
सुन्दरकाण्ड
सुंदरकांड हे वाल्मीकि रामायणातील कथानक व भावविश्व यांचे मध्यवर्ती ‘कडी’सारखे आहे—जिथे रामाच्या बाह्य शोधयात्रेचे केंद्र एकाच दूत-नायकावर, हनुमानावर, येऊन स्थिरावते. त्यांची बुद्धी, भक्ती आणि वीर्य यांमुळेच रामकार्य लंकेच्या अंतरंगात प्रवेश करते. महेंद्र पर्वतावरून समुद्रलांघण ही अंतःसंकल्पाची विश्वव्यापी कृतीत झालेली रूपांतरे दाखवणारी अजरामर घटना आहे. रात्री लंकेत प्रवेश करून हनुमान नगरवैभव—उद्यान, प्रासाद आणि पुष्पक-विमान—यांचे निरीक्षण करतात. हा राक्षसी भोग-विलासाचा झगमगाट आणि अशोकवाटिकेत सीतेचे धर्मनिष्ठ संयममय दुःख यांचा तीव्र विरोध कांडाचा नैतिक आशय उजळून टाकतो. बाह्य ऐश्वर्य विरुद्ध अंतःबल—हीच येथे धर्म-अधर्माची कसोटी ठरते. कांडाचा केंद्रबिंदू म्हणजे सीतादर्शन. रावणाच्या प्रलोभनांना व धमक्यांना वैदेही पतिव्रता-धर्मात अढळ राहून ठाम नकार देते आणि धर्माचे रक्षण करते. हनुमान अत्यंत सूक्ष्म राजनितीने स्वतःची ओळख उघड करतात, राम-सुग्रीव मैत्री व वानरसेनेचा वृत्तांत सांगून विश्वास संपादन करतात, आणि अभिज्ञानरूप चूडामणी स्वीकारतात. सीतेची ‘एक महिन्याची’ मर्यादा कथेला तातडीची धार देते. यानंतर कथा संयत पराक्रमाकडे वळते—अशोकवाटिकेचा विध्वंस, लंकेच्या योद्ध्यांशी संग्राम, अक्षाचा वध, इंद्रजिताच्या युक्तीने बंधन आणि रावणसभेत दूतधर्म व दूत-अभय यांवरील विचारमंथन. शेपटीला आग लावण्याचा प्रसंग आणि लंकेचा दाह हा केवळ रणनीतीचा धाक नसून प्रतीकात्मक शुद्धीकरणही आहे; सीता सुरक्षित असल्याची खात्री होताच हनुमानांचा खेद निवळतो. आदिकाव्यात सुंदरकांड रससमन्वय (वीर, करुण, अद्भुत), नगर-निसर्गवर्णनाची समृद्धी आणि नैतिक चर्चा (शुचिता, राजधर्म, धैर्य, दूतधर्म) यांसाठी विशेष पूज्य मानला जातो. दक्षिणी परंपरेतील (IIT कानपूर पाठ) काही अतिरिक्त वाचनभेद व विस्तारही आढळतात, जे वर्णनवैभव आणि भक्तिपर स्वीकार-इतिहास अधिक ठळक करतात.
समुद्रलङ्घनारम्भः — Commencement of the Ocean-Crossing
या प्रथम सर्गात हनुमानांचे समुद्रलङ्घन दृढ संकल्प, पराक्रम आणि विवेक यांची परीक्षा म्हणून आरंभते। सीतेचा ठावठिकाणा शोधण्याचा निश्चय करून ते रामकार्यसिद्धीसाठी आपले रूप विशाल करतात; वानरगण ते विस्मयाने पाहतात. नंतर देवगतिसदृश आकाशमार्गाने ते महासागराकडे वेगाने झेप घेतात. समुद्रदेवाच्या प्रेरणेने मैनाक पर्वत अतिथिधर्म पाळत विश्रांतीसाठी वर येतो. मैनाक पंख असलेल्या पर्वतांची प्राचीन कथा आणि इंद्राने त्यांचे पंख छेदल्याचा प्रसंग सांगून परस्परधर्म व सत्काराचे महत्त्व स्पष्ट करतो. हनुमान वेळेच्या बंधनातील व्रत व कर्तव्यामुळे विलंब नाकारतात; तरीही नम्रतेने स्पर्शमात्र करून सत्कार मान्य करीत पुढे निघतात. यानंतर देवता नागमाता सुरसाला हनुमानांची शक्ती व युक्ती तपासण्यासाठी पाठवतात. हनुमान आकार बदलून तिच्या मुखात प्रवेश करून पुन्हा बाहेर येतात व तिचा वर पूर्ण करतात; सुरसा त्यांना आशीर्वाद देते. पुढे छायाग्राहिणी सिंहिका त्यांना पकडू पाहते; हनुमान धोका ओळखून तिच्या मुखात प्रवेश करून मर्मस्थाने विदीर्ण करून तिला नष्ट करतात व पुन्हा उड्डाण करतात. सर्गाच्या शेवटी ते पलीकडील तीर गाठून लंकेत गुप्त प्रवेशास योग्य असे लहान रूप धारण करतात आणि पुढील कार्ययोजना विचारात घेतात—पराक्रमासोबत संयम व बुद्धी यांचा संगम दाखवितात.
लङ्कादर्शनं तथा रात्रौ सूक्ष्मरूपेण प्रवेशोपायचिन्तनम् (Vision of Lanka and Strategy for Nocturnal Entry)
या सर्गात हनुमान त्रिकूट पर्वतावर येऊन लंकेचे प्रथम सविस्तर दर्शन घेतो आणि मनोमन प्रवेशाचा उपाय ठरवितो. तो नगराबाहेरील समृद्ध उपवने, सरोवरे व क्रीडावने पाहतो; पुढे कमळांनी भरलेल्या खंदकांनी, सुवर्ण प्राकारांनी, उंच प्रासादांनी, ध्वज-तोरणांनी शोभणारी लंका त्याला देवपुरीसारखी भासते। परंतु लगेचच कठोर रक्षणचित्र उभे राहते—तीक्ष्ण शस्त्रधारी राक्षसांनी सर्वत्र वेढलेली ही नगरी भोगवती किंवा सर्परक्षित गुहेसारखी वाटते। दूतधर्म स्मरून हनुमान विचार करतो की उघड युद्ध येथे अशक्य; इतकी पहारा-व्यवस्था की वाऱ्यालाही न कळता जाता येणार नाही, आणि मोजकेच वानर इथवर पोहोचू शकतील। म्हणून तो निष्कर्ष काढतो की देश-काल जुळवूनच सिद्धी—सूक्ष्मरूप धारण करून संध्याकाळी किंवा रात्री गुप्त प्रवेश, रावणास न जागविता वैदेहीचा क्रमाने शोध। शेवटी चंद्रउदयाचे वर्णन रात्रकाळाची अनुकूलता दृढ करते आणि निरीक्षणातून गुप्त कृतीकडे होणारा संक्रमणबिंदू दर्शविते।
लङ्काप्रवेशः — Hanuman Enters Lanka and Encounters Laṅkā-devatā
या सर्गात हनुमान लम्बशिखरावरून रात्रीच्या वेळी अत्यंत गुप्तपणे लंकेत प्रवेश करतो. तो नगराची अद्भुत रचना पाहतो—सुवर्णद्वारे, रत्नजडित भूमी, वैडूर्यमणीचे मंच व पायऱ्या, निनादणारे गीत-वाद्य, आणि पक्ष्यांनी भरलेली अंगणे. उपमांच्या साहाय्याने लंकेचे वर्णन अमरावती व वासव-नगरासारख्या दिव्य नगरीप्रमाणे केले आहे. लंकेची दुर्गमता व तेथे पोहोचण्यासाठी लागणाऱ्या सामर्थ्याचा विचार करूनही, राम-लक्ष्मणांच्या पराक्रमाचे स्मरण होताच हनुमानाचा आत्मविश्वास अधिक दृढ होतो. तेवढ्यात लंकेची अधिष्ठात्री देवता (राक्षसीरूप) प्रकट होऊन त्याची ओळख व हेतू विचारते आणि प्रवेश रोखू पाहते. क्षणिक युद्धात ती प्रथम प्रहार करते; हनुमान मात्र ती स्त्री आहे म्हणून क्रोध आवरून मितबलाने तिला पराभूत करतो. पराभूत लंका-देवता ब्रह्मदेवाचा वर सांगते—जेव्हा एखादा वानर मला वश करील, तेव्हा सीताहरणामुळे रावणाच्या राक्षसांचा विनाश निकट आला, हे चिन्ह. मग ती हनुमानाला निर्भयपणे आत जाण्याची व जनकनंदिनी सीतेचा शोध पुढे चालू ठेवण्याची अनुमती देते.
