघोष करतात; अङ्गदाचा हा दुष्कर, मनोबल वाढवणारा विजय युद्धातील महत्त्वाचा पराक्रम ठरतो।
त्रिशिरा-देवान्तक-महोदर-मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
या सर्गात त्रिशिरा, देवान्तक, महोदर आणि महापार्श्व (मत्त) यांच्या वधाचे वर्णन केले आहे. महोदर, देवान्तक आणि त्रिशिरा यांनी मिळून अंगदावर हल्ला केला. अंगदाने महोदराच्या हत्तीला मारून त्याच्या सुळ्याने देवान्तकावर प्रहार केला. अंगदाच्या मदतीसाठी हनुमान आणि नील धावून आले. हनुमानाने आपल्या वज्रतुल्य मुष्टीप्रहाराने देवान्तकाचा वध केला, तर नीलने एका विशाल शिलेने महोदराचा अंत केला. त्यानंतर हनुमान आणि त्रिशिरा यांच्यात घनघोर युद्ध झाले. हनुमानाने त्रिशिराची शस्त्रे तोडून टाकली आणि त्याचीच तलवार हिसकावून घेऊन त्याचे तिन्ही मस्तक छाटले. शेवटी, महापार्श्व (मत्त) याने गदा घेऊन वानरांवर हल्ला केला. वानर वीर ऋषभने त्याची गदा हिसकावून घेतली आणि त्याच गदेने महापार्श्वचा वध केला. आपल्या प्रमुख वीरांना मृत पाहून राक्षस सैन्य रणांगणातून पळून गेले.
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
या सर्गात रावणाचा पुत्र अतिकाय—पर्वतासारखा विशाल, ब्रह्मदेवाच्या वराने संरक्षित कवचधारी—राक्षससेना व आप्तस्वकीयांना घायाळ व निहत पाहून क्रोधाने रणांगणात येतो. दूरवरून रथस्थ त्या महावीराला पाहून श्रीराम विभीषणास विचारतात; विभीषण त्याची वंशपरंपरा (धान्यमालिनीचा पुत्र), अस्त्रविद्येतील प्रावीण्य आणि वरप्राप्त कवचामुळे सामान्य शस्त्रांनी तो जवळजवळ अवध्य असल्याचे सांगतो. अतिकाय वानरदलांत दहशत माजवून योग्य प्रतिद्वंद्वीला आव्हान देतो. लक्ष्मण पुढे येतात; गर्वोक्ती व धर्मयुक्त वचनविनिमयातून ‘शौर्य भाषणात नव्हे, कृतीत’ हे अधोरेखित होते. मग अग्नी, सूर्य, इंद्र, वायू, यम, त्वष्टृ/इषीक इत्यादी अस्त्रांची मालिका सुरू होते; आकाशात बाणांची टक्कर होते, पण अतिकायाचे अभेद्य कवच भेदले जात नाही. सर्पासारख्या एका शराने लक्ष्मण क्षणभर स्तब्ध होतात, तरी सावरून अतिकायाच्या रथाचे घोडे, सारथी व धुरा नष्ट करतात. तेव्हा वायुदेव गूढ नियम सांगतात—वररक्षित कवच फोडण्यासाठी केवळ ब्राह्म (ब्रह्मदेवाचे) अस्त्रच समर्थ आहे. लक्ष्मण ब्राह्मास्त्राचे आवाहन करतात; त्याच्या तेजाने विश्व कंपित होते, आणि तो दिव्य शर सर्व प्रतिकार ओलांडून अतिकायाचे मुकुटधारी शिर छेदून पाडतो. उरलेले राक्षस भयभीत होऊन लंकेकडे पळतात; वानरसेना लक्ष्मणाचा जयजयकार करते, आणि ते शीघ्र श्रीरामाजवळ परत येतात.
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
या सर्गात रावणाला वार्ता मिळते की अत्यंत पराक्रमी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला आहे. हे ऐकताच तो शोक व क्रोधाने व्याकुळ होतो आणि राम व वानरांच्या हातून लंकेतील पूर्वीचे सेनानायक व प्रसिद्ध योद्धे एकामागून एक पडल्याचे स्मरून, राक्षसांच्या अजेयतेचा गर्व ढासळत असल्याचे जाणतो. इंद्रजिताने दिव्यास्त्रांनी राम-लक्ष्मणांना बांधले होते हे आठवून तो आश्चर्य करतो—देव-गंधर्वांनाही अछेद्य वाटणारे बंधनही कसे तुटले, हे त्याच्या आकलनापलीकडील शत्रुपक्षाच्या प्रभावाचे लक्षण आहे। यानंतर विलाप सोडून रावण प्रशासनिक आज्ञा देतो—नगरभर कठोर पहारा ठेवावा. द्वारे, प्रवेश-निर्गम मार्ग आणि सैन्य-ठाणी यांची वारंवार तपासणी करावी; विशेषतः जिथे सीतेचे रक्षण चालू आहे त्या अशोकवनात सुरक्षा अधिक दृढ करावी. तो रात्रिचरांना संध्या, मध्यरात्र व प्रभात—सर्व वेळ वानरांच्या हालचालींवर नजर ठेवण्यास सांगतो, आणि सेना स्थिर असो वा पुढे सरकत असो—सदैव सज्ज राहण्याचा आदेश देतो। आज्ञा मिळताच राक्षसदल उठून संरक्षण-व्यवस्था राबवू लागते. रावण मात्र पुत्रवधाच्या वैयक्तिक आपत्तीने अंतःकरणात जळत, क्रोधाच्या शल्याने टोचला जाऊन, वारंवार दीर्घ निःश्वास टाकीत आपल्या भवनात परत जातो।
इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)
सर्ग ७३ मध्ये उरलेले राक्षस रावणाकडे येऊन देवन्तक, त्रिशिरा आणि अतिकाय अशा प्रमुख वीरांच्या मृत्यूची वार्ता सांगतात. हे ऐकून रावण शोकाने व युद्धनीतीच्या चिंतेने व्याकुळ होतो; तेव्हा इंद्रजित त्याला धीर देतो आणि राम-लक्ष्मणांना पाडण्याची प्रतिज्ञा करतो. शंख-भेरी, नगारे, छत्र-चामरे आणि राजसैन्याच्या थाटामाटात तो प्रस्थान करतो. रणभूमीवर पोहोचून तो संरक्षण-व्यूह उभा करतो आणि अग्निहोम करतो; त्या यज्ञात शस्त्रांनाच यज्ञसामग्रीसारखे अर्पण केले जाते. धूर न उठता प्रज्वलित झालेल्या अग्नीत विजयाची शुभलक्षणे दिसतात; अग्निदेव आहुती स्वीकारतात. मग इंद्रजित ब्रह्मास्त्राचे आवाहन करून रथ व धनुष्य अभिमंत्रित करतो, त्यामुळे ग्रह-नक्षत्रांपर्यंत कंप होतो. मायेने लपून तो बाणांचे जाळे व शस्त्रवृष्टी करतो; वानरसेना उद्ध्वस्त होते आणि हनुमान, सुग्रीव, अंगद, जांबवान, नल इत्यादी प्रमुख योद्धे जखमी होतात. राम ब्रह्मास्त्राची दिव्य उत्पत्ती ओळखून लक्ष्मणाला धैर्याने सहन करण्याचा उपदेश करतात. राम-लक्ष्मणांना विद्ध झालेले व सैन्य खचलेले पाहून इंद्रजित विजयगर्जना करीत लंकेला परततो आणि रावणाला यशाचा वृत्तांत सांगतो.
औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb-Bearing Mountain
या सर्गात इंद्रजिताच्या ब्रह्मास्त्र-जाळ्यामुळे राम-लक्ष्मण मूर्च्छित होतात आणि वानरसेनेत प्रचंड हाहाकार व हानी होते. नेतृत्वात गोंधळ माजतो; तेव्हा प्राज्ञश्रेष्ठ विभीषण ‘सृष्टिकर्त्याने दिलेल्या अस्त्राचा मान राखल्याने ही आपत्ती अपरिहार्य’ असे सांगून सेनानायकांना धैर्य देतो. तो हनुमंतासह जखमी व पडलेल्यांची पाहणी करतो आणि बाणांनी विद्ध झालेला वृद्ध जांबवान दिसतो; जांबवान दृष्टी हरपली तरी आवाजावरून विभीषणाला ओळखतो आणि म्हणतो—सर्वांच्या प्राणरक्षणाची आशा हनुमंताच्या जीवनावर व पराक्रमावरच अवलंबून आहे. हनुमान नम्रतेने जवळ जाऊन जांबवानाचा उत्साह जागवतो. मग जांबवान अचूक आदेश देतो—समुद्र ओलांडून हिमवंत पर्वतावर जा, ऋषभ व कैलास यांच्या मधील औषधी-पर्वत शोध आणि चार औषधी—मृतसंजिवनी, विशल्यकरणी, सुवर्णकरणी व संधानकरणी—आण. हनुमान उड्डाण करताच पृथ्वी व समुद्र हादरतात, पर्वत दाबले जाऊन तुटतात; हिमालयात औषधी लपल्यावर हनुमान संपूर्ण शिखरच उपटून परत आणतो. त्या औषधींच्या सुगंधानेच राम-लक्ष्मण व वानरयोद्धे तत्क्षणी शुद्धीवर येतात, जखमा शांत होतात आणि सेना पुन्हा युद्धसज्ज होते.
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)
या सर्गात सुग्रीव हनुमंतास व वानरवीरांस कार्यसिद्धीचा उपाय सांगतो—कुंभकर्णवध व कुमारांचा नाश झाल्याने रावणाची प्रतिरक्षा आता दुर्बल झाली आहे. सूर्यास्तसमयी वानर ज्वलंत मशाली घेऊन लंकेकडे धाव घेतात व गोपुर, प्रतोली, प्रासाद इत्यादींना अग्नी लावतात. अगुरु-हरिचंदन, क्षौम-कौशेय वस्त्रे, मोती-मणी-वज्र-प्रवाल, अश्व-गज-रथांची सामग्री, चर्मकवचे व शस्त्रसमूह—सर्व काही जळून खाक होते. इमारती वज्राघात झालेल्या पर्वतशिखरांसारख्या कोसळतात; तोरणे विजेसारखी चमकतात; रात्री लंका किंशुकपुष्पांनी फुलल्यासारखी दिसते. स्त्रियांचा आर्तस्वर धुरासह दूरवर ऐकू येतो आणि सुटलेले हत्ती-घोडे नगराला क्षुब्ध सागरासारखे हलवून टाकतात. याच वेळी राम-लक्ष्मण शल्यरहित होऊन धनुष्य धारण करतात; रामाच्या प्रत्यंचेचा नाद वानर-राक्षसांच्या गजरावरही भारी पडतो आणि त्यांच्या बाणांनी लंकेच्या द्वारावरील गोपुर तुटून पडते. राक्षस सरदार सज्ज होतात; क्रुद्ध रावण कुंभकर्णपुत्र कुंभ-निकुंभ तसेच यूपाक्ष, शोणिताक्ष, प्रजंघ, कंपन आदींना पाठवतो. दोन्ही सैन्यांच्या भूषणदीप्तीने आकाश चंद्र-ताऱ्यांसारखे उजळते आणि मग वृक्ष-शैल-मुष्टी व असि-शूल-गदा-प्रास-तोमरांनी घोर वानर-राक्षस संग्राम सुरू होतो; उभय पक्षांची हानी-लाभ ‘दश-सप्त’ या अनुपाताने वर्णिली आहे।
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
या सर्गात वानर आणि राक्षस यांच्यातील घनघोर युद्धाचे वर्णन केले आहे. अंगदाने आपल्या पराक्रमाने कंपनावर पर्वताच्या शिखराचा प्रहार करून त्याचा वध केला. त्यानंतर शोणिताक्ष, प्रजंघ आणि यूपाक्ष यांनी अंगदावर हल्ला केला, तेव्हा अंगदाचे मामा मैन्द आणि द्विविद त्याच्या मदतीला धावून आले. या लढाईत अंगदाने प्रजंघाला, द्विविदाने शोणिताक्षाला आणि मैन्दाने यूपाक्षाला ठार मारले. या वीरांच्या मृत्यूनंतर कुंभकर्णाचा मुलगा कुंभ रणांगणात उतरला आणि त्याने आपल्या बाणांनी वानर सेनेला त्रस्त केले. त्याच्या बाणांनी अंगद इत्यादी वीरही जखमी झाले. अखेरीस सुग्रीवाने कुंभाचा सामना केला. सुग्रीवाने प्रथम त्याचे धनुष्य मोडले आणि नंतर कुस्तीमध्ये त्याला आव्हान दिले. शेवटी सुग्रीवाने आपल्या वज्रासारख्या मुष्टीप्रहाराने कुंभाचा वध केला, ज्यामुळे राक्षस सेनेत मोठी घबराट पसरली.
निकुम्भवधः · The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
युद्धकांडातील ७७व्या सर्गात सुग्रीवाने आपल्या भावाचा वध केलेला पाहून निकुम्भ क्रोधाने उन्मत्त होऊन वानर-नेत्यांसमोर येतो. तो महेंद्रशिखरासारखा मंगळमय परिघ (लोखंडी गदा) धारण करून गर्जना करीत इतक्या वेगाने फिरवतो की आकाशच जणू फिरत आहे असे वर्णन येते—यातून त्याचा भयप्रद, मनोबल खच्ची करणारा आवेश दिसतो. या दृश्याने दोन्ही सैन्ये क्षणभर भयाने स्तब्ध होतात; युद्धात धैर्य व मनोबल यांचे महत्त्व ठळक होते. तेव्हा केवळ हनुमान अढळ उभे राहून वक्ष पुढे करतात. निकुम्भाचा परिघ त्यांच्या वक्षावर आदळताच तुकडे-तुकडे होतो; हनुमानांचे अतिमानुष स्थैर्य आणि केवळ बळावरचा गर्व निष्फळ ठरतो. हनुमान प्रत्युत्तरादाखल प्रचंड मुष्टिघात करतात; निकुम्भाने पकडून उचलले तरी बांधल्या अवस्थेतही ते पुन्हा प्रहार करतात. नंतर मुक्त होऊन हनुमान निकुम्भाला भूमीवर आपटतात, त्याच्या वक्षावर उडी घेऊन ग्रीवा जोराने वळवून मोडतात आणि द्वंद्व समाप्त करतात. वानर आनंदित होतात, राक्षसांमध्ये भय पसरते; पुढे कथा राम आणि राक्षस-वीर (मकर) यांच्याशी संबंधित अधिक तीव्र संघर्षाकडे वळते.
