Sarga 16
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
युद्धकाण्ड
या सोळाव्या सर्गात सभेत ‘हितोपदेशा’च्या निमित्ताने मोठा भेद निर्माण होतो. विभीषण रावणाच्या कल्याणासाठी हितवचन सांगतो; पण कालचोदित रावण परुष वाणीने प्रत्युत्तर देतो. तो अनार्याशी मैत्री व्यर्थ ठरते हे उपमांच्या मालिकेतून दाखवतो—कमळपानावर पाणी न टिकणे, मधु चाखूनही कृतघ्न भ्रमर, स्नानानंतरही मलिन हत्ती, आणि शरद्-मेघांचे गर्जूनही न बरसणे—धर्म नसला की सद्गुण निष्फळ ठरतात, हेच त्यातून ठसवतो. तसेच अशी वाणी दुसऱ्याने बोलली असती तर तत्काळ दंड झाला असता, अशी धमकीही देतो. न्यायवादी विभीषण गदा घेऊन चार राक्षसांसह उठतो व आकाशात जाऊन रावणाला सुनावतो—ज्येष्ठभ्राता पूज्य असतो; पण तू धर्ममार्गापासून ढळलास. तो नीतिसार सांगतो: गोड बोलणारे पुष्कळ; पण अप्रिय असूनही हितकारक सत्य बोलणारे व ऐकणारे विरळ. रावण मृत्युपाशाने बांधला आहे; रामाचे ज्वलंत बाण त्याला भेदतील—काळाच्या पकडीत महाबलीही पडतात, असे तो बजावतो. शेवटी ज्येष्ठाच्या हितासाठी बोललो म्हणून क्षमा मागून, स्वतःचे व लंकेचे रक्षण कर असे सांगून, तो निरोप घेऊन निघून जातो; कथनाचा निष्कर्ष—मरणासन्न लोक मित्रांचा हितोपदेश स्वीकारत नाहीत।
Shlokas
Verse 1
सुनिविष्टंहितंवाक्यमुक्तवन्तंविभीषणम् ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंरावणःकालचोदितः ।।।।
विभीषणाने हितकारक व नीट आधारलेले वचन सांगितले तरी, काळाने प्रेरित व मृत्युसन्निध रावणाने कठोर वाणीने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 2
वसेत्सहसपत्नेनक्रुद्धेऽनाशीविषेणवा ।नतुमित्रप्रवादेनसंवसेच्छत्रुसेविना ।।।।
ओळखीच्या प्रतिस्पर्ध्यासोबत किंवा रागावलेल्या विषारी सापासोबतही राहता येईल; पण जो मित्र म्हणवून शत्रूची सेवा करतो, त्याच्यासोबत कधीही राहू नये।
Verse 3
जानामिशीलंज्ञातीनांसर्वलोकेषुराक्षस: ।हृष्यन्तिव्यसनेष्वेतेज्ञातीनाज्ञातयस्सदा ।।।।
हे राक्षसा! सर्व लोकांत नातलगांचा स्वभाव मला ठाऊक आहे—हे नातेवाईक आपल्या स्वजनांच्या संकटातही नेहमीच हर्ष मानतात।
Verse 4
प्रथानंसाधनंवैद्यंधर्मशीलंचराक्षस: ।ज्ञातयोह्यवमन्यन्तेशूरंपरिभवन्तिच ।।।।
हे राक्षसा! प्रधान पुरुष समर्थ, विद्वान, धर्मशील व शूर असला तरीही त्याचेच नातेवाईक त्याला तुच्छ मानून अपमान करतात।
Verse 5
नित्यमन्योन्यसम्हृष्टाव्यसनेष्वाततायिनः ।प्रच्छन्नहृदयाघोराज्ञातयस्तुभयावहाः ।।।।
नातेवाईक भयावह असतात—ते नेहमी परस्पर आनंदाचा देखावा करतात; पण दुसऱ्याच्या संकटात आततायीसारखे हर्ष मानतात, हृदय मात्र लपवून ठेवतात।
Verse 6
श्रूयन्तेहस्तिभिर्गीताश्श्लोकाःपद्मवनेक्वचित् ।पाशहस्तान्नरान्द्रुष्टवाशृणुतान्गदतोमम ।।।।
असे ऐकिवात आहे की कधी पद्मवनात पाशधारी नरांना पाहून हत्ती श्लोक गात होते. मी सांगतो ते श्लोक ऐका.
Verse 7
नाग्निर्नान्यानिशस्त्राणिननःपाशाभयावहाः ।घोरास्स्वार्थप्रयुक्तास्तुज्ञातयोनोभयावहाः ।।।।
अग्नी नाही, अन्य शस्त्रेही नाहीत, पाशही आम्हाला खरे भयावह नाहीत; स्वार्थाने प्रेरित झालेले घोर आपलेच नातेवाईक भयावह आहेत.