लङ्काप्रवेशः — Hanuman’s Stealth Entry and Survey of Lanka
लङ्केची अधिष्ठात्री कामरूपिणी लङ्का हिला वश करून हनुमान मागच्या बाजूने प्राकार ओलांडून शत्रुनगरीत गुप्तपणे प्रवेश करतो (५.४.१)। रात्री प्रवेश करताना तो जाणूनबुजून डावा पाय आधी ठेवतो—हा वैराचा शकुन आणि शत्रुभूमी जिंकण्याच्या संकल्पाचा संकेत मानला जातो (५.४.२–५.४.४)। पुढे तो लङ्केचे ध्वनी-चित्र व स्थापत्य-वैभव न्याहाळतो—राजमार्गावर मोत्यासारखी पुष्पसजावट, हिरक-जाळ्यांनी नटलेले प्रासाद, कमळ व स्वस्तिकचिन्हांनी रंगवलेल्या भिंती, आणि तेजस्वी रात्रशोभा (५.४.३–५.४.७)। हनुमानाची टेहळणी बहुइंद्रिय आहे—त्रिस्थान-त्रिस्वरातील मधुर गीते, दागिन्यांची व नूपुरांची झंकार, जिन्यांवरील पावलांचे आवाज, टाळ्या, हशा-परिहास व बोलण्याचे स्वर तो श्रेष्ठ गृहांतून ऐकतो (५.४.१०–५.४.११)। राक्षसांच्या घरांत मंत्रजप, स्वाध्याय आणि रावणाची मोठ्याने स्तुतीही ऐकू येते—यातून केवळ युद्धखोरपणा नव्हे, तर गुंतागुंतीचे धार्मिक-सांस्कृतिक जीवन दिसून येते (५.४.१२–५.४.१३)। यानंतर सुरक्षा-व्यवस्थेचे चित्र उलगडते—मुख्य रस्त्यावर दैत्यसैनिकांच्या रांगा, शहराच्या मध्यभागी गुप्तचर, आणि विविध रूप-रंग, ध्वज व शस्त्रांनी सज्ज तुकड्या (५.४.१४–५.४.२२)। अखेरीस हनुमान राजदुर्ग-परिसरात पोहोचतो—अंतःपुरापुढे लक्षसंख्य पहारा, सुवर्ण तोरण, कमळांनी भरलेल्या परिखा, उंच प्राचीर, आणि आत स्वर्गासारखे वैभव—वाहने, घोडे, हत्ती, अलंकार व कडेकोट द्वारे; पुढील कार्यासाठी तो रावणाच्या अंतःपुरात प्रवेश करतो (५.४.२३–५.४.२९)।
चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम् — Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita
या पाचव्या सर्गात चंद्रप्रकाशाच्या अखंड छटेत हनुमानाचे लंकेचे गुप्त निरीक्षण वर्णिले आहे. मध्य आकाशात असलेला चंद्र जणू प्रकाशाचा छत्र बनून प्राण्यांना शांत करतो, समुद्राला उफाळवतो आणि रात्र निरीक्षणास सुस्पष्ट करतो. त्या उजेडात हनुमान लंकेतील प्रासाद व गृहांच्या अंतर्भागातही शोध घेतो. तेथे मदोन्मत्त राक्षस भांडतात, गर्वाने बढाया मारतात, देहबळ दाखवतात; घरे रथ, अश्व, शस्त्रे व अलंकारांनी समृद्ध दिसतात. स्त्रिया विविध अवस्थांत—पतीसमवेत निद्रिस्त, हसणाऱ्या, उसासे टाकणाऱ्या, प्रियकराला आलिंगन देणाऱ्या—तारे, फुलांतले पक्षी, विजेसारखे झळकणारे अलंकार अशा काव्योपमांनी चित्रित होतात. नगराचे सैन्यजीवनही जागते—धनुष्ये सज्ज, योद्ध्यांचा जोराचा श्वास, हत्तींची चिंघाड. परंतु इतका शोध घेऊनही हनुमानाला सीता दिसत नाही. शेवटी तो सीतेचा कुलीन जन्म, धर्मनिष्ठा आणि श्रीरामभक्ती मनात आणतो; तिचा पत्ता न लागल्याने तो क्षणभर शोक-विषादात कोसळतो।
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
या सहाव्या सर्गात हनुमान पूर्वीच्या प्रासादांत सीता न सापडल्यानेही लंकेत वेगाने, पण पद्धतशीर रीतीने पुढे जातात. कामरूप धारण करण्याची क्षमता आणि लाघव (चपळता) यांच्या बळावर ते राक्षसराजाच्या निवासस्थानी पोहोचतात. तेथे ज्वालासदृश लाल तटबंदी, रौप्य-सुवर्ण तोरणे, अंतःपुरांचे स्तर, तसेच अलंकारांची झंकार, दुंदुभी-शंखनाद आणि यज्ञकर्माचा गजर—समुद्रगर्जनेसारखा अखंड कोलाहल—असा सजीव वर्णन येतो. ग्रंथ लंकेच्या सामाजिक व सैन्यव्यवस्थेचे चित्र उभे करत प्रहस्त, महापार्श्व, कुंभकर्ण, विभीषण, इंद्रजित इत्यादी प्रमुख राक्षसांच्या गृहांचा उल्लेख करतो. पुढे राजप्रासादाच्या मध्यभागी हनुमान सशस्त्र पहारेकरी, सैन्य, उत्तम घोडे आणि मेघ-पर्वतासारखे युद्धहत्ती पाहतात; तसेच सुवर्ण-रत्नांचे भांडार, विविध पात्रे, पालख्या, क्रीडामंडप आणि कलाकुसरीने सजलेली उद्याने यांची अपार समृद्धी न्याहाळतात. या अध्यायाचा बोध असा—संयमित गुप्तचर्येने शत्रूची संपत्ती, नित्य विधी-यज्ञ आणि संरक्षणव्यवस्था यांचे अचूक निरीक्षण करावे; पण ध्येयावर दृढ राहावे. हनुमानांचे धर्मनिष्ठ लक्ष्य सीतेचा शोध असल्याने, अविचारी उघडकीस न येता आणि अनावश्यक धोका न पत्करता विवेकाने कार्य साधावे.
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
या सर्गात हनुमान लंकेतील राजवैभवपूर्ण वास्तुरचना आणि पुष्पक विमान यांचे निकट निरीक्षण करतो. सुवर्ण-जाळ्यांनी युक्त, वैडूर्य-मण्यांनी विभूषित अशा प्रासादांचा दाट ‘जाळे’ त्याला दिसते—जणू विजांनी गुंफलेले मेघसमूह, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने सजीव. शंख, शस्त्रे, धनुष्य-बाण यांसाठी खास सभागृहे व आयुधागारे, तसेच अटारीवरील चंद्रप्रकाशात उजळणाऱ्या गच्च्या तो पाहतो. ती घरे धनरत्नांनी परिपूर्ण, निर्दोष आणि जणू दैवी शिल्पी माया याने घडविल्यासारखी भासतात—रावणाच्या साठवलेल्या सामर्थ्य-वैभवाचे द्योतक. पुढे हनुमान अनुपम सुवर्णप्रासाद आणि आकाशचारी पुष्पक विमान पाहतो—मणिखचित, मेघ-आकाशासारख्या रंगछटांनी नटलेले, पृथ्वीवरील स्वर्गासारखे. आतली सजावट जणू चित्रित विश्वरचना: पर्वत, वृक्ष, फुले, सरोवरे, कमळे, उद्याने; मण्यांनी घडविलेले पक्षी, सर्प, घोडे, हत्ती आणि लक्ष्मीचे चिन्ह। त्या पर्वतासारख्या, सुगंधित प्रासादापर्यंत येऊन हनुमान पुन्हा सीतेच्या शोधार्थ नगरात फिरतो. सीता न सापडल्याने त्याचे मन अतिशय व्याकुळ होते—इंद्रियांना मोहविणाऱ्या वैभवाच्या मध्येतही कार्याची करुण तातडी त्याला अंतर्मुख करते।
पुष्पकविमानदर्शनम् (Vision of the Pushpaka Aerial Chariot)
या सर्गात हनुमान लंकेच्या अंतःपुरातील प्रासादांच्या अंतर्गत भागांतून सावधपणे फिरत असताना, प्रासादाच्या मध्यभागी स्थित पुष्पक विमान पाहतो. हा अध्याय मुख्यतः वस्तुवर्णनप्रधान आहे—विमान रत्नखचित, हिरकांनी अलंकृत आणि तप्त सुवर्णाच्या जाळीदार खिडक्यांनी युक्त असे वर्णिले आहे. त्याची निर्मिती विश्वकर्म्याने केली असे सांगितले असून, त्याची कारागिरी सामान्य मापापलीकडची—सूर्यपथावर दीपकासारखी तेजस्वी—अशी दर्शविली आहे. वर्णनात हे ठळक होते की त्यात काहीही अपूर्ण किंवा तुच्छ नाही; सर्व काही अमूल्य व अद्वितीय, जणू देवमानकांनाही मागे टाकणारे. यामुळे लंकेचे राजवैभव आणि अतिमानवी साधनसंपत्ती सूचित होते. विमान स्वामीच्या संकल्पाप्रमाणे मनानेच इच्छित स्थळी नेणारे, अनेक विशेष विश्रांतीस्थाने असलेले, आणि पर्वतशिखरासारखे अनेक अद्भुत मनोरे व शिखरे धारण करणारे असे वर्णिले आहे. अखेरीस सहस्रों वेगवान व भीषण रात्रिचर भूतगण त्याचे वहन करतात असा उल्लेख येतो. हनुमान त्याचे सौंदर्य पाहून ते वसंतऋतूच्या रम्यतेपेक्षाही अधिक आहे असे मानतो. अशा रीतीने लंकेचे ऐश्वर्य आणि हनुमानाचे संयमित निरीक्षण व धर्मकार्य—यांचा सूक्ष्म विरोधाभास या सर्गात दिसून येतो.
