Sarga 47
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
युद्धकाण्ड
या सर्गात इंद्रजित कार्य सिद्ध झाल्यासारखा लंकेला परततो. त्याच्या भासमान विजयामुळे वानरवीर राघवाभोवती जागरूक संरक्षणवर्तुळ उभे करतात; अगदी क्षुल्लक हालचालीतही राक्षस-घुसखोरीची शंका धरतात. रावण आनंदित होऊन त्रिजटा आदी राक्षसी परिचारिकांना आज्ञा देतो—अशोकवनिकेतून सीतेला पुष्पक विमानाने आणा आणि राम-लक्ष्मण मारले गेले आहेत असे भासवून तिचा धैर्यभंग करा. लंकेची सजावट होते आणि घोषणा केल्या जातात की दोन्ही बंधू रणात मारले गेले. त्रिजटेसह सीता रणभूमीवर पडलेले वानर आणि राक्षसांचा विजयोल्लास पाहते. नंतर शरशय्येवर अचेत पडलेले राम-लक्ष्मण, तुटलेले कवच व धनुष्ये पाहून ती त्यांना मृत समजते व तीव्र शोकाने कोसळून विलाप करते. हा अध्याय कपटी विजयघोषाच्या विरुद्ध सीतेची अढळ निष्ठा आणि बंदिनीच्या आशेचे शोषण करण्याची नैतिक किंमत दर्शवितो.
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रविष्टेलङ्कायांकृतार्थेरावणात्मजे ।राघवंपरिवार्यार्तुरक्षुर्वानरर्षभाः ।।।।
रावणाचा पुत्र कार्यसिद्ध करून लंकेत परत प्रविष्ट झाला तेव्हा वानरांतील श्रेष्ठ वीरांनी व्याकुळ राघवाला वेढून त्याचे रक्षण केले।
Verse 2
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।।।
हनुमान, अंगद, नील, सुषेण, कुमुद, नल, गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गंधमादन, जांबवान, ऋषभ, सुंद, रंभ, शतवली आणि पृथु—यांनी वानरसेना नीट व्यूहरचनेत उभी करून, सर्व बाजूंनी उपटलेली झाडे शस्त्र म्हणून हातात घेऊन मोर्चा बांधला। ते तिरके व वर—सर्व दिशांकडे—सतत पाहत रामाचे रक्षण करीत होते; गवताचे पाते जरी हलले तरी ‘राक्षसच’ असे त्यांना वाटे।
Verse 3
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
जाम्बवान, ऋषभ, सुन्द, रम्भ, शतवली आणि पृथु—सेना रचून व ठिकठिकाणी तैनात करून—सर्व बाजूंनी झाडे उपटून (शस्त्र व आड म्हणून) घेऊन आले।
Verse 4
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
वानर सर्व दिशांकडे—आडवे आणि वरही—सतत पाहत होते; गवताच्या काडीमध्येही हालचाल झाली तरी ते राक्षसच आहेत असे समजत।
Verse 5
रावणश्चापिसम्हृष्टोविसृज्येन्द्रजितंसुतम् ।अजुहावततस्सीताक्षिणीराक्षसीस्तदा ।।।।
रावणही तेव्हा अत्यंत हर्षित होऊन पुत्र इंद्रजितास पाठवून दिला; मग सीतेच्या रक्षणासाठी नेमलेल्या राक्षसींना त्याने बोलाविले।
Verse 6
राक्षस्यस्त्रिजटाचैवशासनात्समुपस्थिताः ।ताउवाचततोहृष्टोराक्षसीराक्षसाधमः ।।।।
आज्ञेनुसार त्रिजटेसह राक्षसी स्त्रिया उपस्थित झाल्या. तेव्हा हर्षित झालेला तो अधम राक्षस राक्षसींना म्हणाला।
Verse 7
हताविन्द्रजिताख्यातवैदेह्यारामलक्ष्मणौ ।पुष्पकंतत्समारोप्यदर्शयध्वंहतौरणे ।।।।
‘इंद्रजिताने रणांगणात राम-लक्ष्मणांना ठार केले आहे. वैदेहीला त्या पुष्पक विमानात बसवून, रणभूमीवर पडलेले ते दोघे मृत झालेले दाखवा.’