मकराक्षस्य निर्गमनम् · The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
निकुंभ आणि कुंभ यांच्या वधाची वार्ता ऐकून रावण शोक व क्रोधाने संतप्त झाला. त्याने खरपुत्र, विशाल नेत्रांचा मकराक्ष याला बोलावून स्पष्ट आज्ञा दिली—श्रीराम, लक्ष्मण आणि वानरसेना यांचा संहार कर. मकराक्षाने युद्धविश्वासाने आज्ञा स्वीकारली; रावणास प्रणाम करून प्रदक्षिणा घातली आणि रथ व सैन्य सज्ज करण्यास सांगितले. रथावर आरूढ होऊन त्याने राक्षसांना पुढे जाऊन आधी युद्ध करण्याचा आदेश दिला. तेव्हा रूपांतर करणारे, भयानक, गजसमूहासारखे प्रचंड राक्षस आपल्या नायकाला वेढून पृथ्वी हादरवीत निघाले; भेरी-शंखनाद आणि करतालध्वनींनी रणगर्जना उठली. प्रस्थानकाळी अशुभ निमित्ते दिसली—सारथ्याचा चाबूक पडला, ध्वज कोसळला, घोडे ग्लानीने अश्रू ढाळू लागले, धुळीने भरलेला कठोर वारा वाहू लागला; तरीही ते संकेत दुर्लक्षून राम-लक्ष्मणांकडे पुढे सरसावले।
मकराक्षवधः (The Slaying of Makarākṣa)
या सर्गात लंकेच्या युद्धात खराचा पुत्र मकराक्ष रणांगणात प्रकटतो. वानर-नायक उत्साहाने सज्ज होतात आणि वृक्ष, शिळा व शस्त्रवर्षावाने वानर–राक्षसांचे घोर युद्ध पेटते. मकराक्ष दंडकारण्यातल्या जुन्या वैराचा उल्लेख करून श्रीरामांना द्वंद्वासाठी आव्हान देतो व यमलोकास पाठविण्याची धमकी देतो; श्रीराम वाणीने नव्हे, कर्मानेच विजय सिद्ध होतो असे सांगून खराच्या सैन्यविनाशाची आठवण करून देतात. त्यानंतर दोन्ही बाजूंनी तीव्र बाणवृष्टी होते; रणनादाने दिशा दुमदुमतात आणि देवगणही आकाशातून ते युद्ध पाहतात. श्रीराम मकराक्षाचा रथ फोडून त्याला पायदळ युद्धास भाग पाडतात. तेव्हा राक्षस रुद्रदत्त ज्वलंत, भयानक शूल—जगद्विनाशासारखे—उचलून फेकतो; देवताही भयभीत होतात. श्रीराम तीन बाणांनी आकाशातच तो शूल छेदतात; मग पावकास्त्र संधान करून मकराक्षाचा वध करतात, हृदय विदीर्ण होऊन तो कोसळतो. सेनापती पडताच राक्षस श्रीरामांच्या बाणभयाने लंकेकडे पळून जातात.
इन्द्रजितो यज्ञानुष्ठानं अन्तर्धानं च (Indrajit’s Rite and the Invisible Assault)
मकराक्षाच्या वधाची वार्ता ऐकून रावण क्रोधाने संतप्त झाला. दात ओठांत दाबीत त्याने तात्काळ प्रतिकाराचा विचार केला आणि पुत्र इंद्रजित (रावणी) याला रणांगणात उतरायची आज्ञा दिली. इंद्रजिताने प्रथम राक्षस-विधानानुसार अग्निहोम केला—शस्त्रांना यज्ञोपकरणासारखे मांडले, लाल वस्त्रे धारण केली, लोखंडी स्रुवादी साधने वापरली आणि आहुतीसाठी काळा बकरा पकडला. धूर न उठता सुवर्णप्रभ ज्वाला प्रज्वलित झाली; विजयाची शुभ लक्षणे दिसली. देव-दानव-राक्षसांना तृप्त करून तो अलंकृत रथावर आरूढ झाला आणि अंतर्धान पावला। अदृश्य होऊन त्याने आकाशातून बाणवर्षाव केला; धूर-धुक्याचा अंधार निर्माण करून दिशा गोंधळल्या, शब्द-रूप लपले. राम-लक्ष्मणांनी दिव्यास्त्रांनी प्रत्युत्तर दिले, पण अदृश्य मायावी शत्रूला स्पर्शही झाला नाही; शेकडो वानर पडू लागले. लक्ष्मणाने व्यापकपणे ब्रह्मास्त्र सोडण्याचा प्रस्ताव मांडला; परंतु रामाने धर्मनियम सांगून रोखले—एकासाठी अनेकांचा संहार करू नये; लपलेले, शरण आलेले, पळणारे, युद्ध न करणारे किंवा असावधान यांचा वध अनुचित. मग रामाने इंद्रजितालाच नेम धरून अचूक अस्त्रप्रयोग करण्याचा निश्चय केला व त्याच्या शीघ्र वधाचा उपाय विचारू लागला; वानरसेना सज्ज उभी राहिली।
इन्द्रजितो मायासीतावधः · Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
या सर्गात इंद्रजित् राघवाचा हेतू ओळखून लंकेत आत शिरतो आणि राक्षसांच्या मृत्यूचे स्मरण करून क्रोधाने पेटतो. तो पश्चिम द्वारातून बाहेर येऊन रणास सज्ज राम-लक्ष्मणांना पाहताच मायेचा प्रयोग करतो—राक्षसांच्या संरक्षणात रथावर मायासीताचे रूप बसवून वानरसेनेला भ्रमित करण्यासाठी पुढे सरकतो. वानर दल धावून येते; हनुमान अग्रभागी राहून शस्त्रासारखे पर्वतशिखर उचलून रथाजवळ पोहोचतो. एकवेणी, धुळीने मळलेले अंग, तपस्विनीप्रमाणे दिसणारी स्त्री पाहून तो तिला मैथिली समजून व्याकुळ होतो. इंद्रजित् नाटकीपणे तिचे केस धरून तिला मारतो आणि म्हणतो की शत्रूला पीडा देण्यासाठी स्त्रीहिंसाही योग्य आहे. हनुमान हे कृत्य नीच व अधर्म्य म्हणून धिक्कारतो आणि इंद्रजिताचा लवकरच विनाश व मृत्यूनंतरची अपकीर्ती सांगतो. मग इंद्रजित् सर्वांसमोर तलवारीने त्या मायासीताचा ‘वध’ करून वानरांचा प्रयत्न व्यर्थ असल्याची घोषणा करतो. क्षणभर वानर शोकाने ढासळून पळू लागतात, तर इंद्रजित् गर्जना करून आनंद मानतो—ही माया रणातील गरज नव्हे, तर मनोबल तोडण्याचे शस्त्र ठरते.
इन्द्रजित्-हनूमद्-युद्धं तथा निकुम्भिलायां होमः (Indrajit vs Hanuman; Indrajit’s Nikumbhila rite)
युद्धकांडातील ८२व्या सर्गात इंद्रजित (मेघनाद) याच्या मेघगर्जनेसारख्या नादाने वानरप्रमुख भयभीत होऊन पळू लागतात. तेव्हा मारुतात्मज हनुमान त्यांची धावपळ थांबवून युद्धोत्साह ढळल्याबद्दल त्यांना धारेवर धरतो, पुन्हा रचना लावून समोरच्या फळीत परत जाण्याचा आदेश देतो. उत्साहित वानर वृक्ष व पर्वतशिखरे उचलून गर्जना करत झेपावतात; हनुमान अग्नीप्रमाणे शत्रुसैन्यात घुसून अनेक राक्षसांचा संहार करतो. हनुमान एक प्रचंड शिळा रावणिपुत्राच्या रथावर फेकतो; सारथी रथ वाचवतो, शिळा इंद्रजिताला न लागता भूमी फाडून जिथे पडते तिथले सैन्य चिरडते. वानरांकडून वृक्ष-शिळांचा वर्षाव सुरू असताना इंद्रजित व त्याचे अनुचर बाणांचा मारा करतात आणि त्रिशूळ, खड्ग, शक्ति, गदा इत्यादींनी निकटयुद्ध करतात. शत्रुपंक्ती रोखून हनुमान वानरसेनेला रणनीतीने मागे हटण्यास सांगतो—रामकार्य हेच परम कर्तव्य; ‘सीता मारली गेली’ हा गंभीर दावा रामाला कळवून सुग्रीवासह निर्णयाची वाट पाहावी. हनुमान रामाकडे जात आहे हे पाहून इंद्रजित निकुंभिलेत रक्तहोम करण्यास निघून जातो; तेथे विधिज्ञ राक्षसांच्या साक्षीने यज्ञाग्नी सूर्याप्रमाणे प्रज्वलित होतो—आणि युद्ध व अनुष्ठानशक्ती यांच्या संधिस्थळी सर्ग समाप्त होतो।
त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83): Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha
या सर्गात राक्षस-वानरांच्या घोर संग्रामनिर्घोषाचा शब्द ऐकून श्रीराम जांबवान् ऋक्षराजाला पश्चिमद्वारी हनुमंतास साहाय्य पोहोचविण्याची आज्ञा देतात. रणाने थकलेल्या वानरांसह हनुमान येऊन अत्यंत दुःखद वृत्त सांगतो—रावणपुत्र इंद्रजिताने त्यांच्या डोळ्यांसमोर रडणाऱ्या सीतेला घायाळ करून पाडले. हे ऐकताच शोकाने व्याकुळ राम छिन्नमूळ वृक्षाप्रमाणे कोसळतात. वानरवीर त्यांना उचलून पद्म-उत्पलसुगंधित जल शिंपडतात, जणू न विझणाऱ्या अग्नीची ज्वाला शांत करीत आहेत। त्यानंतर लक्ष्मण दुःखी रामाला आलिंगन देऊन तीक्ष्ण युक्तिवाद करतो व धर्मसंकट मांडतो—धर्मात्मा, संयमी पुरुष दुःख भोगतो आणि अधर्मी समृद्ध होतो, तर धर्म निष्फळ भासतो. धर्माचे फळ प्रत्यक्ष दिसते का, नियतीच सर्व कारण आहे का, आणि राजधर्मात ‘सत्यवचन’ सर्वथा कसे जुळते—असे प्रश्न तो उपस्थित करतो. पुढे तो अर्थशास्त्रसदृश वास्तव सांगतो—समृद्धीमुळेच नाते, कर्म व गुण टिकतात; अर्थत्यागाने उद्योग थांबतात व प्रमाद वाढतो. शेवटी लक्ष्मण इंद्रजितामुळे उत्पन्न झालेला शोक पराक्रमाने निवारण्याचा निर्धार करून रामाला त्याच्या महात्म्याची आठवण देत कर्तव्यावर स्थिर राहण्यास प्रवृत्त करतो।
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नोपदेशः (Counsel to Disrupt the Nikumbhilā Rite)
या सर्गात रणांगणातील मनोवैज्ञानिक संकट आणि सुबुद्ध सल्ल्याने त्याचे निरसन दाखविले आहे. सैन्यरचना ठरवून विभीषण परत येतात आणि पाहतात—राम लक्ष्मणाच्या मांडीवर शोकमूढ पडले आहेत; हनुमानाचा वृत्तांत इंद्रजिताने सीतेचा वध केला असा गैरसमज झाल्याने राम भ्रमित झाले आहेत. लक्ष्मण कारण सांगतात; तेव्हा विभीषण रामांना शांत करून म्हणतात की ही गोष्ट अशक्य आहे—रावण सीतेचा वध करणार नाही; वानरसेना विचलित करण्यासाठी ही माया-युक्ती आहे। मग विभीषण निर्णायक रणनिती उघड करतात—इंद्रजित निकुंभिला-स्थानी होमयज्ञ करीत आहे; तो पूर्ण झाला तर तो अत्यंत दुर्जेय होईल, युद्धात देवांनाही जणू अदृश्य. म्हणून विलंब न करता सेना पुढे न्यावी, खोटा शोक सोडावा आणि लक्ष्मणाला पाठवावे—यज्ञभंग करून इंद्रजिताला वध्य करावे. अशा रीतीने विवेक आणि काळसापेक्ष रणनीती यांद्वारे शोकातून धर्म्य कृतीकडे जाण्याचा मार्ग साकारतो।
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः · Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
या ८५व्या सर्गात शोकाने व्याकुळ झालेले श्रीराम क्षणभर विभीषणांचे शब्द नीट समजू शकत नाहीत; मग मन सावरून ते स्पष्टपणे पुन्हा सांगण्याची विनंती करतात. विभीषण निवेदन करतात की वानरसेनेचे योग्य विभाजन करून सर्वांना त्यांच्या ठिकाणी तैनात केले आहे. ते रामांना सांगतात—दुर्बल करणारी चिंता सोडा, कारण ती शत्रूंचा उत्साह वाढवते; सीतेची प्राप्ती आणि राक्षसांचा नाश यासाठी नव्या जोमाने प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. यानंतर विभीषण अत्यंत तातडीची गुप्त माहिती देतात—रावणिपुत्र इंद्रजित निकुंभिला येथे यज्ञ करण्यास गेला आहे. तो यज्ञ पूर्ण झाला तर वरप्रभावामुळे रामपक्षावर महाविपत्ती येईल; यज्ञात विघ्न न पडल्यास रामालाही मारता येईल अशी त्या वराशी निगडित दुर्बलता आहे. म्हणून निर्णय होतो—लक्ष्मणाला त्वरित पाठवा; हनुमानाच्या नेतृत्वाखाली संपूर्ण वानरसेना त्याच्यासोबत जावी, जांबवान संरक्षण करावा, आणि मायाविद्येत निपुण विभीषण सहाय्यासाठी मागून यावा. राम इंद्रजिताच्या ब्रह्मास्त्र-शक्ती व मायाकौशल्याची जाणीव ठेवून मोहिमेची आज्ञा देतात. लक्ष्मण शस्त्रे धारण करून रामांना प्रणाम करतो, तात्काळ कृतीची प्रतिज्ञा करतो आणि वेगाने निकुंभिलेकडे निघतो; तो भयंकर राक्षस-व्यूहात जणू अंधाराची चादर पांघरून प्रवेश करतो।
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
तेव्हा विभीषणाने लक्ष्मणाला कार्योपयोगी उपदेश केला—मेघश्याम राक्षससेना त्वरेने फोडून काढ, म्हणजे रावणपुत्र इंद्रजित् दिसेल आणि त्याचे अनुष्ठान पूर्ण होण्यापूर्वीच त्याला घाव घालता येईल. मग घनघोर संग्राम पेटला; आकाश जणू बाणांनी, वृक्षांनी आणि पर्वतशिखरांनी झाकले गेले. वानर व अस्वले आपल्या नैसर्गिक शस्त्रांनी प्रचंड हल्ला करू लागले. आपल्या सैन्याचा आर्तनाद ऐकून दुर्जेय इंद्रजित् अपूर्ण कर्म सोडून उठला. तो वनातील अंधारातून बाहेर येऊन सज्ज रथावर आरूढ झाला; मेघासारखी प्रभा, रक्त नेत्र आणि मृत्यूसमान भयानक रूप घेऊन तो प्रकट झाला. राक्षसांनी लक्ष्मणाला घेरलेले पाहून हनुमानाने महावृक्ष उचलून प्रलयाग्नीप्रमाणे शत्रुपंक्ती जाळून टाकल्या. हजारो राक्षस त्रिशूळ, खड्ग, शक्ति, लोखंडी दंड, परशु, घन, भिंदिपाल इत्यादी सर्व शस्त्रांनी हनुमानावर तुटून पडले. तेव्हा इंद्रजित्ने सारथ्याला वानरवीराकडे रथ नेण्याची आज्ञा केली आणि रथातून बाणांची वर्षा सुरू झाली. हनुमानाने ती वृष्टी सहन करून थेट आव्हान दिले. विभीषणाने लक्ष्मणाला सावध केले—इंद्रजित् हनुमानावर चालून आला आहे, त्वरित वध कर; लक्ष्मणाने रथस्थ इंद्रजित् ओळखून प्रत्युत्तरादाखल बाणांचा मारा आरंभिला.