पुष्पकविमानवर्णनम् — Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace
या सर्गात हनुमान वैदेही सीतेचा शोध घेत राक्षसराजाच्या मुख्य निवासस्थानाचा क्रमशः सूक्ष्म निरीक्षणाने शोध चालू ठेवतो. वर्णन पुढे स्थापत्य-वैभवाकडे वळते—भव्य मध्य-प्रासादसमूह आणि त्यानंतर रत्नजडित पुष्पक-विमान. हे विमान विश्वकर्म्याने ब्रह्म्यासाठी घडविले, कुबेराने तपस्येने प्राप्त केले, आणि रावणाने बलपूर्वक हिरावून घेतले—अशी वस्तूंच्या प्राप्तीची नैतिक वंशावळ (धर्म्य प्राप्ती विरुद्ध हिंसक अपहरण) सूचित होते. विविध प्रकारचे सुवर्ण, स्फटिक, नीलम, प्रवाळ, मोती इत्यादी द्रव्ये; स्तंभ, जाळीदार खिडक्या, पायऱ्या, वेदिका/मंच इत्यादी रचना; तसेच धूप, पुष्प, अन्न व मद्य यांच्या सुगंधाने भरलेले वातावरण—काव्योपमांनी लंकेची समृद्धी मोहकही आणि धर्मदृष्ट्या विसंगतही भासविली आहे. सुगंधाच्या मागोमाग हनुमान रावणाच्या प्रिय सभागृहात पोहोचतो; तेथे क्रीडानंतर असंख्य स्त्रिया निद्रिस्त आहेत, त्यांच्या अलंकार-स्थितींची तुलना कमळे, तारे, नद्या व वेलींशी केली आहे. अखेरीस हनुमानाचा धर्मयुक्त निष्कर्ष असा—या स्त्रियांमध्ये केवळ सीताच रावणाशी स्वेच्छेने संलग्न नाही; म्हणून अपहरण हे अनार्य कर्म ठरून त्याची निंदा अधिक तीव्र होते.
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
या सर्गात हनुमान गुप्तहेराप्रमाणे फिरत रावणाच्या अंतःपुरातील भव्य शयनगृहात प्रवेश करतो. तेथे स्फटिक-मणिखचित शय्या, सुवर्णसामग्री, माळा, दीप, सुगंध, चंदनलेपन इत्यादींनी सजलेले राजवैभव—जणू विधिपूर्वक केलेल्या भोगोपचारांसारखे—दिसून येते. त्यानंतर तो राक्षसराज रावणाला निद्रिस्त अवस्थेत पाहतो—मेघासारखा, संध्याकाळच्या रक्तवर्ण आकाशातील विजेसारखा, मंदर पर्वतासारखा, आणि गंगातटीच्या हत्तीप्रमाणे—ज्याच्या देहावर युद्धपराक्रमाची चिन्हे उमटलेली आहेत. त्याच्या सर्पासारख्या श्वासोच्छ्वासाने हनुमान क्षणभर भयभीत होतो; पण लगेचच धैर्य सावरून अधिक सावध राहतो. पुढे हरमातील स्त्रिया—नर्तकी, गायिका, सेविका—वाद्ये व अलंकारांसह उत्सवाच्या थकव्याने झोपलेल्या दिसतात. मन्दोदरीला पाहून तिच्या रूप-श्रृंगारामुळे हनुमान तिला सीता समजून क्षणिक आनंदित होतो; परंतु धर्मयुक्त विवेकाने तपासून ती सीता नाही हे निश्चित करतो. अशा रीतीने हा सर्ग राजभोगाच्या अतिरेकासमोर साधकाची नैतिक दृष्टी आणि सुन्दरकाण्डातील गूढ अन्वेषण-प्रेरणा पुढे नेतो।
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
या सर्गात हनुमान पूर्वीची एक कल्पना सोडून सीतेविषयी पुन्हा विचार करतो. तो ठरवतो की रामापासून विरहात असलेली स्त्री झोप, अलंकार, मेजवानी‑पान यांत रमणार नाही; तसेच रामासमान कोणी नसल्याने देवाधिपतीसुद्धा असला तरी दुसऱ्या पुरुषाची इच्छा करणार नाही. मग तो रावणाच्या अंतःपुरात फिरत पानभूमी (भोज‑पानगृह) पाहतो. तेथे विविध प्रकारे शिजविलेले मांस, लेह्य‑पेय‑भोज्य पदार्थ, राग‑षाडवसारखे मधुर रस, सुवर्ण‑रौप्य‑स्फटिकाची पात्रे, विखुरलेल्या माळा‑फळे, सांडलेली पेये, शय्या‑आसने—अशी समृद्धी आहे की अग्नी नसतानाही सभागृह तेजस्वी भासते. क्रीडा‑विलासानंतर झोपलेल्या स्त्रियांमध्ये रावणही तेजस्वी दिसतो. सर्व अंतःकक्ष नीट शोधूनही जानकी आढळत नाही. तेव्हा धर्मशंका येते—परक्या अंतःपुरातील झोपलेल्या स्त्रियांकडे पाहणे दोषकारक तर नाही? हनुमान ठरवतो की त्याचे मन विषयासक्त नाही, धर्मात स्थिर आहे; आणि स्त्रीचा शोध घेताना स्त्रियांमध्ये पाहणे अपरिहार्य आहे. असे निश्चित करून तो पानभूमी सोडून अन्यत्र सीतेचा शोध पुढे चालू ठेवतो.
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
या सर्गात हनुमान लंकेच्या मध्यवर्ती महाप्रासादसमूहात पुन्हा एकदा शिस्तबद्ध व सूक्ष्म शोध घेतो. सीतेच्या दर्शनाची उत्कंठा बाळगून तो लतागृहे, चित्रशाळा, शयनकक्ष, भोजनसभागृहे, क्रीडागृहे, उद्यानमार्ग, भूमिगत कक्ष, देवालये आणि अंतःपुरातील आतल्या आत असलेली अनेक निवासस्थाने यांत प्रवेश करून जवळजवळ कोणतीही जागा न तपासता ठेवत नाही। मुख्यतः हा हनुमानाचा अंतर्मनातील विचारप्रवाह आहे—कार्य अपयशी होण्याची भीती, सीतेचा भयाने किंवा हिंसेने मृत्यू झाला असावा अशी शंका, आणि समुद्रापलीकडे प्रतीक्षेत असलेल्या वानरांची (जांबवान, अंगद इत्यादी) अपेक्षा तसेच धर्मकार्याचे परिणाम यांचे चिंतन। नीतीच्या वळणावर तो निराशा झटकून देतो; “अनिर्वेद” (अवसादरहित धैर्य) हेच समृद्धी व सिद्धीचे मूळ मानून तो सर्वोत्तम प्रयत्नाला पुन्हा कटिबद्ध होतो। अखेरीस अनेक अद्भुत स्त्रिया—विद्याधर व नागकन्या—आणि विविध भयानक रूपांच्या राक्षसी परिचारिका दिसतात; पण जनकसुता, राघवप्रिया सीता सापडत नाही। शोक वाढतो, तरीही चिकाटीने शोध घेणे हाच मार्ग—हा संकल्प अधिक दृढ होतो।
रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च (Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation)
या सर्गात हनुमान मेघांतील विद्युत्प्रमाणे लंकेच्या प्राकारावर उतरून रावणाच्या भवनाभोवती परिक्रमा करतो; परंतु सीतेचा ठावठिकाणा लागत नाही. तेव्हा तिच्या अनुपस्थितीची अनेक शक्यता तो मनात मांडतो—अपहरणकाळी समुद्रात पडली असावी, राक्षसांनी मारली किंवा भक्षिली असावी, रामस्मरणाच्या शोकाने प्राण सोडले असावेत, किंवा पिंजऱ्यातील पक्ष्यासारखी गुप्त कारागृहात बंदिस्त केली असावी। यानंतर तो केवळ तर्क न करता परिणामांचा विचार करतो—जर मी वार्ता न आणता परत गेलो, तर राम, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न, अंतःपुरातील राण्या, सुग्रीव, रुमा, तारा, अंगद आणि समस्त वानरांवर शोक-मृत्यूची साखळी कोसळेल. तो अग्निप्रवेश, जलसमाधी किंवा उपवासाने आत्मत्यागाचा विचार करतो; पण आत्महत्या अधर्म असून अनेक दोषांची जननी आहे असे मानून तो विचार टाकून देतो—शुभ फल जीवितांनाच प्राप्त होते, असा निश्चय करतो। मग तो शोध पुढे चालू ठेवण्याचा संकल्प करतो; अजून न तपासलेले स्थान म्हणून अशोकवनिका ओळखून देवता व सहकाऱ्यांना नमस्कार करतो आणि स्पष्ट निर्धाराने त्या उपवनाकडे निघतो. सर्गाच्या शेवटी उपवनाची रक्षित पवित्रता ध्यानात ठेवून तो यशासाठी प्रार्थना करतो।
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
या सर्गात हनुमान संयत वेगाने राजप्रासादाच्या सीमेजवळ उतरून वैदेहीच्या गुप्त शोधासाठी अशोकवनिकेत प्रवेश करतो. त्याच्या झपाट्याच्या हालचालींनी फुललेली झाडे हलतात व नानावर्ण पुष्पवृष्टी होते; पक्षी उडून जातात; उपवन जणू वसंताचे साकार रूप भासते. काव्यमय उपमांत झाडांची तुलना पराभूत जुगाऱ्यांशी आणि वनिकेची तुलना विस्कटलेल्या तरुणीशी केली आहे—भौतिक हलचल अर्थपूर्ण काव्यरूप घेते. हनुमान तेथील घडवून आणलेली समृद्धी पाहतो—मणी, सुवर्ण व रौप्याने मढवलेले मार्ग; रत्नसोपानयुक्त सरोवरे, स्फटिकतळ, कमलवन व जलपक्ष्यांनी भरलेली जलाशये; कृत्रिम सरोवरे व प्रासाद, जणू विश्वकर्म्याची निर्मिती. तो एक प्रमुख सुवर्णिम शिंशुपा वृक्ष पाहतो—सुवर्णमंचांनी वेढलेला, वाऱ्यात नूपुरध्वनीसारखा निनादणारा. त्यावर चढून तो विचार करतो की वनवासाची सवय असलेली व संध्योपासना करणारी सीता जवळच्या शुभ जलस्थानी येईल. मग हनुमान दाट पानां-पुष्पांच्या आड स्वतःला लपवून सावध राहतो आणि राणीच्या दर्शनाची प्रतीक्षा करीत जागरूकतेने थांबतो.