Verse 8
यदाश्रयादवष्टब्धामामुपतिष्ठति ।सोऽस्याभर्तासहभ्रात्रानिहतोरणमूर्धनि ।।।।
‘ज्याच्या आधारावर ही गर्वाने मला मानत नव्हती—तोच तिचा पती, भावासह, रणांगणाच्या अग्रभागी मारला गेला आहे।’
Verse 9
निर्विशङ्कानिरुद्विग्नानिरपेक्षाचमैथिली ।मामुपस्थास्यतेसीतासर्वाभरणभूषिता ।।।।
‘मग मैथिली—संशयरहित, निर्व्यग्र व निराश्रित—सर्व आभूषणांनी भूषित सीता माझ्या सेवेस उपस्थित राहील।’
Verse 10
अद्यकालवशंप्राप्तंरणेरामंसलक्ष्मणम् ।अवेक्ष्यविनिवृत्तासाचान्यांगतिमपश्यती ।।।।निरपेक्षाविशालाक्षीमामुपस्थास्यतेस्वयम् ।
रावण मनात म्हणाला—“आज रणांगणात लक्ष्मणासह राम कालवश झालेला पाहून विशालाक्षी सीता परत फिरून येईल. तिला दुसरा आश्रय दिसणार नाही; आशा सोडून ती स्वतःच माझ्याकडे येईल।”
Verse 11
तस्यतद्वचनंश्रुत्वारावणस्यदुरात्मनः ।।।।राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वाजग्मुर्वैयत्रपुष्पकम् ।
दुरात्मा रावणाचे ते वचन ऐकून त्या राक्षसी स्त्रियांनी “तथास्तु” असे म्हणत जिथे पुष्पक होते तिथेच प्रस्थान केले।
Verse 12
ततःपुष्पकमादायराक्षस्योरावणाज्ञया ।।।।अशोकवनिकास्थांतांमैथिलींसमुपानयन् ।
त्यानंतर रावणाच्या आज्ञेने राक्षसी स्त्रियांनी पुष्पक घेऊन अशोकवनिकेत असलेल्या त्या मैथिलीपाशी जाऊन पोहोचल्या।
Verse 13
तामादायतुराक्षस्योभर्तृशोकपराजिताम् ।।।।सीतामारोपयामासुर्विमानंपुष्पकंतदा ।
तेव्हा पतीच्या शोकाने व्याकुळ झालेल्या सीतेला राक्षसी स्त्रियांनी उचलून, त्या क्षणी पुष्पक विमानावर चढविले।
Verse 14
ततःपुष्पकमारोप्यसीतांत्रिजटयासह ।।।।जग्मुर्दर्शयितुंतस्यैराक्षस्योरामलक्ष्मणौ ।
मग राक्षसी स्त्रियांनी सीतेला त्रिजटेसह पुष्पक विमानात बसवून, तिला राम-लक्ष्मण दाखविण्यासाठी नेले।
Verse 15
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।।।
हर्षित राक्षसेश्वर रावणाने लंकेला पताका-ध्वजांनी अलंकृत करविले आणि नगरात घोषणा केली—इंद्रजिताच्या रणात राघव (राम) व लक्ष्मण हे दोघेही मारले गेले आहेत।
Verse 16
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.47.15।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।6.47.16।।
हीच घोषणा पुन्हा—हर्षित राक्षसेश्वर रावणाने लंकेला ध्वज-पताकांनी सजवून, इंद्रजिताने रणात राम व लक्ष्मण यांना ठार केले असे जाहीर करविले।
Verse 17
विमानेनापिगत्वातुसीतात्रिजटयासह ।ददर्शवानराणांतुसर्वंसैन्यंनिपातितम् ।।।।
विमानाने त्रिजटेसह जात असता, सीतेने वानरांचे सर्व सैन्य भूमीवर पडलेले पाहिले।
Verse 18
प्रहृष्टमनसश्चापिददर्शपिशिताशनान् ।वानरांश्चातिदुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
तिने आनंदित मनाचे मांसभक्षक राक्षस पाहिले; आणि राम-लक्ष्मणांच्या जवळ अत्यंत दुःखाने व्याकुळ झालेले वानरही पाहिले।
Verse 19
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।।।