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
विभीषणाने लक्ष्मणाला योग्य उपदेश देऊन त्याला वनप्रदेशात नेले आणि मेघश्याम, भयावह असा न्यग्रोध (वड) दाखविला. तो म्हणाला की इंद्रजित तेथे हवन-आहुती देऊन मंत्रबलाने अदृश्य होतो व युद्धात घातक लाभ मिळवितो; म्हणून इंद्रजित न्यग्रोधात प्रवेश करण्यापूर्वीच लक्ष्मणाने ज्वलंत बाणांनी त्याचा रथ, घोडे आणि सारथी यांचा नाश करावा. लक्ष्मण धनुष्य ताणून, प्रत्यंचेचा टंकार करीत, त्या क्षणाची वाट पाहू लागतो. तेवढ्यात तेजस्वी रथावर इंद्रजित प्रकट होऊन प्रत्यक्ष युद्धाचे आव्हान देतो. पुढे कटु वाद होतो—इंद्रजित विभीषणाला स्वजनांचा त्याग करून ‘परक्यां’कडे आश्रय घेतल्याबद्दल धिक्कारतो आणि दोष असले तरी आपल्या पक्षाशी निष्ठा ठेवावी असे सांगतो. विभीषण धर्माधिष्ठित उत्तर देतो: राक्षसकुळात जन्म असूनही मी क्रूर कर्मे त्यागली; अधर्माचा संग विषारी सर्प झटकून टाकण्यासारखा किंवा जळत्या घरातून बाहेर पडण्यासारखा आहे. तो रावणाचे दोष—चोरी, परस्त्रीहरण, मित्रांवरील अविश्वास, ऋषीवध, देवद्वेष, अहंकार, क्रोध व वैर—गणून सांगतो की यांमुळे त्याचे कल्याण मेघांनी पर्वत झाकावा तसे झाकले गेले आणि लंकेचा विनाश निकट आहे. शेवटी तो इंद्रजिताला सावध करतो की तू मृत्युपाशाने बद्ध आहेस; लक्ष्मणाच्या बाणांसमोर उभा राहिल्यावर जिवंत परत येणार नाहीस।
इन्द्रजित्-लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
सर्ग ८८ मध्ये शाब्दिक चकमकीचे रूपांतर त्वरित बाणांच्या युद्धात होते. बिभीषणाचे बोलणे ऐकून रागाने वेडा झालेला इंद्रजित, काळ्या घोड्यांनी जोडलेल्या रथावर आरूढ होऊन रणांगणात प्रवेश करतो. तो लक्ष्मणाला यमसदनी पाठवण्याची धमकी देतो आणि गिधाडे तुझे शरीर खातील असे म्हणून भयभीत करण्याचा प्रयत्न करतो. लक्ष्मण निर्भयपणे क्षात्रधर्माला अनुसरून उत्तर देतात की, केवळ बडबड करून नव्हे, तर कृतीने विजय सिद्ध होतो. अदृश्य होऊन लढणे हा चोरांचा मार्ग आहे, वीरांचा नाही, असे ते ठणकावून सांगतात. त्यानंतर दोघांमध्ये घनघोर युद्ध होते. इंद्रजित सापासारखे विषारी बाण सोडतो, तरीही लक्ष्मण 'धूर नसलेल्या अग्नीप्रमाणे' तेजस्वी दिसतात. लक्ष्मणाने इंद्रजिताच्या छातीत पाच बाण मारले, तर इंद्रजिताने तीन बाणांनी प्रत्युत्तर दिले. दोन महायोद्ध्यांमधील हा सामना आकाशातील ग्रहांच्या टकरीप्रमाणे भासतो.
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
या ८९व्या सर्गात लक्ष्मण–इंद्रजित यांचा द्वंद्वयुद्ध वाक्-युद्ध आणि शर-युद्ध अशा टप्प्यांत अधिकच घोर होते. क्रोध आवरून लक्ष्मण अचूक नेमाने बाण सोडतात; धनुष्याची टंकार राक्षस-नायकाच्या मनात धडकी भरवते. विभीषण इंद्रजिताच्या फिकटपणाला मानसिक ढळढळीतपणाची खूण मानतात. इंद्रजित पूर्वी रणांगणात लक्ष्मण मूर्च्छित झाल्याची आठवण काढून त्यांना चिथावतो, स्मृतीला आव्हान देतो आणि ‘यमसदन’ गाठण्याचे धाडस कर असे म्हणतो. मग परस्पर बाणवृष्टी सुरू होते—लक्ष्मण बाणांचा वर्षाव करतात; इंद्रजित लक्ष्मण, हनुमान आणि विभीषण यांनाही भेदतो; ढाली, कवच आणि ध्वजचिन्हे तुटून पडतात. वर्णनात धैर्य व सहनशक्ती ठळक—कोणीही माघार घेत नाही, थकवा दिसत नाही. आकाश बाणांच्या जाळ्याने भरते, जणू प्रलयकाळचे मेघ दाटले आहेत. रक्तधारा धबधब्यासारख्या वाहतात, देह फुललेल्या वृक्षांसारखे उजळतात—यातून युद्धातील स्थैर्य, अचूकता आणि मानसिक आघाडी न सोडण्याचा बोध मिळतो. सर्गाच्या शेवटी विभीषण अजेयप्राय लक्ष्मणाला आधार देण्यासाठी पुढे येतात, मित्रधर्म व रणरक्षण सूचित करीत।
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit-Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्डातील ९०व्या सर्गात लंकेच्या युद्धाचा निर्णायक टप्पा दोन प्रवाहांत उलगडतो—(१) विभीषणाने वानर-नेत्यांना दिलेले रणनीतिक प्रोत्साहन आणि (२) लक्ष्मण व इंद्रजित (रावणी) यांच्यातील द्वंद्वयुद्धाची तीव्रता. विजयासाठी दोघेही कटिबद्ध असून जणू दोन मदोन्मत्त हत्ती समोरासमोर आले आहेत; विभीषण अग्रभागी उभा राहून युद्ध पाहतो व मार्गदर्शन करतो. विभीषण आधी मारल्या गेलेल्या प्रमुख राक्षस सेनापतींची गणना करून उरलेल्या संग्रामाचे लक्ष्य संकुचित करतो—राक्षस प्रतिकाराचा मुख्य आधार आता इंद्रजितच (रावण शेवटचा अपवाद). रामकार्याकरिता भावाच्या पुत्रावर प्रहार करावा लागतो, हा धर्मसंघर्ष व नात्याच्या वधाची नैतिक किंमत तो स्पष्ट करतो. वानरश्रेष्ठ त्याच्या वचनांनी अधिकच रणोत्साही होतात. यानंतर युद्धचित्र अधिक उग्र होते—जांबवान वानरसेनेसह शस्त्रधारी राक्षसांशी झुंजतो; हनुमान लक्ष्मणाला रथातून उतरवून उपटलेल्या सालवृक्षाने राक्षसांच्या रांगा उद्ध्वस्त करतो. लक्ष्मण–इंद्रजित यांचा शरवर्षाव इतका वेगवान होतो की धनुष्यहस्ताची हालचालही न दिसावी; आकाश बाणजाळाने झाकले जाते, अंधार व अपशकुन वाढतात, आणि रणध्वनी देवासुर-संग्रामासारखी भासते. मग निर्णायक वळणे येतात—सौमित्री इंद्रजिताचे चार घोडे भेदतो; भल्लबाणाने सारथ्याचे शिरच्छेदन होते; इंद्रजित क्षणभर स्वतःच सारथीचे काम करतो. वानरनेते उडी मारून घोड्यांचा वध करतात, त्यामुळे इंद्रजिताला पायदळ युद्ध करावे लागते. लक्ष्मण घन बाणवृष्टीने त्याला रोखतो; इंद्रजिताच्या विषादामुळे वानरांचे मनोबल वाढते. सर्गाच्या शेवटी इंद्रजित पायी पुढे सरसावतो आणि लक्ष्मण त्याच्या नव्या शरवर्षाला अडवून त्याच्या पतनाकडे जाणारी गती दृढ करतो.
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
युद्धकांडातील ९१व्या सर्गात सौमित्री लक्ष्मण आणि रावणी इंद्रजित यांचा निर्णायक द्वंद्वयुद्ध रंगते. इंद्रजित सुवर्णभूषित रथ सजवून पुन्हा रणांगणात येतो व लक्ष्मण- विभीषणांवर तीव्र बाणवृष्टी करतो; वानर-नायकांनाही तो आपल्या लाघवयुक्त शरवृष्टीने व्याकुळ करतो. लक्ष्मण त्याची धनुष्ये छेदून टाकतात, त्याला वारंवार जखमी करतात आणि सारथीचा वध करून रथाची व्यवस्था कोलमडवतात; त्यामुळे घोडे नियंत्रणाविना फिरू लागतात. विभीषणही समोरासमोर युद्ध करतात. क्रोध व दैवप्रेरणेने इंद्रजित प्रथम अग्न्यस्त्र, नंतर असुरास्त्र सोडतो—ते शस्त्रवृष्टीसारखे प्रकटते. लक्ष्मण सौर्य व माहेश्वर प्रतिकारांनी ती अस्त्रे निष्फळ करतात; देवगण साक्षी राहून त्यांचे रक्षण करतात. अखेर लक्ष्मण अजेय ऐंद्रास्त्र धारण करून सत्यवचनाने त्याचे संस्कार करतात व प्रक्षेप करतात; त्याने इंद्रजिताचे शिर छिन्न होते आणि लोकांचा भयत्रास संपतो. आकाशात जयघोष होतो, पुष्पवृष्टी पडते आणि राक्षससेना पळून जाते.