अशोकवनिकायां सीतादर्शनम् (Sita Seen in the Ashoka Grove)
या पंधराव्या सर्गात हनुमान शिंशुपा-वृक्षावरून अशोकवनिकेचे सर्व बाजूंनी निरीक्षण करतो. उद्यानातील अलंकार-समृद्धी, पुष्पप्रभेचे वैचित्र्य, नंदन व चैत्ररथासारखी शोभा आणि असंख्य अशोकवृक्ष यांचे तो वर्णन करतो. मध्यभागी त्याला चैत्यप्रासादासदृश उंच भवन दिसते—सहस्र स्तंभांनी आधारलेले, कैलासासारखे पांडुरप्रभ, प्रवाळसोपान व तप्तकांचन वेदिकांनी शोभिवंत। त्यानंतर राक्षसींनी वेढलेली, मळकट वस्त्रधारिणी, उपवासाने कृश, वारंवार निःश्वास टाकणारी एक स्त्री त्याला दिसते. उपमांच्या मालिकेत तिची शोकावस्था व्यक्त होते—धुराने झाकलेली ज्वाला, मेघांनी आच्छादलेली चंद्रप्रभा, रोहिणीपीडनासारखी इत्यादी. ‘हीच सीता’ असा हनुमानाचा निश्चय कारण-लक्षणांनी क्रमशः दृढ होतो; रामाने पूर्वी सांगितलेल्या आभरण-चिन्हांचे निरीक्षण करून त्याला प्रमाण मिळते, आणि टाकून दिलेल्या वस्त्र-भूषणांच्या स्मरणाने कथाप्रमाणाची शृंखला पूर्ण होते. अखेरीस सीतादर्शनाने हर्षित होऊन तो मनाने रामाकडे जाऊन प्रभूची स्तुती करतो—या सर्गात दूताचा ‘प्रमाण-संग्रह’ आणि करुणा-विवेक यांचा संगम ही मुख्य शिकवण आहे।
षोडशः सर्गः (Sarga 16): Hanumān’s Recognition of Sītā and Renewed Lament
या सर्गात हनुमान अशोकवाटिकेत दिसलेल्या स्त्रीची अंतःकरणात पडताळणी करून तीच सीता आहे असा निश्चय करतो. सीतेचे रूप व रामाचे सद्गुण स्मरल्याने त्याचा शोक पुन्हा उफाळतो; पण तो शोक नीतीबुद्धीने संयमित राहतो—राम-लक्ष्मणांच्या पराक्रमाची जाणीव असल्यामुळेच सीता धैर्याने स्थिर आहे, असे हनुमान मानतो. यानंतर तो ‘सीतेसाठी’ घडलेल्या महायुद्धांची कारणपरंपरा आठवतो—वालिवध, कबंध-विराधांचा नाश, तसेच जनस्थानात खर, त्रिशिरा, दूषण आणि चौदा हजार राक्षसांचा संहार; आणि सुग्रीवाला पुन्हा राज्य मिळणे हेही त्याच प्रवाहातील फलित असल्याचे सांगतो. स्वतःचे समुद्रोल्लंघन व लंकेचे निरीक्षण हे सीताप्राप्तीसाठीची सेवा आहे असे तो ठरवतो, आणि सीतेसाठी जग उलथवून टाकणारे युद्धही धर्म्य ठरेल असे प्रतिपादन करतो. तो सीतेची ओळख अधिक ठळक करतो—जनकसुता, नांगराच्या रेघेतून उत्पन्न, पतिव्रता, आणि दशरथाची ज्येष्ठ सून. पूर्वी राम-लक्ष्मणांच्या संरक्षणात असलेली ती आता राक्षसींच्या पहाऱ्यात आहे—या विरोधातून करुणा तीव्र होते. हिमाने करपलेले कमळ, विरहिणी चक्रवाकी, आणि अशोकपुष्प-चंद्रप्रभेने वाढणारा शोक अशा उपमांनी कैदेतले मानसिक व सौंदर्यात्मक उलटसुलट चित्रित करून, हनुमान निष्कर्षावर येतो व शिंशुपा वृक्षावर लपून सावधपणे पहारा देत राहतो.
सप्तदशः सर्गः — Hanuman Beholds Sita in the Ashoka Grove
या सर्गात शीतल, निर्मळ व निष्कलंक चंद्र उगवतो. निळ्या जलातील हंसासारखा चंद्र इत्यादी उपमांनी त्याची प्रभा वर्णिली आहे; त्याचा प्रकाश जणू धर्मकार्य करणाऱ्या हनुमंताचा सेवक होऊन त्याला साहाय्य करतो. वैदेहीचा शोध घेताना हनुमान प्रथम रक्षणव्यवस्था पाहतो—विकृत देहयष्टी, पशुमुखी संकररूप, लोखंडी शूळ-मुद्गरादी शस्त्रे धारण केलेल्या राक्षसी एका प्रचंड वृक्षाच्या बुंध्याभोवती बसलेल्या; येथे भय एखाद्या एकट्या शत्रूचे नसून संघटित दहशतीचे चित्र दिसते। त्याच वृक्षाखाली अखेरीस त्याला सीता दिसते—कांतिहीन, धुळीने मळलेली, शोकाकुल; तरीही पतिव्रता धर्म व रामप्रेम यांमुळे अंतःप्रभेने उजळलेली. उल्का पृथ्वीवर पडावी, शरद्चंद्रकला मेघांनी झाकली जावी, न वाजवलेली वीणा—अशा उपमांनी तिची अवस्था सांगितली आहे; पण बाह्य क्लेशांतही तिचा धर्म अखंड आहे हे स्पष्ट होते। हनुमानाचा आनंद संयत राहतो—दिलासा देणारे अश्रू येतात, तो मनोमन राम-लक्ष्मणांना नमस्कार करतो, आणि सीतेची सुरक्षितता धोक्यात येऊ नये म्हणून पानांच्या आड लपून पुढील कार्य सावधपणे करीत राहतो।
अष्टादशः सर्गः (Sarga 18): रावणस्य प्रमदावनप्रवेशः — Ravana’s entry into the women’s grove
हनुमान फुललेल्या अशोकवाटिकेत वैदेही सीतेचा शोध चालू ठेवतात; रात्र क्षीण होत जाते आणि प्रभात जवळ येतो. तेव्हा मंगलवाद्यांच्या निनादाने दशग्रीव रावण जागा होतो—माळा-वस्त्रे विस्कटलेली, मन सीतेवर आसक्त, कामभाव लपवलेला नाही; उठून तो अलंकारांनी सजतो. वृक्ष, सरोवरे, पक्षी व मृगांनी समृद्ध अशा उद्यानातून, मणि-सुवर्ण तोरणांनी शोभलेल्या मार्गाने तो चालत अशोकवाटिकेत प्रवेश करतो. त्याच्या मागे दीप, चामर, जलकलश, आसन, मद्य आणि चंद्रप्रभेसारखा छत्र धारण करणाऱ्या स्त्रिया येतात; प्रमुख राण्या निद्रा व मद्याने डगमगलेल्या, मेघाभोवती विजेसारख्या, विस्कटलेल्या अलंकार-प्रसाधनांसह मागोमाग येतात. हनुमान नूपुर-मेखलेचा नाद ऐकतात, अनेक तेलदीपांच्या प्रकाशात द्वारी उभा रावण पाहतात आणि पानांच्या आड लपून राहून त्याचे कामातुर, गर्विष्ठ, मदोन्मत्त, मनोभवसदृश रूप निरखतात. सीतेला पाहण्याच्या उत्कंठेने रावण पुन्हा उपवनात आत वळतो; सर्गाच्या शेवटी अत्याचारी बळ आणि अढळ सद्गुण यांचा निकट सामना सूचित होतो.
सीताव्यथा-वर्णनम् / Sītā’s Distress and Rāvaṇa’s Attempt at Coercive Allurement
या सर्गात रावण अशोकवनिकेत कैदेत असलेल्या सीतेजवळ येतो. राक्षसराजाला पाहताच सीता भयाने थरथर कापते—वाऱ्याने हलणाऱ्या केळीच्या झाडाची उपमा देऊन तिचा देह-मनाचा कंप स्पष्ट केला आहे. पुढे अनेक दृष्टांतांनी तिच्या सौभाग्याचा व स्थैर्याचा क्षय दाखविला आहे—ती जणू म्लान कीर्ती, तिरस्कृत श्रद्धा, विघ्नित पूजा, निष्फळ आशा, करपलेली कमललता, वीरहीन सेना, अंधाराने झाकलेली प्रभा, आटलेली नदी आणि राहूने ग्रासलेला पौर्णिमेचा चंद्र अशी भासते. या प्रतिमांतून अपहरणामुळे निर्माण झालेला धर्मविपर्यास लौकिक-याज्ञिक-दैवी चिन्हांत प्रतिबिंबित होतो; तरी सीतेचा अंतर्धर्म अखंड राहतो. उपवास, शोक, चिंतन व भय यांमुळे ती कृश झाली असली, तरी तपस्येने ती आध्यात्मिकदृष्ट्या ‘समृद्ध’ मानली आहे. शेवटी रावण तिला प्रलोभनांनी भुलवू पाहतो; ती रामनिष्ठ राहिल्यावर तो प्राणघातक धमकी देतो. अशा रीतीने जबरदस्तीची वासना आणि अढळ पतिव्रता-निष्ठा यांतील नैतिक विरोध स्पष्ट होतो.
