Sarga 53
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
युद्धकाण्ड
धूम्राक्षाचा वध झाल्याचे ऐकताच रावण क्रोधाने संतप्त झाला. सर्पासारखा फुत्कारत, उष्ण व दीर्घ श्वास सोडत तो वज्रदंष्ट्र नावाच्या राक्षसवीराला बोलावून कठोर आज्ञा देतो—राम, सुग्रीव आणि सर्व वानरसेना यांचा संहार कर. यानंतर युद्धसज्जतेचे चित्र उभे राहते. राक्षस नायक नानाविध अलंकारांनी व वस्त्रांनी सजून, हत्ती व इतर वाहनांवर आरूढ होऊन, पूर्ण शस्त्रसज्ज दलासह दक्षिणद्वारातून बाहेर पडतात—जिथे अङ्गद तैनात आहे. प्रस्थानकाळी अपशकुन दिसू लागतात—उल्कापात, कोल्ह्यांचे रडणे, क्रूर पशूंची हालचाल—राक्षसविनाशाची सूचना देणारे; तरीही वज्रदंष्ट्र धैर्य धरून रणात उतरतो. वानर दहा दिशांत घुमणारे जयघोष करतात आणि युद्ध निकटसमरात बदलते—वृक्ष, शिळा, मुठी व गुडघेच शस्त्रे होतात. वज्रदंष्ट्राच्या बाणवृष्टीने वानरदल हादरते; तेव्हा क्रुद्ध अङ्गद एक वृक्ष उपटून राक्षसांच्या रचना उद्ध्वस्त करतो. रणभूमी प्रेते, पडलेले दागिने व शस्त्रे यांनी भरून जाते आणि राक्षससेना वाऱ्याने ढकललेल्या मेघसमूहासारखी डळमळू लागते.
Shlokas
Verse 1
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।।।
धूम्राक्ष मारला गेला हे ऐकून राक्षसांचा स्वामी रावण महान क्रोधाने आविष्ट झाला आणि सर्पासारखा फुत्कारू लागला. दीर्घ व उष्ण श्वास सोडून—क्रोधाने कलुषित मनाने—त्याने महाबलवान क्रूर राक्षस वज्रदंष्ट्राला संबोधिले।
Verse 2
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।6.53.1।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।6.53.2।।
क्रोधाने कलुषित होऊन त्याने दीर्घ व उष्ण श्वास सोडला आणि महाबलवान क्रूर राक्षस वज्रदंष्ट्राला म्हणाला।
Verse 3
गच्छत्वंवीर निर्याहिराक्षसैःपरिवारितः ।जहिदाशरथिंरामंसुग्रीवंवानरैःसह ।।।।
“जा, वीरा! राक्षसांनी वेढलेला बाहेर निघ. दाशरथी रामाला आणि वानरांसह सुग्रीवालाही ठार कर.”
Verse 4
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।।।
“तथास्तु” असे म्हणून तो मायावी राक्षसराज अतिशय वेगाने सैन्यासह बाहेर पडला; अनेकांनी वेढलेला तो पुढे निघाला।
Verse 5
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।6.53.4।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।6.53.5।।
तो सुसंयोजित व शिस्तबद्ध मांडणीत पुढे सरकला—हत्ती, घोडे, गाढवे व उंट यांसह संयुक्त; आणि रंगीबेरंगी पताका-ध्वजांनी नटलेल्या रथांनी अलंकृत।
Verse 6
ततोविचित्रकेयूरमुकुटैश्चविभूषितः ।तनुत्राणिचसमावृत्यसधनुर्निर्ययौद्रुतम् ।।।।
मग तो विचित्र केयूर व मुकुटांनी विभूषित होऊन, कवच परिधान करून, हातात धनुष्य घेऊन तो शीघ्र बाहेर निघाला।
Verse 7
पताकालङ्कृतंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषितम् ।रथंप्रदक्षिणंकृत्वासमारोहच्चमूपतिः ।।।।
ध्वजांनी अलंकृत, तेजस्वी व तप्त-कांचन-भूषणांनी सजलेल्या रथाची प्रदक्षिणा करून सेनापती त्यावर आरूढ झाला।
Verse 8
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।।।
यष्टी, तोमर, शूल, मुसळ, भिण्डिपाल, पाश, शक्ती व पट्टस इत्यादी विविध शस्त्रे हातात घेऊन पदाती सैनिक रांगेतून बाहेर निघाले।
Verse 9
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।6.53.8।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।6.53.9।।
यष्टी, तोमर, शूल, मुसळ, भिण्डिपाल, पाश, शक्ती व पट्टस इत्यादी विविध शस्त्रे हातात घेऊन पदाती सैनिक रांगेतून बाहेर निघाले।
Verse 10
विचित्रवाससस्सर्वेदीप्ताराक्षसपुङ्गवाः ।गजामदोत्कटाश्शूराश्चलन्तइवपर्वताः ।।।।