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः · Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
या सर्गात इंद्रजित-वधानंतरची तात्काळ घडामोड वर्णिली आहे. रक्ताने माखलेला व बाणांनी जखमी झालेला लक्ष्मण श्रीरामांना इंद्रजिताच्या भयंकर वधाची वार्ता सांगतो; विभीषणही राक्षसकुमाराचे शिरच्छेदन झाले असल्याची साक्ष देतो. तेव्हा श्रीराम लक्ष्मणाची कीर्ती वाढवून त्याचे सार्वजनिक स्तवन करतात आणि बंधुस्नेहाने त्याला मांडीवर घेऊन वारंवार बाणांनी विदीर्ण झालेले शरीर पाहून धीर देतात. श्रीराम या घटनेला रावणाच्या युद्धशक्तीचा निर्णायक क्षय मानतात; शोकाकुल रावण मोठ्या सैन्यासह बाहेर येईल असे सांगून त्याचा अंत करण्यास आपण सज्ज आहोत असे घोषित करतात. पुढे रणांगणातील उपचार व सैन्यकल्याणाचा प्रसंग येतो—श्रीराम सुषेणाला बोलावून लक्ष्मण, विभीषण तसेच जखमी असलेल्या अस्वल व वानर वीरांचे बाण काढून उपचार करण्याची आज्ञा देतात. सुषेण नाकावाटे घेण्यासारखे परम औषध देतो; तत्क्षणी लक्ष्मण विशल्य, वेदनारहित व पूर्णतः स्वस्थ होतो. सर्व मित्रनायक आनंदित होतात आणि या जवळजवळ अशक्य पराक्रमाच्या स्तुतीने संपूर्ण सैन्याचा उत्साह अधिकच वाढतो।
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
या सर्गात पौलस्त्य रावणाचे मंत्री विभीषणाच्या सहाय्याने लक्ष्मणाने मेघनाद/इंद्रजिताचा वध केल्याची दुःखद वार्ता सांगतात. ते ऐकताच रावण प्रथम मूर्च्छित होतो, मग पुत्रशोकाने विलाप करतो आणि शेवटी त्याचा क्रोध प्रलयासारखा भडकतो. त्याच्या भुवया प्रलय-सागरासारख्या, मुखातून धूर-आग उसळल्यासारखी, आणि अश्रू जळत्या दिव्यातून गळणाऱ्या तेलासारखे—अशा उपमांनी त्याची मनःस्थिती रंगवली आहे. तो ब्रह्मदेवाने दिलेले अभेद्य कवच व भयंकर धनुष्य आठवून वरबल व दिव्यास्त्रांची सुरक्षितता सांगतो, राक्षसांचे युद्धोत्साह पुन्हा चेतवतो आणि राम-लक्ष्मणांवर नव्याने आक्रमण करण्याची घोषणा करतो. पण शोकाचा रोष चुकीच्या दिशेने वळतो—तो वैदेही सीतेचा वध करण्याचा निश्चय करून खड्ग घेऊन अशोकवनाकडे धावतो; राक्षस त्याला अजेय मानून आनंदित होतात. यानंतर सीतेचा दृष्टिकोन येतो—ती भयभीत होऊन हनुमानाने पूर्वी सुचवलेला उद्धार न स्वीकारल्याबद्दल स्वतःला दोष देते आणि राम व कौसल्येची चिंता करते. तेव्हा धर्मनिष्ठ मंत्री सुपार्श्व रावणाला आवरतो—स्त्रीवध अधर्म आहे; क्रोध रणात वापरावा, सीतेवर नव्हे. हा उपदेश मान्य करून रावण परत फिरतो व सभेकडे पुन्हा जातो—खाजगी सूडापासून दूर होऊन सार्वजनिक युद्धधर्माकडे तात्पुरता पुनर्संयम दिसतो.
रावणस्य सभाप्रवेशः · रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
सर्ग ९४ मध्ये रावण शोक व क्रोधाने व्याकुळ होऊन सभेत प्रवेश करतो आणि सेनानायकांना हात जोडून सांगतो की हल्ला एका लक्ष्यावर—रामावर—एकवटला पाहिजे. तो हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ यांची संयुक्त मांडणी करून एकत्रित आक्रमणाचा आदेश देतो. सूर्योदय होताच भयंकर संग्राम उसळतो. बाण, गदा, तलवारी, परशु, वृक्ष व शिळा परस्परांवर चालतात; रणांगण धूळ व रक्ताने भरून जाते—रक्ताच्या नद्या वाहाव्यात, प्रेते तरंगणाऱ्या लाकडांसारखी दिसावीत आणि युद्धयंत्रे काठ-वृक्षांसारखी भासावीत असे दृश्य होते. जखमी वानर रामाच्या शरण येतात. तेव्हा राम राक्षससेनेत घुसून प्रचंड शरवृष्टी करतात आणि गंधर्व-संबंधित परमास्त्राचा प्रयोग करतात. त्यांच्या वेगामुळे राक्षसांना भ्रम होतो—अनेक राम दिसतात, राम प्रत्यक्ष दिसत नाहीत, आणि मोहाने क्रुद्ध होऊन ते एकमेकांवरच प्रहार करतात. अल्प वेळात राक्षससेनेचा मोठा संहार होतो; उरलेले लंकेकडे पळतात. देवगण रामाची स्तुती करतात. राम सुग्रीव, विभीषण, हनुमान, जांबवान, मैंद व द्विविद यांना सांगतात की अशी दिव्य अस्त्रशक्ती केवळ त्यांची आणि त्र्यंबक (शिव) यांचीच आहे.
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
या सर्गात युद्धातील प्रचंड विध्वंसाचा लेखाजोखा आणि त्यामागील कारणांची चिंतनशील चिकित्सा येते. रावणाने पाठविलेली अग्निवर्ण अश्वांची सेना, ध्वजांनी सजलेले सुवर्णालंकारित रथ, लोखंडी दंडधारी योद्धे आणि मायावी राक्षस—हे सर्व रामाच्या तीक्ष्ण, दीप्त, सुवर्णभूषित बाणांनी भूमीवर कोसळतात; रामाचे ‘अक्लिष्टकर्म’ म्हणजे अथक पराक्रम ठळकपणे प्रकट होतो. यानंतर राक्षसी स्त्रिया व उरलेले लोक एकत्र येऊन पती, पुत्र व बंधुजनांसाठी विलाप करतात आणि वैराची साखळी कुठून सुरू झाली याचा विचार करतात—शूर्पणखेची रामाविषयी दुर्दैवी कामना, तिचा निंद्य आघात, त्यातून खर-दूषणांचा विनाश आणि अखेरीस सीताहरण. रामपराक्रमाचे “पर्याप्त प्रमाण” म्हणून विराधवध, जनस्थानातील संग्राम, खर-दूषण-त्रिशिरा-कबंध-वालीवध आणि सुग्रीवाचे पुनर्स्थापन स्मरले जाते; विभीषणाचा धर्मयुक्त उपदेश रावणाने नाकारला, हेही नमूद होते. सामूहिक भय वाढते—लंका जणू स्मशानासारखी भासते, अपशकुन उभे राहतात, आणि रामाची तुलना रुद्र, विष्णु, इंद्र किंवा अंतक (मृत्यू) यांच्याशी केली जाते. ब्रह्मदेवाच्या वरदानाची आठवण करून सांगितले जाते की देव-दानव-राक्षसांपासून रावण सुरक्षित होता, पण मनुष्यापासून नव्हता; म्हणून मनुष्यावतार रामच त्याच्या पतनाचे साधन ठरतो. शेवटी स्त्रिया एकमेकींना कवटाळून करुण आक्रोश करतात—हे युद्ध केवळ सैन्यपराभव नसून धर्मासमोर कर्मफलाचा न्याय आहे।
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
लंकेत सर्वत्र होणारा विलाप ऐकून रावणाला नगराची व्याकुळता आणि युद्धाचा घराघरांवर पडलेला भार जाणवतो; तो क्षणभर थांबतो. मग क्रोधाने भीषण रूप धारण करून महोदर, महापार्श्व व विरूपाक्ष यांना तात्काळ आज्ञा देतो—उरलेले निशाचर युद्धासाठी जमवा. गर्वोक्त प्रतिज्ञांत तो म्हणतो—राघव व लक्ष्मणाला यमलोकास पाठवीन, खर, कुंभकर्ण, प्रहस्त व इंद्रजित यांच्या वधाचा सूड उगवीन, आणि मेघासारख्या बाणवृष्टीने वानर-दलांचा संहार करीन. राक्षस विविध शस्त्रे धारण करून रथांवर आरूढ होतात व गर्जना करीत बाहेर पडतात. रावण धनुष्य उचलून तेजस्वीपणे पुढे सरकताच घोर अपशकुन दिसू लागतात—सूर्य म्लान होतो, दिशा काळोखतात, उल्का पडतात, रक्तवृष्टी होते, पशुपक्षी अशुभ आवाज करतात, आणि त्याच्या डाव्या डोळ्यात व भुजेत फडफड होते. तरीही तो मागे फिरत नाही; घनघोर संग्राम सुरू होतो आणि त्याचे सुवर्णपंखी बाण वानरांच्या रांगांत गंभीर जखमा करतात.
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
या सर्गात रावणाच्या प्रचंड बाणवृष्टीमुळे रणांगणावर झालेला मोठा संहार दिसून येतो. ज्वलंत बाणांचा मारा सहन न झाल्याने वानर पांगले आणि भूमी छिन्नभिन्न देहांनी भरून गेली. अनेकांना उद्ध्वस्त करून रावण युद्धनीती बदलत राघव (श्रीराम) यांच्याकडे सरकू लागला. हे पाहून सेनापती सुग्रीवाने पळालेल्या वानरांना सावरायला सुसेणाला व्यूह-रक्षणासाठी नेमले आणि स्वतः वृक्ष शस्त्र करून पुढे धाव घेतली; इतर यूथपतीही शिळा व वृक्ष घेऊन साथ देऊ लागले. सुग्रीवाने मेघांच्या गारांसारखी शिळावृष्टी करून राक्षसांच्या रांगा उध्वस्त केल्या, त्यामुळे ते डगमगले. तेव्हा विरूपाक्ष नावाचा राक्षसवीर आपले नाव घोषित करून मदोन्मत्त हत्तीवर आरूढ झाला व बाणांनी सुग्रीव व वानर-अग्रभागावर प्रहार करून राक्षसांचे धैर्य वाढवू लागला. वृक्षप्रहार, शिळाफेक, खड्गघाव, मुष्टी व करताल-आघात अशा विविध शस्त्रप्रकारांनी दोघांत घोर द्वंद्व झाले. अखेरीस सुग्रीवाच्या वज्रतुल्य करताल-प्रहाराने विरूपाक्ष कोसळला; रक्त धबधब्यासारखे वाहू लागले. वानर हर्षित झाले आणि राक्षससेना स्तब्ध व विस्कळीत झाली.
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
युद्धकांडातील अठ्ठाण्णव्या सर्गात महोदरवधाचे वर्णन येते. सैन्याचा ऱ्हास आणि विरूपाक्षाचा वध झाल्याने संतप्त झालेला रावण महोदरालाच ‘विजयाची आशा’ मानून, राजाश्रयाचे ऋण पराक्रमाने फेडण्याची आज्ञा देतो. महोदर पतंग जसा अग्नीत झेपावतो तसा वानरसेनेत घुसून मोठा संहार करतो व सैन्यरचना विस्कळीत करतो. वानर पळू लागल्यावर सुग्रीव त्यांना धीर देऊन स्वतः महोदराशी द्वंद्वयुद्ध करतो. शिळा फेकणे, शालवृक्ष गदेसारखा चालवणे, परिघ (लोखंडी दंड) वापरणे, गदायुद्ध आणि अखेरीस खड्ग-ढाल यांचा घनघोर संग्राम—असा शस्त्रप्रयोग क्रमाक्रमाने तीव्र होतो. ग्रीष्ममध्यान्ही आटलेल्या सरोवरासारखी सेना क्षीण होत असल्याची आणि विजेसह मेघांसारखे दोन्ही योद्धे गर्जत असल्याची उपमा युद्धाची तीव्रता दाखवते. शेवटी महोदर देहात अडकलेला खड्ग उपटण्यास गुंतलेला असताना सुग्रीव त्याचे शिर छेदतो. त्यामुळे राक्षसांत घबराट पसरून ते पळतात, वानर आनंदाने जयघोष करतात आणि रावणाचा क्रोध अधिकच वाढतो—हा प्रसंग रणातील निर्णायक वळण आणि संकटात नेतृत्वधर्माचे नैतिक दर्शन घडवतो।
Mahāpārśva-vadhaḥ: The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
सुग्रीवाच्या हातून महोदर मारला गेल्याचे पाहताच महापार्श्वाचा क्रोध प्रचंड वाढला. त्याने बाणांचा घोर वर्षाव करून अङ्गदाच्या वानरसेनेला छिन्न-भिन्न केले—काहींचे अवयव छेदले, काहींना गंभीर जखमा झाल्या; अग्रिम फळी क्षणभर खचली. हे मनोभंग पाहून अङ्गद पुढे सरसावला व लोखंडी परिघ फेकून महापार्श्वाला रथावरून खाली पाडले; त्याच वेळी जांबवानाने विशाल शिळा फेकून राक्षसांच्या रथरचनेवर आघात केला, घोडे मारून रथ मोडून टाकला. शुद्धीवर येताच महापार्श्व पुन्हा रणात उतरला. त्याने अङ्गदाला बाणांनी भेदले आणि जांबवान व गवाक्ष यांनाही जखमी केले. तेव्हा अङ्गदाने भयंकर परिघ उचलून फिरवला व महापार्श्वावर प्रहार केला, नंतर जवळ जाऊन तळहातानेही आघात केला. महापार्श्वाने प्रत्युत्तरादाखल परशु फेकला; अङ्गदाने तो चुकवला. अखेर अङ्गदाने वक्ष-हृदयप्रदेशावर लक्ष्य करून निर्णायक मुष्टिप्रहार केला; महापार्श्वाचे हृदय विदीर्ण झाले आणि तो राक्षस मृत पडला. वानरांनी जयघोष केला, लंकेतील प्रासाद थरथरले; तो गजर ऐकून रावणाने पुन्हा युद्धाकडे मन वळवले—रणनीती व मनोबल, दोन्हींचा ताण अधिक तीव्र झाला।
रावण-रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama-Ravana Duel)
महोधर, महापार्श्व आणि महाबली विरूपाक्ष यांच्या वधानंतर रावण प्रचंड क्रोधाने उफाळून उठतो व सारथ्याला वेगाने पुढे नेण्यास सांगतो. त्याच्या रथाच्या धावण्याने जणू दिशादिशा हादरतात. मग तो ब्रह्मदत्त तामसास्त्र संधान करतो; रणांगणावर अंधार पसरतो, वानरसेना दग्ध व व्याकुळ होऊन पळू लागते आणि भूमीवर धुळीचे मोठे लोळ उठतात। पळणारे वानर आणि रावणाचा झपाट्याने येणारा आवेश पाहून श्रीराम लक्ष्मणासह ठाम उभे राहतात—दोघे विष्णू-इंद्रासारखे तेजस्वी भासतात, आणि रामाचे धनुष्य जणू आकाशाला खरवडते. त्यानंतर दोन्ही बाजूंनी अखंड शरवृष्टीचा संग्राम सुरू होतो—आकाशातच बाणांची छेदाछेद, हातांची विलक्षण चपळाई, रथांची वर्तुळाकार हालचाल; दृश्य असे की राहू सूर्य-चंद्राजवळ आला आहे आणि नभ विद्युतरेषांनी युक्त मेघांनी झाकले आहे। रावण नाराचांच्या वर्षावाने रामाच्या ललाटावर लक्ष्य करतो; राम निर्विकारपणे ते सहन करून रौद्रास्त्र सोडतात, पण रावणाचे कवच त्या वेगाला थोपवते. मग रावण राक्षसाधिष्ठित मायावी शस्त्रजाल सोडतो—पशुमुख व पंचशीर्ष सर्पाकार बाण; श्रीराम अग्न्यधिष्ठित सूर्य, चंद्र, केतु, ग्रह व विद्युत्सदृश अस्त्रांनी ते सर्व फोडून हजारो तुकड्यांत विखुरतात. शत्र्वस्त्रांचा नाश पाहून वानरनायक आनंदित होतात आणि सुग्रीव दाशरथीच्या अखंड पराक्रमाची जयघोष करतो।
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
सर्ग १०१ मध्ये राम-रावण युद्ध तीव्र होते. राम रावणाचे अस्त्र निष्प्रभ करतात. त्यानंतर लक्ष्मण रावणाच्या रथाचा ध्वज तोडतो आणि सारथ्याला मारतो, तर बिभीषण गदेने रावणाचे घोडे मारतो. संतापलेला रावण बिभीषणावर शक्ती सोडतो, जी लक्ष्मण मध्येच तोडतो. त्यानंतर रावण मयनिर्मित आठ घंटा असलेली महाशक्ती लक्ष्मणावर सोडतो, जी त्याच्या छातीत घुसते आणि तो बेशुद्ध पडतो. राम दुःखी होतो पण लगेच सावरतो; तो ती शक्ती उपसून तोडतो. हनुमान आणि सुग्रीवाला लक्ष्मणाचे रक्षण करण्यास सांगून राम प्रतिज्ञा करतो की आज जग एकतर रावणविहीन होईल किंवा रामविहीन.