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Persuasion and Coercive Courtship of Sita)
या सर्गात रावण शोकाकुल, तपस्विनीप्रमाणे व्रतस्थ सीतेला—राक्षसी पहारेकऱ्यांनी वेढलेल्या—‘मधुर व सजीव’ वचनांनी संबोधतो. त्याच्या भाषणात प्रलोभन आणि धमकी यांचा आलटून-पालटून उपयोग दिसतो. तो माळा, चंदन, धूप, वस्त्रे, अलंकार अशी ऐश्वर्यसामग्री, गीत-नृत्य-वाद्यांचे मनोरंजन, तसेच राजकीय सत्ता—अंतःपुरावर अधिकार, अपार धन-भूमी—देण्याचे आमिष दाखवतो; जनकाला विजय-उपहार देऊन सन्मानित करण्याचीही प्रतिज्ञा करतो. रावण सीतेच्या अनुपम सौंदर्याची स्तुती करीत तिला अलंकार धारण करण्यास उद्युक्त करतो आणि क्षणभंगुर यौवनाचा दाखला देऊन त्वरित मान्यता मागतो. त्याच वेळी तो स्वतःच्या अजेय पराक्रमाचा गर्व करून रामाचे सामर्थ्य कमी लेखतो—राम वनवासी, निर्धन, कदाचित मृतही असतील असे सूचित करतो, आणि लंकेतून सीतेला परत आणणे रामाला अशक्य आहे असा दावा करतो. अशा रीतीने, सीतेच्या दृढ वैराग्य व नकाराच्या पार्श्वभूमीवर, हा सर्ग बलपूर्वक प्रलोभनाची साहित्यिक रचना—वैभवाची आश्वासने, सौंदर्य-प्रशंसा आणि योग्य पतीची निंदा—स्पष्टपणे उलगडतो।
सीताया रावणं प्रति धर्मोपदेशः (Sita’s Dharmic Admonition to Ravana)
या सर्गात रावणाच्या उद्धट प्रस्तावानंतर सीता संयत पण ठाम शब्दांत उत्तर देते. ती दोघांमध्ये तृणकाडी ठेवून मर्यादा ठरवते आणि धर्माचा सूक्ष्म उपदेश करते—राजाने कामावर संयम ठेवावा, परस्त्रीचे रक्षण स्वस्त्रीप्रमाणे करावे, आणि ज्ञानीजनांचा हितोपदेश ऐकावा. अधर्मी राजामुळे राज्याचा नाश अटळ होतो, आणि रावणच आपल्या कुलविनाशाचा कारणीभूत ठरेल, असे ती सांगते. मग उपमांनी राघवाशी आपली अविभाज्यता स्पष्ट करते—जशी सूर्याशी प्रभा, तशीच तत्त्वदर्शी ब्राह्मणाशी विद्या। यानंतर ती नीतिसल्ला देते—रावणाने रामाशी मैत्री करावी व सीतेला परत द्यावे; हाच कल्याणाचा एकमेव मार्ग आहे. पुढे ती रामाच्या युद्धमय आगमनाचा इशारा देते—धनुष्याची मेघगर्जनेसारखी टंकार, लंकेवर बाणांचा वर्षाव, आणि सीतेचे अपरिहार्य उद्धारण; जसे विष्णूने वामनरूपाने असुरांकडून श्री परत मिळवली. शेवटी ती भ्याडपणे केलेल्या अपहरणाची निंदा करून सांगते की रामाच्या प्रतिशोधापासून कोणतेही आश्रयस्थान वाचवू शकणार नाही।
रावणस्य तर्जनं सीताया धर्मोक्तिः (Ravana’s Threats and Sita’s Dharma-Centered Reply)
अशोकवनात सीतेच्या तीक्ष्ण धिक्काराने चिडलेला रावण भयंकर धमक्या देतो. तो दोन महिन्यांची मुदत ठरवून राक्षसींना आज्ञा करतो—साम, दाम, भेद, दंड; प्रलोभन, कपट आणि शिक्षा—अशा पर्यायी उपायांनी सीतेला वश करा. सीतेचा संकटावस्था पाहून दिव्य व गंधर्वकन्या शोकाकुल होऊन मौन संकेतांनी तिला धीर देतात; बंदिनीची नैतिक एकाकी अवस्था अधिक ठळक होते. सीता धैर्याने धर्माधिष्ठित उत्तर देते. रावणाच्या मंत्र्यांना ती दोष देते की त्यांनी त्याला अधर्मापासून रोखले नाही; रामाशी असलेला आपला एकनिष्ठ पतिव्रत-बंध दृढपणे सांगते; आणि अपहरणरूपी अधर्माचे अटळ फळ—दंड व विनाश—येणारच, असे घोषित करते. यानंतर रावणाच्या भयप्रद वैभवाचे मोठे वर्णन येते—मेघश्याम देह, सिंहगती, रत्नालंकारांनी झळाळणारा—बाह्य तेज आणि अंतःकरणातील नैतिक कलुषता यांचा विरोध दाखविते. पुन्हा धमकावून तो विकृतरूप राक्षसींना सीतेवर दबाव टाकण्यास सोपवतो; धान्यमालिनी त्याला भोगविलासाकडे वळवून सीतेपासून दूर नेण्याचा प्रयत्न करते. रावण प्रासादात निघून जातो; सीता थरथरत असली तरी धर्मात अढळ राहून बलप्रयोगाच्या अपयशाची आणि रावणाच्या पतनाची चाहूल देते.
राक्षसी-भर्त्सना (The Demonesses’ Coercive Counsel to Sītā)
रावण सीतेवरचा थेट दबाव व प्रलोभन संपवून तेथून निघून जातो आणि अशोकवनिकेत पहारा देणाऱ्या राक्षसींना आदेश देतो. त्या तत्काळ सीतेभोवती गर्दी करून तिला कठोर शब्दांनी धारेवर धरतात व भय दाखवतात. त्यांचे भाषण क्रमशः तीव्र होत जाते—रावणाची वंशपरंपरा (पुलस्त्य → विश्रवा → रावण) सांगून त्याची प्रतिष्ठा सिद्ध करतात आणि जबरदस्तीच्या विवाहालाच “सौभाग्य” म्हणून मांडतात. एकजटा, हरिजटा, प्रघसा, विकटा व दुर्मुखी वेगवेगळ्या युक्त्या वापरतात—देव, इंद्र, नाग, गंधर्व, दानव यांवर विजयाचा गर्व; अपार धन-वैभव व अंतःपुराचे चित्रण; तसेच विश्वव्यापी धाक—भयाने सूर्य व वायूही आवरले जातात, निसर्गही पुष्प व जल अर्पण करतो असे सांगतात. शेवटी त्या छद्म-हितोपदेशाच्या स्वरात अंतिम इशारा देतात—“आमचा सल्ला मान, नाहीतर मृत्यू।” या सर्गात संमतीवर आधारलेला धर्म आणि भयावर आधारलेले वर्चस्व यांचा नैतिक विरोध स्पष्ट होतो; तसेच लंकेतील कैदकथेत सीतेचे एकाकी धैर्य हेच कसोटीस्थान म्हणून पुढे येते।
सीताभर्त्सना — The Ogresses’ Threats to Sita and Her Vow of Fidelity
या सर्गात अशोकवनात रावणाच्या आज्ञेने अनेक राक्षसी सीतेजवळ येऊन कधी आमिष दाखवून, कधी भय दाखवून तिचा निश्चय ढळवण्याचा प्रयत्न करतात. त्या कठोर शब्दांनी सीतेला अंतःपुरात राहण्यास सांगतात आणि रावणाला पती म्हणून स्वीकारण्याचा आग्रह धरतात; संपत्ती, भोग आणि राजसत्ता यांचे वर्णन करून हे अपरिहार्य आहे असे भासवतात. सीता धर्मनिष्ठ उत्तर देते—मानवी स्त्री राक्षसाची पत्नी होऊ शकत नाही; मृत्यूची धमकी दिली तरी मी रामाला सोडणार नाही. ती विवाहधर्म स्पष्ट करते: रामच माझे गुरु आणि विधिसम्मत पती आहेत; दारिद्र्य आले तरी, राज्यच्युत झाले तरी तेच माझे स्वामी. शची–इंद्र, अरुंधती–वसिष्ठ, रोहिणी–चंद्र, लोपामुद्रा–अगस्त्य, सुकन्या–च्यवन, सावित्री–सत्यवान, दमयंती–नल इत्यादी पतिव्रतांच्या उदाहरणांनी ती आपली निष्ठा अधिक दृढ करते. रागाने पेटलेल्या राक्षसी परशु, त्रिशूल इत्यादी शस्त्रांनी हिंसेची धमकी देतात, अंगच्छेद व भक्षणाची कल्पना करतात आणि तात्काळ वधाची भाषा करतात. सीता अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी शिंशुपा वृक्षाजवळ आश्रय घेते; लपलेला हनुमान मौन पाळून सर्व ऐकतो—हा प्रसंग धर्मसाक्ष्यही ठरतो आणि उद्धारकार्याच्या योजनेसाठी माहितीही देतो.