Verse 8
उपायमेतेवक्ष्यन्तिग्रहणेनात्रसंशयः ।कृत्स्नाद्भयाद् ज्ञातिभयंसुकष्टंविदितंचन ।।।।
यात संशय नाही—ते आम्हाला पकडण्याचे उपाय नक्कीच सांगतील. सर्व भयांमध्ये आपल्या नातलगांपासून उत्पन्न होणारे भय सर्वांत कठीण—हे आम्हाला चांगलेच माहीत आहे.
Verse 9
विद्यतेगोषुसम्पन्नंविद्यतेब्राह्मणेदमः ।विद्यतेस्त्रीषुचापल्यंविद्यतेज्ञातितोभयम् ।।।।
गायींमध्ये संपन्नता असते, ब्राह्मणामध्ये दम (संयम) असतो, स्त्रियांमध्ये चपळपणा असतो, आणि नातलगांकडून भय उत्पन्न होते.
Verse 10
ततोनेष्टमिदंसौम्ययदहंलोकसत्कृतः ।ऐश्वर्यमभिजातश्चज्ञातीनांमूर्ध्न्यवस्थितः ।।।।
म्हणून, सौम्य, तुला हे सहन होत नाही—की मी लोकांत सत्कृत आहे, ऐश्वर्यवान आहे, अभिजात आहे आणि आपल्या ज्ञातींच्या शिरोभागी स्थित आहे।
Verse 11
यथापुष्करपत्रेषुपतितास्तोयबिन्दवः ।नश्लेषमभिगच्छन्तितथाऽनार्येषुसङ्गतम् ।।।।
जसे कमळपानावर पडलेले जलकण चिकटत नाहीत, तसेच अनार्यांशी संगत केल्याने स्थिर स्नेह वा मैत्री होत नाही।
Verse 12
यथामधुकरस्तर्षाद्रसंविन्दन्नविद्यते ।तथात्वमपितत्रैवतथानार्येषुसौहृदम् ।।।।
जसा मधुकर तृषेने मधुर रस मिळवून नंतर आदर ठेवत नाही, तसा अनार्यांमध्ये खरे सौहार्द नसते।
Verse 13
यथापूर्वंगजस्स्नात्वागृह्यहस्तेनवैरजः ।दूषयत्यात्मनोदेहंतथानार्येषुसङ्गतम् ।।।।
जसा हत्ती स्नान करून सोंडेने धूळ उचलून स्वतःचाच देह मळवतो, तशी अनार्यांची संगत आपलीच शुभ अवस्था कलुषित करते।
Verse 14
यथाशरदिमेघानांसिञ्चतामपिगर्जताम् ।नभवत्यम्बुसंक्लेदस्तथाऽनार्येषुसौहृदम् ।।।।
जसे शरद्ऋतूतील मेघ गर्जूनही व बरसूनही टिकाऊ ओलावा ठेवत नाहीत, तसेच अनार्यांमध्ये सौहार्द टिकत नाही।
Verse 15
यथामधुकरस्तर्षात्काशपुष्पंपिबन्नपि ।रसमत्रनविन्देततथानार्वेषुसौहृदम् ।।।।
जसा तहानलेला मधुकर काशफुलावर बसून पिलाही तरी त्यात खरा मधुर रस मिळत नाही, तसेच अनार्यांमध्ये खरी मैत्री सापडत नाही।
Verse 16
अन्यस्त्वेवंविधंब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर: ।अस्मिन्मुहूर्तेनभवेत्त्वांतुधिक्कुलपांसन ।।।।
हे निशाचरा! दुसऱ्याने असे शब्द उच्चारले असते तर याच क्षणी त्याचा प्राण घेतला असता; पण तू—धिक्कार असो तुला, कुलपांसना!
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
अशी कठोर वाणी ऐकून न्यायनिष्ठ विभीषण गदा हातात घेऊन, चार राक्षसांसह उडी मारून उठून उभा राहिला।
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
अशी कठोर वाणी ऐकून न्यायनिष्ठ विभीषण गदा हातात घेऊन, चार राक्षसांसह उडी मारून उठून उभा राहिला।
Verse 18
अब्रवीच्चतदावाक्यंजातक्रोधोविभीषणः ।अन्तरिक्षगत्शीमान्भ्रातरंराक्षसाधिपम् ।।।।
तेव्हा क्रोधाने प्रज्वलित झालेला श्रीमान् विभीषण आकाशात उडून जाऊन आपल्या भाऊ—राक्षसाधिप—यास हे वचन बोलला।
Verse 19
सत्वंभ्राताऽसिमेराजन्ब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।ज्येष्टोमान्यःपितृसमोनचधर्मपथेस्थितः ।।।।इदंतुपरुषंवाक्यंनक्षमाम्यग्रजस्यते ।
हे राजन्, तू माझा भाऊ आहेस; जे काही इच्छितोस ते मला सांग. तू ज्येष्ठ, मान्य, पित्याप्रमाणे आहेस; तरीही तू धर्मपथावर स्थिर नाहीस. पण तुझे हे कठोर वचन—अग्रजाचे असले तरी—मी क्षमा करणार नाही.