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
या सर्गात रणभूमीवरील गंभीर वैद्यकीय संकट आणि त्यातून उठणारा धर्मविचार वर्णिला आहे. रावणाच्या शक्तीने (भाल्याने) लक्ष्मण रक्ताने माखून पडतात. ते पाहताच श्रीरामांचे धैर्य ढासळते; भावाविना विजय, जीवन आणि युद्धाचेच प्रयोजन निरर्थक वाटून ते शोकाने व्याकुळ होतात. तेव्हा वैद्य सुषेण निदानयुक्त तर्काने रामांना धीर देतात—लक्ष्मणाच्या मुखावर तेज आहे, हृदय व अवयवांत जीवनलक्षणे आहेत; म्हणून निराशा सोडावी. ते हनुमानाला औषधी-पर्वतावर पाठवून चार महौषधी आणण्यास सांगतात—सवर्णकरणी, सावर्ण्यकरणी, संजीवकरणी आणि संधानिनी। हनुमान त्या ओळखू न शकल्याने दक्षिण शिखरासह संपूर्ण पर्वतच उपटून वेगाने रणभूमीवर आणतात. सुषेण औषधी काढून कुटून नासिकेद्वारे लक्ष्मणाला देतात; शक्तीचा घाव व वेदना दूर होऊन लक्ष्मण उठून बसतात. वानरवीर आनंदित होतात; श्रीराम अश्रूंनी लक्ष्मणाला आलिंगन देतात. लक्ष्मण रामांना स्मरण करून देतात—प्रतिज्ञा पाळून रावणवध पूर्ण करा; वैयक्तिक शोकाला धर्म, वचनपालन आणि लोकन्याय यांच्या अधीन ठेवा।
ऐन्द्ररथप्रदानम् · Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
या सर्गात द्वंद्वयुद्धातील न्याय्यतेचा विचार येतो—श्रीराम भूमीवर उभे आहेत, तर रावण रथावरून लढतो; म्हणून देव व दिव्यजन म्हणतात की ही लढाई समसमान नाही. त्यांच्या अमृततुल्य वचनांनी प्रेरित होऊन इंद्र मातली सारथ्यास आज्ञा देतो—दिव्य रथ रणांगणात नेऊन श्रीरामांना त्यावर आरूढ कर. मातली सुवर्णालंकृत, हिरव्या अश्वांनी युक्त असा दिव्य रथ घेऊन येतो आणि इंद्राची युद्धसामग्री अर्पण करतो—महाधनुष्य, अग्नितेजस्वी कवच, सूर्यसदृश बाण आणि शुभ, निर्मळ शक्ती। तो श्रीरामांना प्रणाम करून विजयासाठी इंद्राचे दान सांगतो व स्वतः सारथी होण्याची विनंती करतो. श्रीराम आदराने प्रदक्षिणा घालून रथावर चढतात आणि तेजाने उजळून निघतात. यानंतर युद्ध अधिक उग्र होते. रावण भयानक राक्षसास्त्रे सोडतो; त्याचे बाण विषारी सर्पांसारखे दिशादिशांत पसरतात. श्रीराम गरुडास्त्राने त्यांचा प्रतिकार करतात; सर्पबाण सुवर्ण-सुपर्णरूप धारण करून नष्ट होतात. रावण पुन्हा घन शरवृष्टी करून मातलीला घायाळ करतो, ध्वज छेदतो आणि इंद्राचे अश्व जखमी करतो; त्यामुळे देव, ऋषी व वानरनायक चिंतित होतात. शेवटी ग्रहयोग, सूर्याची म्लानता व समुद्राचा क्षोभ अशा अपशकुनचित्रांनी सर्ग समाप्त होतो—राम–रावण संघर्षाचे विश्वव्यापी गांभीर्य सूचित होते।
रावणशूलप्रक्षेपः · Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
या सर्गात राम आणि रावण यांच्यातील युद्ध अधिकच तीव्र होते. श्रीरामाचा क्रोधित चेहरा पाहून पर्वत डळमळू लागतात, समुद्र खवळतो आणि आकाशात अशुभ ढग जमा होतात. देव, गंधर्व आणि ऋषी हे प्रलयकाळासारखे वाटणारे हे युद्ध पाहतात. रावण लाल डोळ्यांनी, वज्रासारखे कठीण आणि घंटांचा नाद करणारे एक भयानक शूल (त्रिशूळ) उचलतो आणि रामाचा वध करण्याच्या उद्देशाने ते फेकतो. ते शूल विजेच्या माळांप्रमाणे चमकत असते. श्रीराम बाणांचा वर्षाव करून ते शूल अडवण्याचा प्रयत्न करतात, परंतु ते शूल त्या बाणांना पतंगांप्रमाणे जाळून टाकते. तेव्हा रागाने श्रीराम मातलीने आणलेली इंद्राची 'शक्ती' धारण करतात, जी प्रलयकाळातील उल्केसारखी चमकत होती. श्रीराम ती शक्ती फेकून रावणाचे शूल तोडून टाकतात. त्यानंतर, श्रीराम आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी रावणाचे घोडे मारतात आणि रावणाच्या छातीवर व कपाळावर प्रहार करतात. रक्ताने माखलेला रावण फुललेल्या अशोक वृक्षासारखा दिसतो, जो दुःख आणि क्रोधाने व्याकुळ झाला आहे.
रावणक्रोधः · रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
या सर्गात द्वंद्वयुद्धातील एक मानसिक वळण दिसते. काकुत्स्थाच्या बाणांनी व्यथित झालेला रणगर्वी रावण प्रचंड क्रोधाने पेटून उठतो आणि घन बाणवृष्टी करून क्षणभर रणांगण अंधारून टाकतो. पण राम अचल पर्वतासारखे न ढळता उभे राहतात; बाणजाळ छेदून सूर्यकिरणांसारखी ती वृष्टी सहन करतात. रामाच्या देहावर रक्तचिन्हे उमटली तरी ती पराभवाची नव्हे—फुललेल्या किंशुकवृक्षासारखी धैर्य व सहनशीलतेची प्रतिमा ठरते. त्यानंतर रामाचा रोष धर्मन्यायाच्या रूपाने प्रकट होतो. असहाय सीतेचे चोरासारखे अपहरण केल्यामुळे रावणाला ‘खरा वीर्यवान’ मानण्यास राम नकार देतात; असे कृत्य मर्यादा व स्वीकृत चारित्र्याच्या विरुद्ध आहे. पुढे रामाचे वचन रणभविष्यवाणीप्रमाणे तीव्र होते—छिन्न शिर, गिधाडे, फाटलेली अंतरे—हे मनोयुद्धही आहे आणि अधर्मावरचा निर्णयही. रामाचा पराक्रम जणू द्विगुण होतो; आत्मज्ञान व शुभनिमित्तांनी अस्त्रे त्यांना आपोआप प्रकट होत असल्याप्रमाणे वर्णन येते आणि ते आक्रमण अधिक तीव्र करतात. रामाच्या बाणवृष्टीसह वानरांच्या शिलावृष्टीच्या संयुक्त दडपणाखाली रावण मानसिक गोंधळात पडतो, योग्य प्रत्युत्तर देऊ शकत नाही; तेव्हा त्याचा सारथी त्याला रणांगणातून दूर नेतो—उत्साह व कर्तृत्वाचा तात्पुरता ऱ्हास सूचित होतो.
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
या सर्गात रणभूमीवर तात्पुरत्या माघारीच्या क्षणी रावण व त्याच्या सारथीमध्ये तणावपूर्ण संवाद घडतो. क्रोधाने लाल झालेल्या नेत्रांचा, मोहग्रस्त व दैववश रावण शत्रूसमोर रथ मागे वळवल्याबद्दल सारथीला झिडकारतो—त्याला भित्रा, अकार्यक्षम, अगदी शत्रूंशी संगनमत करणारा असेही म्हणतो. सारथी मात्र संयत, विनयशील व नीतियुक्त वाणीने उत्तर देतो—मला भय नाही, द्रोह नाही; स्वामीच्या हितासाठीच मी हे केले. तो सांगतो की सारथीने काळ-देश, चिन्हे-अपशकुन, योद्ध्याची अवस्था, सैन्याचे बलाबल आणि घोड्यांचा थकवा पाहून निर्णय घ्यावा; घोडे दमले होते आणि अशुभ निमित्ते दिसत होती, म्हणून योग्य स्थानी मागे सरकून पुन्हा मांडणी करणे धर्म्य व रणनीतीस अनुरूप आहे. रावण त्याच्या बोलण्याने संतुष्ट होऊन सारथीची प्रशंसा करतो, शुभ हस्तालंकार देतो आणि त्वरित राघवाकडे पुढे जाण्याची आज्ञा करतो. रथ वेगाने जाऊन रामाच्या रथासमोर येतो, आणि क्रोधप्रेरित आदेश व विवेकपूर्ण सल्ला यांतील ताण पुन्हा ठळक होतो.