सीताविलापः (Sita’s Lament amid Rākṣasī Threats)
सुंदरकांडातील २५व्या सर्गात अशोकवाटिकेत राक्षसी पहारेकरी वारंवार देत असलेल्या कठोर धमक्यांमुळे सीतेच्या अंतर्मनाचे तीव्र चित्र उभे राहते. ती रडते, थरथरते आणि भयाने स्वतःमध्येच आकुंचन पावते; उपमांच्या मालिकेतून हे भय देहावर उमटते—लांडग्यांनी घेरलेली हरिणी, वाऱ्याने कोसळलेली केळीची झाडे, सर्पासारखी वेणी इत्यादी। फुललेल्या अशोकशाखेला धरून ती रामाचे चिंतन करते आणि विलापात फुटते. ती ‘राम’ ‘लक्ष्मण’ अशी हाक मारते; तसेच कौसल्या व सुमित्रा या सासूंचे स्मरण करून करुण आक्रोश करते। पुढे ती नीतिवचनासारखा विचार मांडते—अकाली मृत्यू दुर्मिळ किंवा अशक्य म्हणतात, जरी जीवन असह्य वाटत असले तरी; म्हणून ही कैद क्षणिक संकट नसून दीर्घ धर्मपरीक्षा आहे. राक्षस-विवाह ती ठामपणे नाकारते; पहाऱ्यात एकाकी असूनही तिची नैतिक दृढता टिकून राहते, निराशा व प्राणत्यागाची इच्छा येऊनही।
सीताविलापः — Sita’s Lament and Prophecy of Lanka’s Ruin
या सर्गात जनकनंदिनी सीता राक्षसींच्या धाकधुकीत कैदेत असताना अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, खाली झुकलेल्या मुखाने व व्याकुळ हालचालींनी आपला आर्त विलाप व्यक्त करते. ती रावणाचा ठाम धिक्कार करते—डाव्या पायानेही त्याला स्पर्श करणार नाही; छिन्न-भिन्न होणे, मोडणे किंवा जळणे मान्य, पण त्याचा स्वीकार नाही. यानंतर ती रामाच्या विलंबाचा अर्थ लावू पाहते—रामाला माझे ठिकाण माहीत नाही का, की तो उदासीन झाला आहे? पण रामाचा स्वभाव आठवून ती ही शंका नाकारते. जनस्थानातील राक्षससंहार व विराधवध स्मरून ती म्हणते की समुद्राने वेढलेली लंकाही रामाच्या बाणांना अडवू शकत नाही. सीता लंकेच्या निकट विनाशाची भविष्यवाणी करते—चितेचा धूर, गिधाडांचे घिरट्या, राक्षसगृहांत विधवांचा आक्रोश; अधर्माचे फळ अटळ आपत्तीच. शेवटी ती तीव्र नैराश्यात विष घेऊन प्राणत्यागाचा विचार करते, तरीही रामाच्या धर्मनिष्ठेवर अढळ विश्वास ठेवून राक्षसांच्या अधर्माला दंडनीय ठरवते।
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
सीतेच्या ठाम प्रतिवचनानंतर काही क्रुद्ध राक्षसी रावणाकडे जाऊन वृत्त सांगतात, तर काही परत येऊन तिला तात्काळ हिंसेची धमकी देऊ लागतात. तेव्हा वृद्धा राक्षसी त्रिजटा मध्ये पडून त्यांना थांबवते आणि भयावह पण शुभसूचक स्वप्न सांगून उग्रता शांत करते. स्वप्नात राम-लक्ष्मण तेजस्वी श्वेतवर्णात दिव्य वाहनांनी येताना दिसतात—प्रथम हंसजोडलेल्या दंतमय पालखीत, नंतर पुष्पक विमानात. वैदेही सीता रामाशी पुनर्मिलन पावून महान हत्तीवर आरूढ दिसते; चंद्र-सूर्याला स्पर्श करतेय असे तिचे क्रीडारूप दर्शन धर्मव्यवस्थेच्या पुनर्स्थापनेचे संकेत देते. यानंतर स्वप्न रावणासाठी अशुभ दृश्ये दाखवते—तो तेलाने माखलेला, मद्यधुंद, पुष्पकातून पडलेला, दक्षिण दिशेला (यममार्गे) ओढला जातो; कधी वराह, कधी गाढव अशा नीच वाहनांवर बसलेला, मलिनता व अंधारात बुडाल्यासारखा दिसतो. हे अपशकुन कुंभकर्ण व रावणपुत्रांपर्यंत पसरते; परंतु विभीषण एकटाच शुभ श्वेत वस्त्र-आभूषणांनी युक्त, चतुर्दंत हत्तीवर उंचावलेला, वाद्यघोष व मंगलध्वनींमध्ये तेजस्वी दिसतो. त्रिजटा या निमित्तांचा अर्थ सांगते—वैदेहीचे शीघ्र कल्याण, रावणाचा नाश आणि रामाचा विजय; म्हणून ती राक्षसींना क्रौर्य सोडून क्षमा मागण्यास व सौम्य, समेटाचे शब्द बोलण्यास प्रवृत्त करते. अध्यायाच्या शेवटी सीतेच्या अंगी शुभ लक्षणे प्रकट होतात—डोळा/अंग फडफडणे, मांडी थरथरणे—आणि एक पक्षी मधुर स्वरात वारंवार कूजन करून जणू आनंदाची सूचना देतो. अशा रीतीने कथा दडपशाहीपासून दूर जाऊन, धर्मफल जवळ येत असल्याने निर्माण झालेल्या उत्तरदायित्वाकडे वळते.
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
अशोकवाटिकेत रावणाची कठोर, अप्रिय वचने ऐकताच सीतेचे मन त्वरित व्याकुळ होते. सिंहाने पकडलेल्या नवगजशावकासारखी ती असहाय भासते. राक्षसींनी वेढलेली व धमक्यांनी त्रस्त सीता विचार करते—वृद्ध म्हणतात अकाली मृत्यू होत नाही; तरी मी या दीन भयात जिवंत का आहे? वज्राघात झालेल्या पर्वतशिखराप्रमाणे माझे हृदय का तुटत नाही? रावणाविषयी कोणताही अनुराग ती नाकारते—अयोग्याला ब्राह्मण जसा मंत्र देत नाही, तशी ती आपले मन त्याला देणार नाही. राम वेळेत न आल्यास राक्षस आपले अंगभंग करतील, अशी भीती तिला सतावते. ती राम, लक्ष्मण आणि मातांना हाक मारून विलाप करते; हरिण-प्रसंगाला ती ‘काळा’चे प्रलोभन मानते, ज्यामुळे तिने दोघा भावांना दूर पाठवले. निराशेत ती विष किंवा शस्त्राने आत्महत्या करण्याचा विचार करते; मग फुललेल्या शिंशुपा वृक्षाजवळ जाऊन फांदी धरते आणि यमलोकगमनासाठी वेणीला साधन करण्याचा निर्धार करते. पण राम-लक्ष्मण व त्यांच्या कुलाचे स्मरण होताच तिच्या देहावर शुभ लक्षणे प्रकट होतात; ती शोक शमवून धैर्य परत आणतात—अशा रीतीने सर्गाचा शेवट आत्मघात-चिंतेला प्रत्युत्तर देणाऱ्या मंगलसंकेताने होतो.
निमित्तप्रादुर्भावः — Auspicious Omens Arise for Sita
सुंदरकांडातील २९व्या सर्गात अशोकवाटिकेतील शिंशुपा-वृक्षाखाली उभी असलेल्या सीतेच्या भावविश्वात निर्णायक वळण येते. दुःखाने आणि निरानंद वेदनेने व्याकुळ असतानाच तिच्या देहात शुभ-निमित्तांची मालिका प्रकट होते—डाव्या डोळ्याचे फडफडणे, प्रियतमासाठी उशीसारखी राहिलेल्या डाव्या बाहूचा कंप, आणि डाव्या मांडीतला स्पंदन; ही सर्व लक्षणे श्रीरामाशी पुनर्मिलनाचे स्पष्ट पूर्वसूचक मानली जातात. धुळीने मळलेले, सुवर्णछटेचे वस्त्र किंचित सरकणेही अनुकूल चिन्ह म्हणून घेतले जाते. ही निमित्ते प्राचीनप्रसिद्ध असून सिद्धपुरुषांनी मान्य केलेली आहेत, असे वर्णन येते; त्यामुळे सीतेच्या अंतःकरणात नवचैतन्य जागे होते. उष्णता व वाऱ्याने करपलेल्या बीजाला पावसाने पुन्हा जीवन मिळावे तशी तिची प्रसन्नता परत फुलते. सर्गाच्या शेवटी तिचे मुख राहूमुक्त चंद्रासारखे उजळते; थकवा व भय यांची जागा शांत, आनंददीप्त धैर्य घेतो, आणि कथानक आशा व पुढील कृतीसाठी सज्ज होते.