Verse 20
सुनीतंहितकामेनवाक्यमुक्तंदशानन: ।नगृह्णन्त्यकृतात्मानःकालस्यवशमागताः ।।।।
हे दशानन! ज्यांचे मन असंयत आहे आणि जे काळाच्या (मृत्यूच्या) अधीन झाले आहेत, ते हितचिंतकाने उच्चारलेले सुनीत, कल्याणकारी वचन स्वीकारत नाहीत.
Verse 21
सुलभाःपुरुषराजन् सततंप्रियवादिनः ।अप्रियस्यचपथ्यस्यवक्ताश्रोताचदुर्लभः ।।।।
हे राजन्, नेहमी गोड बोलणारे पुरुष सहज मिळतात; पण अप्रिय असले तरी पथ्य वचन सांगणारा आणि ते ऐकू शकणारा—हे दोघेही दुर्मिळ आहेत.
Verse 22
बद्धंकालस्यपाशेनसर्वभूतापहारिणा ।ननश्यन्तमुपेक्षेत्वांप्रदीप्तंशरणंयथा ।।।।
सर्वभूतांना हरून नेणाऱ्या काळाच्या पाशाने बांधलेला तू विनाशाकडे चालला आहेस; तुला असे दुर्लक्ष करता येत नाही—जसे धगधगत्या घराकडे कोणी दुर्लक्ष करू शकत नाही.
Verse 23
दीप्तपावकसङ्काशैश्शितैःकाञ्चनभूषणैः ।नत्वामिच्छाम्यहंद्रष्टुंरामेणनिहतंशरैः ।।।।
अग्निसमान तेजस्वी, तीक्ष्ण व सुवर्णभूषणयुक्त बाणांनी श्रीरामाने तुला मारलेले मी पाहू इच्छित नाही।
Verse 24
शूराश्चबलवन्तश्चकृतास्त्राश्चरणाजिरे ।कालाभिपन्नास्सीदन्तियथावालुकसेतव ।।।।
रणांगणात शूर, बलवान व अस्त्रकुशलही, काळाच्या ग्रासात पडले की वाळूच्या बंधाऱ्यासारखे कोसळतात।
Verse 25
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।।।
मी जे काही बोललो ते क्षमा करा; तुम्ही गुरुतुल्य आहात, तुमचे हित इच्छूनच ते बोललो. स्वतःचे सर्व प्रकारे रक्षण करा आणि राक्षसांसह या पुरीचेही रक्षण करा. तुमचे कल्याण असो; मी निघतो—माझ्याविना सुखी रहा.
Verse 26
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।6.16.25।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।6.16.26।।
हे राक्षसा! प्रधान पुरुष समर्थ, विद्वान, धर्मशील व शूर असला तरीही त्याचेच नातेवाईक त्याला तुच्छ मानून अपमान करतात।
Verse 27
निवार्यमाणस्यमयाहितैषिणानरोचतेतेवचनंनिशाचर: ।परीतकालाहिगतायुषोनराहितंनगृह्णन्तिसुहृद्भिरीरितम् ।।।।
हे निशाचरा! तुला आवर घालण्यासाठी हितैषी होऊन मी जे वचन सांगितले, ते तुला रुचत नाही. जेव्हा अंतकाळ येतो आणि आयुष्य क्षीण होते, तेव्हा लोक सुहृदांनी सांगितलेले हितकारक उपदेशही स्वीकारत नाहीत॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler will accept हित (beneficial but unwelcome counsel) from a well-wisher. Rāvaṇa rejects Vibhīṣaṇa’s advice, equating the counselor with an unworthy associate, and escalates to threat—turning a governance moment into a moral and political fracture.
Truth that benefits (pathya) is often unpleasant; therefore both the truthful advisor and the receptive listener are rare. The sarga also teaches that when kāla (death/time) dominates one’s judgment, even well-formed counsel is not grasped, accelerating self-destruction.
The immediate setting is the rākṣasa polity centered on Laṅkā (implied court context), while cultural-literary landmarks appear as didactic similes—lotus leaves, honeybees, elephants, and autumn clouds—used as classical Sanskrit imagery to encode political ethics.