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa: Agastya’s Instruction to Rāma)
या सर्गात रणभूमीवर राम क्षणभर युद्धाच्या तीव्रतेने मनाने भारावलेला दिसतो आणि समोर रावण पूर्ण सज्ज उभा असतो. तेव्हा देवसमूहासह ऋषी अगस्त्य येऊन निर्णायक संग्रामाचे साक्षीदार होतात व रामाला “गुह्यं सनातनम्” असे सांगून आदित्यहृदय स्तोत्राचा उपदेश करतात। अगस्त्य सूर्य/आदित्याला जगन्नियंता, देव-प्राणी व यज्ञधर्माचा अंतर्यामी आधार, सृष्टी-संहारकर्ता, अंधार व शीत निवारक, तेजस्वी ग्रह-नक्षत्रांचा अधिपती आणि वैदिक कर्मांचे कारण व फलस्वरूप म्हणून स्तुती करतात। एकाग्र उपासना व त्रिकाल पठण केल्याने शोकनाश, चिंता-निवारण आणि विजयप्राप्ती होते असे ते सांगतात। राम आचमन करून आदित्याचे ध्यान करतात व स्तोत्र जपतात; त्यांची बुद्धी निर्मळ होऊन हर्ष जागतो। मग धनुष्य उचलून दृढ निश्चयाने रावणवधासाठी पुढे सरसावतात। शेवटी सूर्यदेवाची अनुमोदनयुक्त तातडीची प्रेरणा मिळून युद्धातील निकट विजय सूचित होतो।
रावणरथवैभव-निमित्तदर्शन-राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama-Matali Instructions)
या सर्गात प्रथम रावणाच्या रथवैभवाचे वर्णन येते—गंधर्वनगरासारखा अद्भुत, ध्वज-पताकांनी भारलेला, सुवर्णशृंखलांनी अलंकृत अश्वांनी युक्त आणि रणभूमीवर भय उत्पन्न करणारा। द्वंद्व तीव्र होताच श्रीराम रावणरथाची उग्र चाल पाहून मातलीस सांगतात की त्याची उलटी, उन्मत्त व बेफिकीर गती ही आत्मविनाशाची खूण आहे. मग ते मातलीला नेमक्या आज्ञा देतात—सावध रहा, शत्रूकडे सरळ रथ ने, मन गोंधळू देऊ नकोस, स्थिर दृष्टीने लगाम आवर। मातली प्रसन्न होऊन कौशल्याने रथ चालवतो आणि चाकांनी उडालेल्या धुळीने रावणाला अस्वस्थ करतो। रावण श्रीरामांवर बाणांचा प्रहार करतो; श्रीराम इंद्रासारखे महाधनुष्य उचलून प्रत्युत्तरास सिद्ध होतात। दोघेही सिंहांसारखे परस्परवधाचा संकल्प करून समोरासमोर उभे राहतात; देवगणही हे द्वंद्व पाहण्यासाठी जमतात। त्यानंतर रावणाभोवती घोर अपशकुन दिसतात—रक्तवृष्टी, फिरते वारे, गिधाडे व कोल्हे, धुळीने मळलेले दिशाभाग, उल्कापात, मेघांशिवाय वज्रध्वनी इत्यादी; तर श्रीरामांसाठी विजयसूचक शुभ लक्षणे प्रकट होतात। हे निमित्त ओळखून श्रीराम विजयविश्वासाने पराक्रम वाढवून शत्रूचा अंत करण्यास पुढे सरसावतात।
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
या सर्गात श्रीराम आणि रावण यांचे घोर द्वैरथ-युद्ध अधिकच तीव्र होते; त्याची भीषणता जगालाही भयावह वाटावी अशी वर्णिली आहे. दोन्ही सैन्ये क्षणभर आपापले संग्राम थांबवून, शस्त्रे उचलून स्तब्ध उभी राहतात आणि विस्मयाने या निर्णायक द्वंद्वाकडे पाहू लागतात. क्रोधाने पेटलेला रावण श्रीरामाच्या रथध्वजावर बाण सोडतो; पण ध्वज छिन्न होत नाही—बाण रथाला स्पर्श करून खाली पडतात. तेव्हा श्रीराम संयत रोषाने रावणाचा ध्वजदंड/केतू बाणाने छेदून भूमीवर पाडतात; ध्वजदंड पडताच रावणाचा दाहक संताप अधिकच भडकतो. रावण प्रत्युत्तर म्हणून बाणांची वर्षा करतो आणि मायाबळाने विशाल ‘शस्त्रवर्षा’ निर्माण करतो—गदा, लोखंडी दंड, चक्र, मुद्गर, पर्वतशिखरे, वृक्ष, त्रिशूल, परशु इत्यादी. दोन्ही बाजूंनी सुटलेल्या बाणांनी आकाश जाळ्यासारखे भरून जाते, जणू दुसरे आकाशच; कोणतेही अस्त्र व्यर्थ जात नाही—लक्ष्य भेदते किंवा मध्येच धडकून पडते. प्रहार-प्रतिप्रहारात परस्परांच्या अश्वांवरही घाव बसतात. ध्वजभंगाच्या अपमानाने रावणाचा रोष शिगेला पोहोचतो आणि हे द्वैरथ-युद्ध काही काळ अत्यंत रोमांचक, उग्र व कोलाहलमय बनते।
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama-Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
या ११०व्या सर्गात श्रीराम व रावण यांचा द्वंद्वसमर सर्व प्राणिमात्रांसाठी अद्भुत दृश्य ठरतो. देवगण, सिद्ध-चारण व गंधर्व विस्मय आणि चिंता यांसह युद्ध पाहतात. रथांची झपाट्याने परिक्रमा, पुढे सरकणे व मागे हटणे यांतून सारथ्यकौशल्य आणि प्रतिघाताची समता प्रकट होते. रावण मेघगर्जनेसारख्या बाणांनी रामांचे सारथी मातली यांना लक्ष्य करतो; पण मातली ढळत नाहीत. तेव्हा श्रीराम स्वतःच्या वेदनेपेक्षा सहायकाच्या अपमानामुळे धर्म्य क्रोधाने प्रत्युत्तर देतात. बाणांचा आणि गदा, मुद्गर, लोखंडी दंड इत्यादी जड आयुधांचा घोर मारा होताच विश्वात क्षोभ माजतो: समुद्र खवळतात, पाताळवासी व्याकुळ होतात, पृथ्वी कंपित होते, सूर्याचे तेज मंदावते आणि वारा जणू थांबतो. देव व ऋषी गो-ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी मंगलपाठ करीत रामविजयाची प्रार्थना करतात; युद्धाचा धर्माधिष्ठित हेतू अधोरेखित होतो. श्रीराम रावणाचे एक शिर छेदतात, पण तत्क्षणी दुसरे शिर प्रकटते; वारंवार शिरच्छेदन करूनही राक्षसराजाचा अंत होत नाही. सर्वास्त्रनिपुण राम विचार करतात—पूर्वी निर्णायक ठरणारे बाण आता निष्फळसे का भासत आहेत? सर्गाच्या शेवटी युद्ध अखंड सुरूच राहते आणि मातली बोलण्यास उद्यत होतात—रावणाच्या प्राणाधाराचे रहस्य व त्याच्या वधाचा योग्य उपाय सांगणार असल्याप्रमाणे।
रावणवधः · The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
या सर्गात निर्णायक प्रसंग संक्षिप्त पण ठाम क्रमाने उलगडतो. सारथी‑सल्लागार मातली रामाला सुचवितो की रावणवधाच्या नियत क्षणी पितामह‑प्रदत्त ब्रह्मास्त्राचा यथाविधी उपयोग करावा. मग राम अगस्त्यांकडून प्राप्त झालेला महान बाण घेतात; त्या बाणाची विश्वात्मक रचना वर्णिली आहे—वायू, अग्नी, सूर्य, पर्वत आणि आकाश ही त्याची अधिष्ठानतत्त्वे—म्हणून शस्त्र केवळ हिंसा नसून धर्म‑यज्ञमय तेजाचे साधन म्हणून प्रकट होते। वेदोक्त विधीने शक्ती संधान करून राम बाण चढवितात; पृथ्वी कंपित होते आणि सर्व प्राणी भयभीत होतात. संयत क्रोधाने ते बाण सोडतात; इंद्रवज्रासारखा तो बाण रावणाच्या वक्षस्थळाला भेदून प्राणहरण करतो आणि कार्य पूर्ण करून शांतपणे तरकशात परत येतो। रावण पडताच त्याचे धनुष्य गळून पडते, राक्षस पळापळ करतात, वानर विजयघोष करतात. आकाशात दुंदुभी वाजतात, पुष्पवृष्टी होते, सुगंधी वारे वाहतात आणि देव “साधु” म्हणत स्तुती करतात. मग विश्वाचा समतोल पुनःस्थापित होतो—भूमी स्थिर, दिशा प्रसन्न, सूर्य स्थिर—मित्रगण रामाचा सन्मान करतात; राम देवांमध्ये इंद्रासारखे तेजस्वी भासतात।
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः · क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
या सर्गात रावणवधानंतरची तात्काळ स्थिती येते. रणांगणावर भाऊ मृत पडलेला पाहून विभीषण शोकाने व्याकुळ होतो आणि रावणाचे वर्णन उंच उपमांनी करतो—जणू “राक्षसराज-वृक्ष” राघव-वादळाने मोडून पडला, इक्ष्वाकु-सिंहाने मदोन्मत्त गजाला उलथवले, आणि राम-मेघवृष्टीने राक्षस-अग्नी विझला. रावणाबरोबर लंकेची व्यवस्था, तेज आणि प्राणशक्तीही कोसळली असे तो विलाप करतो; जणू विश्व उलटे झाले—सूर्य पडला, चंद्र म्लान झाला, अग्नी शांत झाला। राम गंभीर धर्मोपदेश करतो—क्षत्रधर्माप्रमाणे युद्धात पडलेला वीर शोकास पात्र नाही; युद्धातील विजय कधीही पूर्ण व निरपेक्ष नसतो; आणि त्रैलोक्याला भय वाटविणारेही काळाच्या अधीन असतात. हे ऐकून विभीषण रावणाचे अंत्यसंस्कार करण्याची परवानगी मागतो, त्याची यज्ञ-आचारसंपन्नता सांगतो आणि मृत्यूनंतर वैर संपते असे प्रतिपादन करतो. राम संमती देतो आणि युद्धातून संस्कारकर्माकडे, तसेच राजधर्म व विधिस्थैर्याच्या पुनर्स्थापनेकडे संक्रमण घडवून आणतो।
रावणवधदर्शनम् · Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
या सर्गात रावणवधानंतर लगेचच लंकेतील नागरी व अंतःपुरातील घरगुती जीवनावर आलेला शोक रणभूमीवर उफाळून येतो. शोकाकुल राक्षसी स्त्रिया अंतःपुरातून धाव घेत रक्त-कर्दमाने माखलेल्या युद्धभूमीत प्रवेश करतात; छिन्न धड व पडलेल्या देहांमध्ये आपल्या पती-स्वजनांचा शोध घेत भटकतात. त्या रावणाचा प्रचंड देह—काळ्या पर्वत-राशीप्रमाणे—पाहून त्याच्या अंगावर कोसळतात; कोणी आलिंगन देते, कोणी पायांना व गळ्याला बिलगते, कोणी भूमीवर लोळते, कोणी मूर्च्छित होते, तर कोणी कमळावरच्या दवबिंदूप्रमाणे अश्रूंनी त्याचे मुख भिजवते। त्यांचा विलाप चिंतनशील व उपदेशपर होतो. जो रावण पूर्वी इंद्र, यम, गंधर्व, ऋषी व देवांनाही भयभीत करी, तोच आज एका मर्त्य रणवीराच्या हातून मारला जाऊन असहाय पडला—हा विरोधाभास त्या सांगतात. कारणही त्या स्पष्ट करतात—हितवचन न ऐकणे, विशेषतः विभीषणाचा सल्ला धुडकावणे, सीतेचे अपहरण व तिचे बंदीकरण; यामुळे त्यांच्या कुलाचा ‘मूळहर’ झाला। शेवटी दैवाची अटळ गती त्या मान्य करतात—धन, इच्छा, पराक्रम वा राजाज्ञा काहीही तिचा प्रवाह थांबवू शकत नाही; क्रौंच/कुररी पक्ष्यांसारख्या करुण आर्तस्वरात त्यांचा शोक युद्धकांडातही शोकगीताची लय टिकवून ठेवतो।
रावणस्य अन्त्येष्टिः · Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
या सर्गात युद्धानंतरचा प्रसंग येतो. राक्षसी स्त्रियांचा आक्रोश उठतो; मंदोदरी व प्रमुख राणी शोकाकुल होऊन पूर्वीची अपशकुन-लक्षणे आठवतात—हनुमानाचा ‘दुर्गम’ लंकेत प्रवेश आणि समुद्रावर वानरसेतू—आणि त्यांतून राम सामान्य मानवापेक्षा श्रेष्ठ आहेत असे मानतात. रावणाचा विनाश अधर्माचे, विशेषतः सीताहरणाच्या पापाचे, कर्मफल म्हणून मांडला जातो. यानंतर नीतिधर्माचा निर्णायक वळण: राम सांगतात की मृत्यूनंतर वैर टिकत नाही; म्हणून पडलेल्या राजाचे योग्य अंत्यसंस्कार करावेत. विभीषण लंकेत जाऊन पुरोहित, यज्ञाग्नी, चंदन व सुगंधी द्रव्ये गोळा करतो, अलंकृत शय्या/अर्थी सजवून अंत्ययात्रेची व्यवस्था करतो. राक्षस वेदसंमत पितृमेध-विधीनुसार वेदीस्थापन, आहुती व दाहकर्म करतात; नंतर विभीषण विधवांना धीर देऊन नम्र भावाने रामांकडे परततो. शेवटी राम दिव्यास्त्रे बाजूला ठेवून क्रोध त्यागतात व सौम्य होतात—विजयातही मर्यादेचे पालन अधोरेखित करत.