विविध व भव्य वस्त्रे परिधान केलेले, तेजाने दीप्त असे सर्व राक्षसपुंगव—मदाने उन्मत्त गजांसारखे—जणू चालते पर्वतच पुढे सरकले।
Verse 11
तेयुद्धकुशलैरूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः ।अन्येलक्षणसंयुक्ताश्शूरारूढामहाबलाः ।।।।
त्यांपैकी काही युद्धकुशल योद्ध्यांसह आरूढ होते; त्यांच्या हातात तोमर व अंकुश होते. इतर काही शुभलक्षणयुक्त, महाबलवान वीरांसह आरूढ होऊन पुढे निघाले।
Verse 12
तद्राक्षसबलंसर्वंविप्रस्थितमशोभत ।प्रावृटकालेयथामेघानर्दमानास्सविद्युतः ।।।।निस्सृतादक्षिणद्वारादङ्गदोयत्रयूथपः ।
तेव्हा सर्व राक्षस-सेना सज्ज होऊन निघाली आणि वर्षाकाळी वीज चमकत गरजणाऱ्या मेघांसारखी शोभून दिसली। ती दक्षिणद्वारातून बाहेर पडली, जिथे वानर-यूथपती अङ्गद उभा होता।
Verse 13
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।।।
ते बाहेर पडताच अशुभ शकुन झाले—घनदाट व उग्र मेघांनी व्यापलेल्या आकाशातून उल्का कोसळू लागल्या। अग्निज्वाला जणू उफाळून बाहेर येऊ लागल्या आणि भयंकर कोल्हे घोर हंबरडा फोडू लागले।
Verse 14
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।6.53.13।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।6.53.14।।
तेव्हा भयंकर पशू जणू राक्षसांच्या निधनाची घोषणा करू लागले। आणि धावून येणारे योद्धे तिथेच दारुण रीतीने ठेचकाळून पडू लागले—हा अत्यंत भयावह अपशकुन होता।
Verse 15
व्याहरन्तमृगाघोरारक्षसांनिधनंतदा ।समापतन्तोयोधास्तुप्रास्खलन् स्तत्रदारुणम् ।।।।
तेव्हा भयंकर पशू जणू राक्षसांच्या निधनाची घोषणा करू लागले। आणि धावून येणारे योद्धे तिथेच दारुण रीतीने ठेचकाळून पडू लागले—हा अत्यंत भयावह अपशकुन होता।
Verse 16
एतानौत्पातिकान् दृष्टवावज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धैर्यमालम्भ्यतेजस्वीनिर्जगामरणोत्सुकः ।।।।
हे औत्पातिक अपशकुन पाहूनही महाबलवान वज्रदंष्ट्र तेजस्वी राक्षसाने धैर्य धरले आणि रणोत्सुक होऊन बाहेर पडला।
Verse 17
तांस्तुनिष्क्रमतोदृष्टवावानराजितकाशिनः ।प्रणेदुस्सुमहानादान्पूरयांश्चदिशोदश ।।।।
पण त्यांना बाहेर येताना पाहताच विजयाचा विश्वास असलेल्या वानरांनी अतिशय प्रचंड गर्जना केली, जी दहा दिशांना भरून टाकणारी होती।
Verse 18
ततःप्रवृत्तंतुमुलंहरीणांराक्षसैस्सह ।घोराणांभीमरूपाणामन्योन्यवथकाङ् क्षिणाम् ।।।।
तेव्हा वानर आणि राक्षस यांच्यात, घोर व भीमरूप, परस्परांचा वध करण्यास आतुर, तुमुल संग्राम सुरू झाला।
Verse 19
निष्पतन्तोमहोत्साहोभिन्नदेहशिरोधराः ।रुधिरोक्षितसर्वाङ्गान्यपतन्थरणीतले ।।।।
महान उत्साहाने झेपावत ते भूमीवर कोसळले—देह विदीर्ण, शिरे छिन्न, आणि सर्वांग रक्ताने माखलेले।
Verse 20
केचिदन्योन्यमासाद्यशूराःपरिघपाणयः ।चिक्षिपुर्विविधंशस्त्रंसमरेष्न्विवर्तिनः ।।।।
काही शूर—ज्यांचे हात परिघासारखे आणि जे रणात कधी न माघार घेणारे—एकमेकांवर झडप घालून नानाविध शस्त्रे फेकू लागले।
Verse 21
द्रुमाणांचशिलानांचशस्त्राणांचापिनिस्स्वनः ।।।।श्रूयतेसुमहांस्तत्रघोरोहृदयभेदसः ।
तेथे वृक्ष, शिळा व शस्त्रांच्या धडका-धडकीतून अत्यंत महान्, भयंकर, हृदय भेदून टाकावा असा कोलाहल ऐकू येत होता।
Verse 22
रथनेमिस्वनस्तत्रधनुषश्चापिनिस्वसत् ।।।।शङ्खभेरीमृदङ्गानांबभूवतुमुलःस्वनः ।
तेथे रथचाकांच्या नेम्यांचा खडखडाट, धनुष्यांची टंकार व सन्-सन्, तसेच शंख-भेरी-मृदंगांचा तुमुल निनाद उठला।
Verse 23
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।।।
काहींनी अस्त्रे बाजूला ठेवून बाहुयुद्ध केले—तळहातांनी, पायांनी, मुठींनी, तसेच वृक्षांनी व गुडघ्यांनीही प्रहार केला। काही राक्षस देहभंग होऊन मारले गेले; आणि युद्धोन्मत्त वानरांनी फेकलेल्या शिळांनी काही चूर्ण झाले।