मग सीतेने राम आणि लक्ष्मण—दोघांनाही—बाणांच्या शय्येवर पडलेले पाहिले; ते शुद्ध हरपलेले व बाणांनी पीडित होते। त्या वीरांचे कवच उद्ध्वस्त झाले होते, धनुष्य दूर फेकले गेले होते; बाणांनी सर्व अंग छिन्न-भिन्न झालेले, जणू भूमीवर बाणांच्या झुडपासारखेच ते दिसत होते।
Verse 20
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।6.47.19।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।6.47.20।।
त्या दोन्ही वीरांचे कवच उद्ध्वस्त झाले होते आणि धनुष्य दूर फेकले गेले होते। बाणांनी त्यांचे सर्व अंग छिन्न-भिन्न झाले; ते भूमीवर जणू बाणांच्या झुडपासारखेच पडले होते।
Verse 21
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।।।
तेथे त्या दोन भावांना—महावीर, पुरुषश्रेष्ठ, कमळनयन—शय्येवर पडलेले पाहून, जणू अग्निदेवाचे दोन कुमारच, असे सीतेला भासले। बाणांच्या शय्येवर त्या अवस्थेत पडलेल्या नरश्रेष्ठ वीरांना पाहून, दुःखाने व्याकुळ झालेली सीता करुण स्वरात अत्यंत विलाप करू लागली।
Verse 22
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।6.47.21।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।6.47.22।।
ते दोघे पराक्रमी भाऊ—पुरुषश्रेष्ठ, कमळनेत्र—बाणांच्या शय्येवर त्या अवस्थेत पडलेले पाहून, दुःखाने व्याकुळ झालेली सीता करुण स्वराने अत्यंत विलाप करू लागली।
Verse 23
भर्तारमनवद्याङ्गीलक्ष्मणंचासितेक्षणा ।प्रेक्ष्यपांसुषुचेष्टन्तौरुरोदजनकात्मजा ।।।।
निर्दोष अंगांची, श्यामलोचना जनकनंदिनीने पती आणि लक्ष्मण धुळीत तडफडत आहेत असे पाहून मोठ्याने रडू लागली।
Verse 24
सबाष्पशोकाभिहतासमीक्ष्यतौभ्रातरौदेवसमप्रभावौ ।वितर्कयन्तीनिधनंतयोस्सादुःखान्वितावाक्यमिदंजगाद ।।।।
अश्रूंनी भरून शोकाने आहत झालेली सीता, देवतुल्य तेज असलेल्या त्या दोघा भावांना पाहून, त्यांच्या निधनाची शंका मनात धरून, दुःखाने व्याप्त होऊन हे वचन बोलली।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa deploys psychological coercion: he stages public celebration and forces Sītā to witness Rāma and Lakṣmaṇa appearing dead, aiming to collapse her consent through despair rather than persuasion—raising a clear dharma-question about manipulation of a captive’s agency.
The sarga juxtaposes deceptive appearances with inner fidelity: external “proof” of defeat can be engineered, but dharmic loyalty persists as a moral stance; Sītā’s lament functions as testimony of devotion and the human cost of adharma-driven strategy.
Key landmarks include Laṅkā (as a propagandized civic space decorated with standards), Aśokavanikā (Sītā’s captivity locus), and the battlefield viewed from the Puṣpaka vimāna; culturally, the vimāna and proclamation rituals underscore royal spectacle used for wartime messaging.