हनुमता सीतासंवादोपायचिन्ता — Hanuman’s Deliberation on How to Address Sita
या सर्गात अशोकवाटिकेत लपून बसलेला हनुमान सीता, त्रिजटाचे स्वप्नवृत्त आणि राक्षसींच्या धमक्यांचा संवाद ऐकून दूतधर्माची सूक्ष्म नीती मनात तोलतो. तो जाणतो की सीतेचा संदेश न घेता परत जाणे रामापुढे उत्तरदायित्वाला धक्का देईल आणि वानरसेनेचा सारा उद्योग व्यर्थ ठरेल. पण उघडपणे बोलण्याचा धोका तो पाहतो—वैदेही त्याला रावणाचा छद्मवेष समजून भयभीत होऊ शकते; त्यामुळे गोंधळ, शस्त्रसज्ज प्रतिकार, पकड आणि अशी थकवा-परिस्थिती निर्माण होऊ शकते की समुद्रलांघन करून परतणे कठीण होईल. म्हणून द्विधा संकट उभे राहते—मौन राहिल्यास सीता निराशेने प्राणत्यागापर्यंत जाऊ शकते, आणि अयोग्य वेळी बोलल्यास मोहिमच कोलमडू शकते. अखेरीस हनुमान ठरवतो की धर्मानुकूल, मृदू आणि रामगुणस्तुतीने युक्त वाणीने हळूहळू सीतेजवळ जावे. मानवी समजेल अशी मधुर, धीर देणारी व विश्वास निर्माण करणारी भाषा निवडून तो संवादाचा सुरक्षित उपाय निश्चित करतो.
सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः — Hanuman’s Sweet Address to Sita and Sita’s Recognition
या सर्गात हनुमान अनेक प्रकारचा विचार करून वैदेहीशी मधुर व विश्वास निर्माण करणाऱ्या वाणीने हळूहळू आपली ओळख उघड करू लागतो. तो इक्ष्वाकुवंश व दशरथाचे राजधर्मयुक्त गुण सांगतो आणि रामाला धनुर्धरांतील श्रेष्ठ व धर्मरक्षक म्हणून वर्णन करून योग्य वंशावळ व शीलवर्णनाने आपल्या वचनाची प्रामाणिकता सिद्ध करतो. पुढे तो वनवास, जनस्थानातील संघर्ष व खर-दूषणवध यांचा वृत्तांत सांगतो; सीताहरण हे रावणाचे प्रतिशोधकृत्य असून मायेने मृगरूप धारण करून केलेल्या फसवणुकीतून ते घडले, असे स्पष्ट करतो. राम-सुग्रीव मैत्री, वालीवध आणि त्यानंतर सहस्रों कामरूपी वानरांना सर्व दिशांना शोधासाठी पाठविले, हेही तो निवेदितो. आपले समुद्रलांघन दूतकार्याचा पुरावा म्हणून मांडून हनुमान म्हणतो की रामाने जशी सीतेची ओळख सांगितली होती, तशीच सीता त्याला सापडली—आणि तो थांबतो. हे ऐकून सीता विस्मित होऊन सावधपणे आजूबाजूला पाहते, शिंशुपा वृक्षाकडे नजर वळवते आणि अखेरीस उदयत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी वायुपुत्र—सुग्रीवाचा मंत्री हनुमान—याला पाहते; रामस्मरणाने तिच्या अंतःकरणात पुन्हा आनंद जागतो।
Sundarakāṇḍa Sarga 32 — Sītā’s Perplexity and Recognition of Hanumān
या सर्गात अशोकवाटिकेत हनुमंताशी सीतेचा पहिला, मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या गुंतागुंतीचा, सामना वर्णिला आहे. फांद्यांच्या आड लपलेला, वीजेसारखा तेजस्वी, फिकट/पांढऱ्या आवरणांनी आच्छादित असा एक वानररूप पुरुष तिला दिसतो; त्या दर्शनाने तिचे आधीच शोकग्रस्त मन अधिकच डळमळते. ती भय, क्षणिक मूर्च्छा आणि मग आत्मपरीक्षण यांत हेलकावत विचार करते—हे स्वप्न आहे का, काही शकुन/अपशकुन आहे का, की शोकामुळे झालेला भ्रम? रामवियोगाने व निद्राहीनतेने तिची बुद्धी अस्थिर झाली आहे, असे ती स्वतःच मान्य करते; “पूर्णचंद्रमुख” रामाच्या विरहाने तिचे अंतःकरण व्याकुळ होते. ती वारंवार राम व लक्ष्मणाचे नाव उच्चारून तर्क करते—मनोरथ निराकार असतो; पण समोरचा वक्ता साकार रूपाने दिसतो, म्हणून हे केवळ मनाची कल्पना नाही. शेवटी ती इंद्र, बृहस्पती/वाचस्पती, स्वयंभू ब्रह्मा आणि अग्नी यांचे श्रद्धेने आवाहन करून प्रार्थना करते की या वानराचे शब्द सत्य ठरावेत. शोकाने ग्रासलेल्या साक्षीदाराला सत्य कसे पडताळावे लागते, याचे सूक्ष्म अंतर्मनोगत चित्रण या सर्गात दिसते।
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
या सर्गात अशोकवाटिकेत हनुमानाचा सावध, विनीत आणि सत्यापनप्रधान संवादक्रम वर्णिला आहे. तो वृक्षावरून उतरून शांत, अनुद्वेगकारक नसलेल्या रूपात येतो; मस्तकी अंजली ठेवून प्रणिपात करतो आणि मधुर वाणीने सीतेला संबोधून आपला आदरयुक्त हेतू प्रकट करतो. प्रथम तो निरीक्षणाने तिची ओळख तपासतो—अश्रू, दीर्घ निःश्वास आणि भूमिस्पर्श यांवरून ती देवता नसून मानवी देहधारिणी आहे असे ठरवतो; तसेच लक्षणगुणांवरून राजकुलसम्भवा असल्याचेही जाणतो. मग तो स्पष्ट कसोटी मांडतो—जर तू जनस्थानातून रावणाने अपहृत केलेली रामपत्नी सीताच असशील, तर तसे स्पष्ट सांग. रामाच्या गुणांचे स्मरण ऐकून सीता धीर धरते आणि वंश-परिचयासह आपले चरित्र सांगते—दशरथाशी नाते, जनकाची कन्या असणे, रामाशी विवाह, एकत्र घालवलेली समृद्ध वर्षे, आणि कैकेयीच्या वरमागणीमुळे राज्याभिषेकाची तयारी मोडणे. ती रामाची सत्यनिष्ठा, राजवस्त्रांचा त्याग, स्वतःचा वनगमनाचा निर्णय, लक्ष्मणाची तत्परता, वनप्रवेश, आणि अखेरीस रावणाने केलेले अपहरण व दोन महिन्यांची मुदत यांचा उल्लेख करते. अशा धर्मयुक्त आत्मप्रस्तुतीने संशय निवळून ओळख प्रमाणित होते।
सीताहनूमद्भाषणम् — Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance
सुंदरकांडातील ३४व्या सर्गात अशोकवाटिकेत सीता आणि हनुमान यांच्यात अत्यंत महत्त्वाचा सत्यापन-संवाद घडतो. हनुमान जवळ येऊन प्रणाम करतात; तेव्हा शोक व भयाने व्याकुळ झालेली सीता जनस्थानातील पूर्वीच्या फसवणुकीची आठवण करून त्यांना रावणाचा वेषधारी समजून संशय घेते. राक्षसांची कामरूपता (रूप बदलण्याची शक्ती) विचारात घेऊन ती कधी भयभीत, कधी अंतःप्रेरणेने आश्वस्त होते; ती म्हणते—यांच्या सान्निध्यात माझ्या मनात प्रीती व शांत सुख उत्पन्न होते, म्हणून ही शत्रूची माया नसावी। हनुमान आदर्श दूताप्रमाणे स्वतःला रामदूत म्हणून ओळख देतात, राम-लक्ष्मण-सुग्रीव यांचे कुशलप्रश्न सांगतात आणि सूर्य, चंद्र, विष्णू, वैश्रवण इत्यादी उपमानांनी श्रीरामांचे गुणगान करून विश्वासार्हता दृढ करतात. तरीही सीतेच्या मनात स्वप्न-यथार्थ, भ्रम-सत्य यांचा संघर्ष चालू राहतो; अखेरीस हनुमान स्पष्टपणे विनंती करतात की संशय बाजूला ठेवून विश्वास द्यावा। या सर्गाचा बोध—संकटात परीक्षा कठोर असावी, पण करुणा व सत्यवचन दबाव न आणता विश्वास पुन्हा उभा करतात।
रामलक्षणवर्णनम् (Description of Rama and Lakshmana; Alliance Narrative to Sita)