Verse 24
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।6.53.23।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।6.53.24।।
वज्रदंष्ट्र रणांगणात बाणांनी वानरांना अत्यंत भयभीत करीत फिरत होता—जणू लोकसंहारकाळी पाशहस्त अंतक (यम)च संचार करीत आहे।
Verse 25
वज्रदंष्ट्रोभृशंबाणै: रणेवित्रासयन्हरीन् ।चचारलोकसंहारेपाशहस्तइवान्तकः ।।।।
वज्रदंष्ट्र रणांगणात बाणांनी वानरांना अत्यंत भयभीत करीत फिरत होता—जणू लोकसंहारकाळी पाशहस्त अंतक (यम)च संचार करीत आहे।
Verse 26
बलवन्तोऽस्त्रविदुषोनानाप्रहरणारणे ।जघ्नुर्वानरसैन्यानिराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।।।।
बलवान, अस्त्रविद्येत निपुण, नानाविध प्रहरणांनी सज्ज असे राक्षस क्रोधोन्मत्त होऊन रणात वानरसेनांना ठार करू लागले।
Verse 27
निघ्नतोराक्षसान्दृष्टवासर्वान्वालिसुतोरणे ।क्रोधेनवदिगुणाविष्टःसंवर्तकइवानलः ।।।।
रणांगणात राक्षस वानरांचा संहार करीत आहेत असे पाहून वालिपुत्र अंगदाचा क्रोध द्विगुण झाला। प्रलयाग्नीप्रमाणे प्रज्वलित होऊन तो राक्षसांचा नाश करण्यास प्रवृत्त झाला।
Verse 28
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।।।
वीर्यवान अङ्गद—क्रोधाने तांबूस डोळे झालेले, शक्रतुल्य पराक्रमी—एक वृक्ष उचलून सिंह जसा क्षुद्र मृगांवर तुटून पडतो तसा सर्व राक्षसगणांत घोर कत्तल करू लागला।
Verse 29
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।6.53.28।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।6.53.29।।
“तथास्तु” असे म्हणून तो मायावी राक्षसराज अतिशय वेगाने सैन्यासह बाहेर पडला; अनेकांनी वेढलेला तो पुढे निघाला।
Verse 30
अङ्गदाभिहतास्तत्रराक्षसाभीमविक्रमाः ।विभिन्नशिरसःपेतुर्विकृताइवपादपाः ।।।।
तेथे अङ्गदाच्या प्रहाराने भीमविक्रम राक्षसांचे मस्तक फाटून गेले आणि ते विकृत, छिन्नभिन्न वृक्षांसारखे कोसळले।
Verse 31
रथैरश्वैर्ध्वजैश्चित्रैश्शरैर्हरिरक्षसाम् ।रुधिरेणसञ्छन्नाभूमिर्भयकरातदा ।।।।
तेव्हा रथ, घोडे, रंगीबेरंगी ध्वज, बाण तसेच वानर व राक्षसांचे देह यांनी भरलेली आणि रक्ताने माखलेली भूमी अत्यंत भयावह दिसू लागली।
Verse 32
हारकेयूरवस्स्रैश्चशत्रैश्चसमलङ्कृता ।भूमिर्भातिरणेतत्रशारदीवयथानिशा ।।।।
तेथे रणभूमीवर हार, केयूर, वस्त्रे व शस्त्रे यांनी जणू अलंकृत झालेली भूमी शारद-रात्रीप्रमाणे उजळून दिसत होती।
Verse 33
अङ्गदस्यचवेगेनतद्राक्षसबलंमहत् ।प्राकम्पततदातत्रपवनेनाम्बुदोयथा ।।।।
अंगदाच्या वेगवान धडकेत तेथे राक्षसांचे महान सैन्य थरथरले—जसे वाऱ्याने मेघ डोलतो।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s command decision after receiving news of Dhūmrākṣa’s death: he escalates the war by ordering Vajradaṃṣṭra to kill Rāma and Sugrīva along with the Vānara host, shifting from reactive grief to strategic retaliation.
The sarga juxtaposes human resolve with omen-signs: even when portents warn of destruction, leaders may proceed through anger or duty; the implied instruction is to read warning signals (internal and external) and to discipline wrath, since unchecked krodha accelerates collective ruin.
The southern gate (दक्षिणद्वार) of Laṅkā is the key tactical landmark, marked as the egress point of the Rākṣasa army and the station of Aṅgada; culturally, the chapter highlights wartime soundscapes (conch and drums) and utpāta traditions (meteors, jackals) as battlefield semiotics.