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
रावणाचा वध झाल्यानंतर देव, गंधर्व व दानव आपल्या-आपल्या विमानांतून स्वर्गास निघून जातात. विजयाच्या मंगलकथा सांगत ते श्रीरामांचे पराक्रम, वानरसेनेची मोहीम, सुग्रीवाचा योग्य सल्ला, लक्ष्मणाची भक्ती व शौर्य, सीतेची पतिव्रता निष्ठा आणि हनुमंताचे अद्भुत पराक्रम यांचे स्तवन करतात. तेव्हा श्रीराम इंद्राचा सारथी मातली यास विधिपूर्वक मुक्त करतात; दिव्य रथासह तो स्वर्गास परत जातो. नंतर श्रीराम सुग्रीवाला आलिंगन देऊन छावणीत परत येतात. श्रीराम लक्ष्मणास आज्ञा देतात—लंकेत विभीषणाचा अभिषेक करून त्यास राज्यावर प्रतिष्ठित करावे; त्याची भक्ती, निष्ठा व पूर्वसेवा यांचा उल्लेख करतात. लक्ष्मण सुवर्णकलश आणवितात; वेगवान वानरनायक समुद्रजल घेऊन येतात. विभीषणास उत्तम सिंहासनावर बसवून, मंत्रोच्चारासह शास्त्रोक्त विधीने, स्पष्टपणे “रामाज्ञेने” राक्षसांच्या उपस्थितीत अभिषेक होतो आणि त्याचे धर्म्य राज्य स्थिर होते. राक्षस व वानर आनंदित होऊन श्रीरामांना नमस्कार करतात. विभीषण प्रजेला धीर देतो; दही, अक्षता, मिठाई, लाह्या, फुले इत्यादी मंगलद्रव्ये घेऊन श्रीराम-लक्ष्मणांना अर्पण करतो; श्रीराम त्याच्या स्नेहाचा मान राखून ती स्वीकारतात. अखेरीस श्रीराम विभीषणाची परवानगी घेऊन हनुमंतास आज्ञा देतात—लंकेत जाऊन वैदेही सीतेला शुभवार्ता सांगावी आणि तिचा संदेश घेऊन शीघ्र परत यावे।
सीतासान्त्वनम् / Hanuman Consoles Sita with the News of Victory
युद्धानंतर नव्या व्यवस्थेत लंकेत सन्मानाने स्वीकारला गेलेला हनुमान योग्य शिष्टाचार पाळून नगरात प्रवेश करतो आणि अशोक-वाटिकेत सीतेला भेटायला जातो. तेथे सीता कृश, शोकाकुल आणि राक्षसी पहाऱ्यात असल्याचे दिसते. हनुमान रामांचा संदेश सांगतो—रावण वध झाला आहे, लंका विभीषणाच्या अधीन सुरक्षित झाली आहे, आता भयाचे कारण नाही; कैदेतली अवस्था संपली आहे. हे ऐकताच सीता आनंदाने नि:शब्द होते. नंतर कृतज्ञतेने दूताला योग्य दान देण्याची इच्छा व्यक्त करते; पण शुभ वार्तेइतके मौल्यवान धन नाही असे म्हणते. सीतेला धमकावणाऱ्या राक्षसींवर प्रतिशोध घेण्याचा हनुमान प्रस्ताव ठेवतो; परंतु सीता सूड नाकारते—आपले दुःख दैव व पूर्वस्थितीचे फल मानते आणि धर्मनीती सांगते की आज्ञेने वागणाऱ्या अपराध्यांवरही संयम व करुणा ठेवावी. हनुमान सीतेचा धर्माधिकार मान्य करून रामांसाठी प्रत्युत्तर मागतो; सीता पतीदर्शनाची इच्छा व्यक्त करते. अखेरीस हनुमान वेगाने परत जाऊन सीतेची वचने राघवाला त्याच क्रमाने तंतोतंत सांगतो, संदेश व भाव यांची शुद्ध परंपरा दृढ करीत।
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
या सर्गात युद्धविजयानंतरचा टप्पा ‘धर्मनिर्णय’कडे वळतो आणि तो संयत भेटीच्या रूपाने उभा राहतो. बहुश्रुत हनुमान रामांना सर्व वृत्तांत सांगून विनवितो की ज्यांच्यासाठी हे संपूर्ण अभियान झाले त्या शोकाकुल मैथिलीचे दर्शन घ्यावे. राम अश्रुपूर्ण होऊन क्षणभर चिंतन करतात आणि विभीषणाला आज्ञा देतात—सीतेला स्नान घालून, चंदनादि लेपन करून, वस्त्र-भूषणांनी अलंकृत करून आणावे. सीता प्रथम स्नान न करता रामदर्शनाची इच्छा व्यक्त करते; पण विभीषण रामाज्ञेचे पालन आवश्यक सांगून तिला मान्य करतो आणि सीता संमती देते. त्यानंतर अनेक राक्षसांच्या पहाऱ्यात तेजस्वी पालखीतून सीता आणली जाते. तिच्या आगमनाची वार्ता ऐकून रामांच्या मनात आनंद, रोष आणि क्रोध असे त्रिविध भाव उठतात—स्वीय पुनर्मिलन आणि लोकमान्यतेतील ताण सूचित होतो. राम सीतेला जवळ आणण्यास सांगतात; विभीषण गर्दी हटवू पाहतो, पण राम थांबवतात—“हे माझेच लोक आहेत.” आपत्ती, संघर्ष किंवा यज्ञकर्माच्या प्रसंगी स्त्रीचे सार्वजनिक दर्शन स्वभावतः दोषकारक नसते, आणि सीतेचे त्यांच्या निकट येणेही निर्दोष आहे—असा धर्मनियम ते स्पष्ट करतात. मग पालखी बाजूला ठेवून सीतेने पायी, वानरांच्या समक्ष, स्पष्ट दिसेल असे पुढे यावे अशी आज्ञा होते—समुदायाचे साक्षित्व दृढ करण्यासाठी. लक्ष्मण, सुग्रीव व हनुमान रामांचा कठोर भाव पाहून व्याकुळ होतात आणि सीतेविषयी अप्रसन्नता असेल का अशी शंका घेतात. सीता लज्जेने पुढे येऊन राममुखाकडे पाहते; तिचा दीर्घ शोक निवतो—भावमुक्तीच्या सुरात सर्ग संपतो, तरी पुढील नैतिक कसोटीची चाहूल देतो।
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
युद्धानंतर राम सीतेला आपल्या जवळ उभी पाहून अंतःकरणातील क्रोध व चिंता लोकांसमोर व्यक्त करतो. तो सांगतो की रावणवधाने अपमानाचा परिहार झाला, प्रतिज्ञा पूर्ण झाली आणि सहाय्यकांचे परिश्रम सफल झाले—हनुमानाचे समुद्रोल्लंघन व लंकेचा दाह, सुग्रीवाचा सल्ला व सैन्याचे श्रम, तसेच विभीषणाचे शरणागमन। यानंतर तो राजधर्म व कुलकीर्ती यांवर भर देत म्हणतो की हे युद्धकार्य ‘सीतेसाठी’ नव्हे, तर आपल्या वंशाची मर्यादा, सदाचार आणि लोकापवादापासून कीर्तीचे रक्षण करण्यासाठी केले. एकीकडे वैयक्तिक स्नेह, दुसरीकडे जनवादाची भीती—असे हृदय द्विधा झाल्याचे तो सांगतो. कठोर कारण देऊन तो म्हणतो की परगृहात राहिलेली व परदृष्टीने पाहिली गेलेली पत्नी स्वीकारणे अयोग्य; म्हणून सीता जिथे इच्छा तिथे जावे—आणि लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न, सुग्रीव किंवा विभीषण यांना आश्रयदाते म्हणूनही सूचित करतो। रामाच्या या वचनांनी सीता अश्रूंनी भरून जाते, थरथर कापते आणि हत्तीने आघात केलेल्या वेलीसारखी होते—शारीरिक उद्धारानंतर सार्वजनिक नाकारण्याने झालेला मानसिक आघात येथे प्रकट होतो।
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
या सर्गात सभेमध्ये रामांचे लोकापवादाने प्रेरित कठोर वचन वैदेहीला तीव्र वेदना देते. सीता तर्कशुद्ध रीतीने उत्तर देते—साध्वी स्त्रीचा निर्णय ‘ग्राम्य/अशिष्ट स्त्रियांच्या’ आचरणावरून होऊ नये; कैदेत देह पराधीन होऊ शकतो, पण मन-हृदयाची निष्ठा कलुषित होत नाही. ती दांपत्यातील दीर्घ स्नेह-विश्वासाची आठवण करून देते आणि म्हणते, संशयच जर निर्णायक ठरला तर उद्धारकार्य व मित्रांचे परिश्रम सर्व व्यर्थ ठरतील. विवादापासून पुढे जाऊन ती धर्मसाक्ष्य म्हणून लक्ष्मणाला चिता सजविण्याची विनंती करते—सभेत नाकारली गेल्यावर आत्मदाह हाच उरलेला मान्य मार्ग आहे. लक्ष्मण संतप्त असूनही रामांच्या मौनसंकेताने आज्ञा पाळून अग्नी प्रज्वलित करतो; राम मृत्यूसारख्या अढळ निर्धाराने स्थिर दिसतात, त्यांना कोणीही रोखू शकत नाही. सीता प्रदक्षिणा करून देवता व ब्राह्मणांना नमस्कार करते, दिक्पाल व देवगण तसेच अग्नीला साक्षी मानून वाणी-मन-कर्माने आपल्या पतिव्रत-निष्ठेची घोषणा करते. मग ती निर्भयपणे ज्वलंत अग्नीत प्रवेश करते; मानव, वानर, राक्षस आणि देवसमूह विस्मय, विलाप व जयघोष करीत या सार्वजनिक साक्ष्याधारित परीक्षेचे साक्षीदार होतात.
रामस्तवः · ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
युद्धोत्तर मानवी शोकातून हा सर्ग एका दिव्य तत्त्वप्रकाशाकडे वळतो. प्रजेचा आक्रोश ऐकून राम अश्रुपूर्ण नेत्रांनी क्षणभर थांबतात—राजधर्मात लोकभावना व जबाबदारी यांचे महत्त्व येथे अधोरेखित होते. तेव्हाच सूर्यप्रभ विमानांतून देवसमूह लंकेत येतो—कुबेर (वैश्रवण), पितरांसह यम, इंद्र, वरुण, षड्नेत्र वृषध्वज महेश्वर आणि ब्रह्मा—आणि एक विराट देवसभा उभी राहते, जी घडलेल्या घटनांना लौकिकापलीकडील दृष्टी देते। देव विचारतात—स्रष्टा व प्रभू म्हणवला जाणारा राम सीतेच्या अग्निपरीक्षेतील क्लेश कसा काय दुर्लक्षित करील असे भासते? येथे दैवी सर्वज्ञता आणि मानवी भूमिकेतील आचरण यांतील ताण दिसतो. राम उत्तर देतात की ते स्वतःला दशरथांचे मानवी पुत्रच मानतात; आपला खरा उगम ब्रह्मांनी स्पष्ट करावा अशी विनंती करतात। मग ब्रह्मा विस्तृत स्तव करून रामांना नारायण/विष्णू म्हणून प्रकट करतात—यज्ञस्वरूप, ओंकारस्वरूप, आदिमध्यअंत, सर्व दिशांत व सर्व प्राण्यांत व्यापून धारण करणारे तत्त्व, तसेच त्रिविक्रम-वामन होऊन बलिला बांधणारे। शेवटी रावणवध हा अवतारकार्याची सिद्धी असल्याचे घोषित होते; आणि या प्राचीन स्तवाचे पठण केल्यास यश-सिद्धी मिळते व अपकीर्तीपासून रक्षण होते—असा हा सर्ग कथासमाधानासह स्तोत्र-प्रमाणही ठरतो।
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
या सर्गात युद्धकथेचा न्याय‑दैवी समारोप साक्षीच्या रूपाने होतो. ब्रह्मदेवांच्या उपदेशानंतर अग्नी (विभावसु/हव्यवाहन/पावक) ‘लोक‑साक्षी’ म्हणून अग्नीतून प्रकट होतो व वैदेहीला उचलून रामांकडे परत देतो—सीता तेजस्वी, निष्कलंक व पूर्ववत् शुद्ध रूपात दिसते. अग्नी विधिवत् घोषणा करतो की सीता वाणी, मन, बुद्धी आणि दृष्टि यांतूनही रामभक्तीत अढळ आहे; राक्षसींच्या पहाऱ्यात, प्रलोभन व धमक्यांतही ती कधीच धर्मापासून ढळली नाही। त्यानंतर राम लोकविश्वासाची नैतिक भूमिका स्पष्ट करतात—तीनही लोकांत सीतेचे पावित्र्य विदित असले तरी रावणाच्या अंतःपुरात दीर्घकाळ राहिल्याने समाजात संशय निर्माण होऊ शकतो; म्हणून ‘लोक‑प्रत्यय’ सिद्ध व्हावा म्हणूनच अग्निप्रवेश घडू दिला, वैयक्तिक शंकेमुळे नव्हे. ते सीतेच्या अबाध्यतेची तुलना अशा ज्वालेशी करतात जी दुष्टाच्या मनातही अप्राप्य आहे, आणि म्हणतात—जशी कीर्ती किंवा स्वतःचे अस्तित्व त्यागता येत नाही, तसे सीतेचा त्यागही शक्य नाही. अखेरीस राम सल्ला स्वीकारून स्तुत्य ठरतात व पत्नीसमवेत धर्मोचित सुख अनुभवतात।
दशरथदर्शनम् · Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
या सर्गात युद्धसमाप्तीनंतर देवदर्शन व उपदेशाचा क्रम येतो. महेश्वर राघवाचे मंगल वचन ऐकून मंगल आज्ञा देतात—रामाने अयोध्येस परत जावे, भरत तसेच कौसल्या, कैकेयी, सुमित्रा या राण्यांना धीर द्यावा, इक्ष्वाकु-राज्याची व्यवस्था स्थिर करावी, राजधर्म पाळावा, अश्वमेधादी यज्ञ करावेत आणि ब्राह्मणांना दान द्यावे—अशा रीतीने रणधर्मातून नगरधर्माकडे संक्रमण पूर्ण होते. त्यानंतर महेश्वर विमानात स्थित दशरथ प्रकट करतात. राम-लक्ष्मण प्रणाम करतात. तेजस्वी दशरथ रामाला आलिंगन देऊन मांडीवर बसवून पितृस्नेहाने म्हणतात—रामाविना स्वर्गातील मानही आनंद देत नाही; आज वनवास पूर्ण झालेला व शत्रू नष्ट झालेला पाहून मी कृतार्थ झालो. कैकेयीच्या वनवास-वरामुळे झालेली वेदना स्मरूनही भरत व कैकेयीवर कृपा ठेवण्यास सांगतात; राम प्रार्थना करतो की भयंकर शाप त्यांना स्पर्श करू नये. दशरथ लक्ष्मणाच्या निष्ठावान सेवेचे कौतुक करून आशीर्वाद देतात आणि सीतेला धैर्य व पतिधर्माविषयी सौम्य उपदेश देतात—रामच तिचा परम आश्रय आहे. शेवटी दशरथ विमानाने इंद्रलोकास प्रस्थान करतात; पिता-पुत्रातील दुरावा विधिपूर्वक संपून कथा अयोध्येच्या पुनर्स्थापनेकडे वळते.
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
युद्धानंतर या सर्गात देवसंवादाच्या चौकटीत शांत संकलनाचा प्रसंग येतो. महेंद्र (पाकशासन, सहस्राक्ष) अंजलीबद्ध उभ्या श्रीरामांना म्हणतो—“वर मागा.” तेव्हा श्रीराम स्वतःसाठी नव्हे, तर सर्वांसाठी कल्याणकारी वर मागतात—जे वानर व ऋक्ष माझ्या कार्यासाठी लढून यमलोकास गेले, ते सर्व पुन्हा जिवंत व्हावेत, जखमांपासून मुक्त व्हावेत आणि आपल्या स्वजनांशी पुनर्मिलन पावावेत; तसेच वानरांच्या निवासस्थानी ऋतुबाह्य फुले-फळे फुलावीत आणि नद्या निर्मळ व पूर्ण प्रवाहाने वाहाव्यात. इंद्र हा महान व निश्चित वर मंजूर करतो. तत्क्षणी पडलेले व जखमी वानर-ऋक्ष जणू झोपेतून जागे झाल्यासारखे उठून उभे राहतात—बलवान, तेजस्वी आणि विस्मयचकित. देवगण राम-लक्ष्मणांची स्तुती करून अयोध्येला परतण्याचा उपदेश करतात—वानरांना निरोप देणे, मैथिलीला सांत्वन देणे, भरत-शत्रुघ्नांची भेट, मातांचे दर्शन आणि राज्याभिषेक प्राप्त करणे. यानंतर देवता सूर्यप्रभ विमानांतून इंद्रासह प्रस्थान करतात. श्रीराम वानरसेनेला विश्रांतीसाठी विधिपूर्वक विसर्जित करतात; पुनर्जीवित झालेली ती सेना नव्या शोभेने व तेजाने उजळून निघते.
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
विश्रांतीची रात्र झाल्यावर विभीषणाने श्रीरामांना प्रणाम करून विजयस्थितीची विचारणा केली. मग स्नान, उटणे, वस्त्रे, अलंकार, चंदन व माळा इत्यादी शृंगार-निपुण सेवकांकरवी सज्ज केलेला सत्कार अर्पण करून श्रीराम व वानर-नायकांनी शीतलोपचार स्वीकारावेत अशी विनंती केली. श्रीरामांनी संयमित पण तातडीच्या धर्माने उत्तर दिले—चित्रकूटावर भरताने केलेली जी विनंती मी पूर्वी मान्य केली नव्हती, त्या भरताच्या दर्शनासाठीच माझे हृदय वेगाने धावते; राण्यांच्या व नगरजनांच्या प्रार्थनाही स्मरणात आहेत. त्यानंतर विभीषणाने पुष्पक विमान अर्पण केले—सूर्यासारखे तेजस्वी, मेघासारखे विशाल, इच्छेनुसार चालणारे (कामग), अजेय व मनासारखे वेगवान। हे कुबेराचे वाहन असून रावणाने युद्धात हिरावून घेतले होते; आता रामकार्याकरिता जपून ठेवले आहे, असे त्याने सांगितले. श्रीरामांनी दीर्घ मुक्काम नाकारून प्रस्थानाची परवानगी मागितली व विमान सज्ज करण्यास सांगितले. विमान आणले गेले—सुवर्णरचना, मणिवेदिका, ध्वज, घंटा, मोत्यांनी जडित गवाक्ष; विश्वकर्म्याने घडविलेले, मेरूप्रमाणे भव्य। त्याची महत्ता पाहून राम-लक्ष्मण विस्मित होऊन त्यात बसले; येथून युद्धसमाप्तीनंतर गृहप्रयाणाची कथा सुरू होते।
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
या सर्गात विजयातून सामंजस्याकडे आणि अयोध्याप्रस्थानाकडे होणारा मंगल संक्रमणविधी वर्णिला आहे. विभीषण पुष्पांनी अलंकृत, कुबेरस्वामित्वाचे पुष्पक विमान आदराने दूर उभा राहून श्रीरामांना अर्पण करतो व आज्ञा विचारतो. लक्ष्मण ऐकत असताना श्रीराम विचार करून नीतिवचन सांगतात—युद्धाचा भार वाहणारे वनचर वानरादि मित्र धन-रत्नांनी सत्कृत करावेत; कृतज्ञता हीच राज्याची प्रतिष्ठा टिकवते, आणि उपकार विसरणारा गुणहीन राजा असेल तर त्याची सेना लवकरच विमुख होते. विभीषण त्यानुसार मौल्यवान वस्तूंचे वाटप करतो. सैन्याचा सन्मान झालेला पाहून श्रीराम श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होतात. सभेत लज्जावती सीतेला श्रीराम प्रेमाने आलिंगनात घेऊन विमानात बसवतात. त्यानंतर श्रीराम सुग्रीवप्रमुख वानरांना त्यांच्या सैन्यासह किष्किन्धेला परतण्याची परवानगी देतात आणि विभीषणाला लंकेत सुरक्षित, धर्मयुक्त राज्याचे आशीर्वाद देतात. मित्रसेना अयोध्येला जाऊन रामाभिषेक पाहण्याची व कौसल्येला वंदन करण्याची इच्छा व्यक्त करते; श्रीराम संमती देतात व सर्वजण विमानात चढतात. रामांच्या अनुमतीने पुष्पक आकाशात उडते आणि युद्धोत्तर न्यायदीप्त सार्वभौमत्वाचे प्रतीक म्हणून श्रीराम कुबेरासारखे शोभून दिसतात।
पुष्पकविमानयात्रा · सेतुबन्धादि-दर्शनम् (Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks)
युद्धानंतर पुष्पक विमानात राम सीतेला सोबत घेऊन आकाशमार्गे प्रवास करतात आणि आठवणींच्या धाग्याने स्थळोस्थळी मार्गदर्शन करतात. रामांच्या अनुमतीने हंसासारखे, मधुरनाद करणारे पुष्पक वर उडते व चालते-फिरते दृष्टिबिंदू बनते. राम रक्ताने माखलेले रणांगण दाखवून प्रमुख राक्षस-वीरांचे निधन आणि त्यांचे वधकर्ते क्रमाने सांगतात—युद्धसमाप्तीचा औपचारिक लेखाजोखा व उत्तरदायित्वाची नोंद म्हणून। यानंतर कथानक पवित्र भूगोलाकडे वळते—समुद्रकिनारा, नलाने बांधलेला नलसेतु, वरुणाचे निवासस्थान असलेला गर्जणारा सागर, हनुमानाच्या प्रवासाशी निगडित विश्रांती-पर्वत, आणि त्रिलोकी वंद्य, पापनाशक सेतुबन्ध तीर्थ यांचे दर्शन राम सीतेला घडवतात. पुढे किष्किन्धा व ऋष्यमूक, पंपा व शबरीचा प्रदेश, जनस्थान व जटायूचा पतनस्थळ, खर–दूषण–त्रिशिरा प्रसंगाचा भाग, गोदावरी व अगस्त्याश्रम, सुतिक्ष्ण व शरभंग आश्रम, अत्रीचे निवासस्थान, विराधप्रदेश, चित्रकूट, यमुना व भरद्वाजाश्रम, गंगा, शृंगिबेर (गुह), सरयू ओलांडून अखेरीस अमरावतीसारखी शोभणारी अयोध्या दिसते; सीता श्रद्धेने नमस्कार करते। समांतर प्रसंगात सीता तारा व इतर वानरी स्त्रियांना अयोध्येला सोबत नेण्याची विनंती करते. राम मान्यता देतात, सुग्रीव गृहसमूहाला बोलावतो, आणि सीतेचे दर्शन घ्यायला उत्सुक त्या स्त्रिया पुष्पकात आरूढ होऊन प्रवासात सहभागी होतात।
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
निर्वासनकाळाची समाप्ती (निश्चित तिथीसह) झाल्यावर श्रीराम व लक्ष्मण भरद्वाज मुनींच्या आश्रमात येऊन भक्तिभावाने प्रणाम करतात. श्रीराम अयोध्येचे कुशल—प्रजेची समृद्धी, भरताचे राज्यकारभार, आणि राण्यांचे आरोग्य—विचारतात; यामुळे युद्धकार्यापासून नगरधर्म व पुनःसमावेशनाकडे कथानकाचा कल वळतो. भरद्वाज स्नेहाने सांगतात की भरत तपस्व्यासारखा वेश धारण करून, श्रीरामांच्या पादुका समोर ठेवून, त्यांचीच वाट पाहत आहे—न्यस्तराज्याचे व अढळ निष्ठेचे हे चिन्ह. मुनी म्हणतात की तपोबलाने व शिष्यांकडून आलेल्या वार्तांनी श्रीरामांचा संपूर्ण प्रवास त्यांना ज्ञात आहे—ऋषि-ब्राह्मणरक्षणात सीताहरण, मारीच व कबंध भेट, पंपा, सुग्रीवमैत्री, वालीवध, हनुमानाने सीताशोध व लंकेचा दाह, नलाचा सेतुबांध, रावणवध आणि देवकृपा। भरद्वाज अर्घ्य देऊन वर मागण्यास सांगतात. श्रीराम विनंती करतात की अयोध्येच्या मार्गावर ऋतुबाह्यही अमृतगंधी फळे-फुले विपुल व्हावीत. मुनींच्या अनुमतीने काही योजनांपर्यंत भूमीचे रूप पालटते—कोरडी झाडे फळांनी लगडतात, पानरहित वृक्ष पुन्हा हिरवेगार होतात, मधुर रसाची समृद्धी सर्वत्र दिसते; परत येणाऱ्या धर्मराज्याच्या शुभलक्षणाप्रमाणे हा निसर्गसंकेत प्रकटतो।
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
पुष्पक विमानातून अयोध्या पाहत श्रीराम परतीच्या प्रवासातील महत्त्वाचे टप्पे स्मरतात—समुद्राजवळ पोहोचणे, सागरदेवाचे दर्शन, सेतुबांधणी, रावणवध आणि देवांनी दिलेले वर. त्यानंतर ते हनुमंताला वेगवान दूत म्हणून अयोध्येला पाठवितात. राम हनुमंताला आज्ञा देतात की भरताचा अंतःभाव बाह्य लक्षणांवरून तपासावा—मुखवर्ण, नजर आणि वाणी यांवरून; कारण वारसाहक्काने मिळणाऱ्या राज्यसमृद्धीचा मोह कधी कधी सद्गुणीजनांनाही होऊ शकतो. त्यामुळे संवेदनशील उत्तराधिकारापूर्वी राजकीय पडताळणीची नीती येथे स्पष्ट होते. हनुमान मानवरूप धारण करून वेगाने जाऊन गंगा–यमुना संगम ओलांडतो, शृंगबेरपूरला पोहोचून गुहाला रामकुशल व प्रवासवृत्तांत सांगतो. पुढे नंदीग्रामकडे जाताना तो भरताचे तपस्वीपणाचे राज्यपालन पाहतो—कृश देह, वैराग्यवेष, रामाच्या पादुकांच्या आधारे प्रतीकात्मक कारभार, आणि सभोवती मंत्री, पुरोहित व सेनापती. हनुमान रामविजय, सीताप्राप्ती आणि लवकरच होणाऱ्या भेटीची वार्ता देतो. ते ऐकून भरत आनंदावेगाने मूर्च्छित होतो, हनुमानाला आलिंगन देतो आणि शुभवार्तेसाठी विपुल दान देतो; संक्रमणकाळातही रामनिष्ठा व धर्माधिष्ठित शासन यांची तो पुनः प्रतिज्ञा करतो.
After Hanumān confirms Sītā’s survival, Rāma advances with the vānaras to the seashore, compels Sāgara to yield a passage, and crosses to Laṅkā. Vibhīṣaṇa defects from Rāvaṇa and becomes Rāma’s strategic ally. The siege intensifies through successive battles in which leading rākṣasas fall. Indrajit’s māyā and ritual power temporarily disable Rāma and Lakṣmaṇa and demoralize the vānaras, but counsel and renewed resolve restore the campaign. The conflict escalates with Kumbhakarṇa’s awakening and death and culminates in the decisive confrontation that leads to the collapse of Rāvaṇa’s regime and the recovery of Sītā.
Yuddhakāṇḍa frames war as a dharmic necessity rather than a celebration of violence: force becomes legitimate only when subordinated to truth, restraint, and the protection of the wronged. The narrative repeatedly contrasts Rāma’s disciplined adherence to counsel, alliance-ethics, and vows with Rāvaṇa’s pride-driven rejection of wise advice. Vibhīṣaṇa’s defection and Rāma’s granting of asylum further establish rājadharma as the capacity to recognize virtue even in an enemy camp. The book thus presents adharma not merely as “sin” but as strategic blindness that collapses sovereignty from within.
Key episodes include: Hanumān’s report and the march to the sea; Rāma’s observance and confrontation with Sāgara; construction and crossing of the setu; reconnaissance and the siege of Laṅkā; Vibhīṣaṇa’s counsel, rejection, and asylum; successive gate-battles and the fall of leading commanders (e.g., Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta); Indrajit’s māyā that temporarily disables Rāma and Lakṣmaṇa and the counter-operation against his ritual power (Nikumbhilā); Kumbhakarṇa’s awakening, rampage, and death; and the tightening of the campaign toward the final confrontation with Rāvaṇa and the recovery of Sītā.
The central figures are Rāma and Lakṣmaṇa (leaders of the righteous campaign), Sītā (the moral and emotional center), Hanumān and Sugrīva (vānaras coalition leadership), and Vibhīṣaṇa (insider counselor who joins Rāma). The principal antagonists are Rāvaṇa (king of Laṅkā), Indrajit/Meghanāda (ritual and illusion warfare specialist), and Kumbhakarṇa (colossal champion). Aṅgada and Jāmbavān function as prominent vānaras leaders who stabilize morale and lead assaults.
Yuddhakāṇḍa is the epic’s decisive resolution-phase: it transforms the quest and alliance-building of earlier books into direct confrontation, adjudicating the moral claims established in Araṇya and Kiṣkindhā and operationalized in Sundara through Hanumān’s mission. It also prepares the ethical aftermath addressed in the concluding book (Uttarakāṇḍa), where questions of kingship, public scrutiny, and the costs of restoring order are explored. Structurally, it is the hinge where private suffering (Sītā’s captivity, Rāma’s grief) becomes a public test of sovereignty and dharma.
The book teaches that (1) power without counsel and humility becomes self-destructive; (2) perseverance and clarity can be restored even after catastrophic reversals; (3) righteous leadership includes ethical alliance-making and protection of those who seek refuge; (4) grief is real and voiced, yet duty demands action guided by principle; and (5) adharma ultimately erodes both personal judgment and political stability, leading to downfall despite material strength.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.