या सर्गात वैदेही (सीता) हनुमानांनी सांगितलेली रामकथा मधुर, धीर देणाऱ्या वाणीने ऐकून त्यांना खात्रीलायक तपशील विचारते—रामांना तुम्ही कुठे भेटलात, लक्ष्मणांना कसे ओळखलात, आणि वानर–नर मैत्री कशी जुळली. हनुमान तिच्या विश्वासासाठी प्रथम श्रीरामांचे परंपरागत लक्षण‑धर्मवर्णन करतात—ते सर्व प्राणिमात्रांचे रक्षक, चातुर्वर्ण्य व मर्यादेचे पालक, ब्रह्मचर्यनियमात दृढ, नीतिशास्त्र व वैदिक विद्येत निपुण, आणि शुभ देह‑लक्षणांनी युक्त आहेत; हेच वर्णन ‘वर्णन‑प्रमाण’ ठरते। पुढे ते मैत्रीची उत्पत्ती सांगतात—सीतेच्या शोधात निघालेले राम‑लक्ष्मण ऋष्यमूक पर्वतावर निर्वासित सुग्रीवाला भेटतात; हनुमान परिचय घडवून आणतात; मैत्री होते आणि वालीवध व सीतान्वेषण यांसाठी प्रतिज्ञापूर्वक संधी होतो। वाली मारला गेल्यावर सुग्रीव किष्किन्धा परत मिळवतो आणि दहा दिशांना शोधपथके पाठवतो। दक्षिण दिशेतील अङ्गदप्रमुखांचा शोध, निराशा व प्रायोपवेशनाचा विचार, नंतर सम्पातीने सीता रावणाच्या निवासात आहे असे उघड करणे, आणि हनुमानांचे समुद्रलांघन करून लंकेत जाणे—हे सर्व ते सांगतात। शेवटी हनुमान स्वतःला रामदूत व वायुपुत्र म्हणून ओळख देऊन राम कुशल आहेत असे आश्वासन देतात व लवकरच उद्धार होईल असे वचन देतात; त्यामुळे सीता युक्ती व ओळखीच्या आधारावर त्यांच्यावर विश्वास ठेवून पुन्हा आनंदित होते।
सीताप्रत्यय-प्रदानम् (Sita’s Recognition and Reassurance by the Envoy)
या सर्गात दूत आणि बंदिनी महाराणी यांच्यात ‘प्रत्यय’ विधिवत् प्रस्थापित होतो. हनुमान स्वतःला श्रीरामांचा दूत म्हणून ओळख देऊन रामनामांकित मुद्रिका सीतेला अर्पण करतो—हे भौतिक चिन्ह त्याच्या वचनाचे प्रमाण ठरते. सीतेचा संशय हळूहळू निवळून दिलासा व भक्तिपूर्ण स्तुतीत बदलतो; ती हनुमानाच्या शतयोजन समुद्रलांघनाची आणि राक्षसदुर्गातील निर्भयतेची प्रशंसा करते. त्यानंतर सीता ‘कच्चित्…’ अशा क्रमबद्ध प्रश्नांनी श्रीरामांचे कुशल, धैर्य, नीति (द्विविध/त्रिविध उपाय), मैत्रीबंध, दैवी अनुग्रह आणि भरत, सुग्रीव व लक्ष्मण यांची सिद्धता विचारते. हनुमान उत्तर देतो—श्रीराम विशाल वानर-ऋक्षसेनेसह लवकरच येतील; समुद्रालाही स्तब्ध करण्याचे सामर्थ्य त्यांच्यात आहे; कोणत्याही अडथळ्यापुढे त्यांचा संकल्प अजेय आहे. तो श्रीरामांच्या तपस्वी संयमाचा व तीव्र विरहाचा वृत्तांतही सांगतो—जागरण, वारंवार सीतानामोच्चार आणि तिला परत मिळविण्याचा एकनिष्ठ प्रयत्न। शेवटी सीतेचा शोक काहीसा कमी होतो, पण रामदुःखाची करुणा मनात दाटून तो अधिकही गहिरा होतो; चंद्र-मेघ-ऋतूच्या प्रतिमांतून विरहभाव व्यक्त होतो. दक्षिणी पाठात पुनर्मिलनाची शपथ-प्रतिज्ञा पुनरुक्त क्रमांकांसह येते, ज्यामुळे वचनाची दृढता अधोरेखित होते.
हनूमत्सीतासंवादः — Hanuman’s Offer of Rescue and Sita’s Dharmic Refusal
हनुमानाने रामाच्या शोकाची वार्ता सांगितल्यावर सीता धर्माधिष्ठित उत्तर देते। ती रामाचे गुण, धैर्य व पराक्रम स्मरून त्याचा विजय अटळ आहे असे सांगते, रावणाने घातलेली वेळेची मर्यादा आठवते आणि लंकेतल्या अंतर्गत सल्लामसलतीचा उल्लेख करते—नाला (विभीषणाची कन्या) हिच्याकडून आलेल्या वृत्ताचाही संकेत देते। हनुमान तत्काळ उद्धाराचा प्रस्ताव मांडतो—सीतेला पाठीवर बसवून समुद्र पार नेण्याची तयारी दर्शवतो आणि लंकाही उचलून नेण्याइतकी शक्ती माझ्यात आहे असे म्हणतो। सीता त्याचे लहानसे रूप पाहून प्रथम विस्मित होते व शक्यता विचारते; तेव्हा हनुमान पर्वतासारखे विशाल रूप धारण करून सामर्थ्य सिद्ध करतो। सीता त्याची शक्ती व वेग मान्य करूनही नीती व रणनीतीच्या कारणांनी प्रस्ताव नाकारते—उड्डाणात पडण्याचा धोका, शस्त्रधारी राक्षसांकडून अडवले जाण्याची शक्यता, आकाशयुद्धाची अनिश्चितता, आणि हनुमानाने एकट्याने विजय मिळविल्यास रामाचे योग्य यश कमी होईल ही भीती। राजमर्यादा व न्यायकथा टिकवण्यासाठी रामानेच रावणाचा वध करून मला परत आणावे, असे ती ठाम सांगते। शेवटी ती हनुमानाला विनंती करते की लक्ष्मण व वानरसेनेसह रामाला लवकर लंकेत आणावे, जेणेकरून वैयक्तिक शोक संघटित कृतीत बदलेल।
अभिज्ञानप्रदानम् — The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled
या सर्गात हनुमान सीतेच्या वचनांची व शील-सदाचाराची खात्री करून रामाला निःसंशय विश्वास बसावा म्हणून अभिज्ञान (ओळखचिन्ह) मागतो. सीता स्मृतीवर आधारित प्रमाण सांगते—चित्रकूटाजवळ मन्दाकिनीच्या तीरावर सिद्धाश्रमात एक कावळा (पुढे इंद्रपुत्र म्हणून ओळखला गेलेला) वारंवार तिला जखमी करीत असे. तेव्हा राम जागे झाले आणि दर्भाच्या पात्याने ब्रह्मास्त्र संधान करून त्या कावळ्यावर सोडले. कावळा त्रैलोक्यात पळाला, कुठेही शरण मिळाली नाही; अखेरीस रामाच्याच शरण आला. रामाने करुणेने न्याय करून त्याचे प्राण वाचविले आणि प्रायश्चित्त म्हणून त्याचा उजवा डोळा नष्ट केला. हा प्रसंग आठवून सीता शोक व धर्मभावनेने प्रश्न करते—एका कावळ्यासाठी ब्रह्मास्त्र वापरले, तर माझा अपहर्ता रावण अजून का अदंडित आहे? हनुमान तिला धीर देतो, राम-लक्ष्मणांच्या तीव्र दुःखाची जाणीव करून देतो आणि लंकेच्या विनाशाचा विश्वास देतो. तो संदेश विचारतो; तेव्हा सीता शुभ चूडामणी निश्चित अभिज्ञान म्हणून देते. हनुमान भक्तिभावाने तो मणी स्वीकारून सीतेची प्रदक्षिणा करतो आणि रामकार्याशी मन एकरूप करून परत जाण्यास सिद्ध होतो.
अभिज्ञानमणि-प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita
सुंदरकांडातील ३९व्या सर्गात सीता व हनुमान यांच्यातील दूतकार्याची औपचारिक खात्री ‘अभिज्ञान’ या ओळखचिन्हाने होते. सीता हनुमानाला असा मणी/आभूषण देते, जो रामाला अत्यंत परिचित आहे, त्यामुळे संदेश पोहोचल्यावर कोणताही संशय राहणार नाही. ती हनुमानाला आपले कुशल कळविण्यास व रामाला ‘मला जिवंतच सोडवावे’ असे विनविण्यास सांगते; तसेच धर्मासाठी उच्चारलेली वाणी धर्मनिर्मिती करते, हेही प्रतिपादित करते. हनुमान शिरावर अंजली ठेवून प्रणाम करतो आणि आश्वासन देतो की रामाचा पराक्रम अतुलनीय आहे, सुग्रीवाची विशाल वानर-ऋक्षसेना लवकरच येईल, आणि महासागरही असाधारण सहाय्याने पार होऊ शकेल. सीता धीर धरते, तरी समुद्राच्या दुस्तरतेबद्दल व इतर व्यवहार्य अडचणींबद्दल शंका व्यक्त करते; तसेच हनुमानाने थोडा वेळ थांबावे, कारण त्याच्या जाण्याने शोक वाढतो, अशी विनंती करते. हनुमान पुन्हा रणनीतीने धीर देतो, निराशा सोडण्याचा उपदेश करतो, आणि राम-लक्ष्मणांचे निकट आगमन, लंकेचा नाश, रावणवध व पुनर्मिलन यांची शुभ भविष्यवाणी करतो. अशा रीतीने या सर्गात प्रमाण, उपदेश आणि मनोबलवृद्धी—धर्म्य उद्धारयुद्धाचे आवश्यक घटक म्हणून गुंफलेले दिसतात.
अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition (Sita’s Token and Resolve)
या सर्गात सीता व हनुमान यांचा घट्ट गुंफलेला संवाद भावनांना ठोस पुरावा व कार्यसिद्धीस उपयुक्त माहितीमध्ये रूपांतरित करतो. हनुमानाचे आश्वासन ऐकून सीता करुण स्वरात सांगते—रामाविना ती केवळ एक महिना प्राण धरेल. रावणाची लोलुप, क्रूर नजर आणि राक्षसींकडून होणारा असह्य मानसिक दबाव ती वर्णन करते. हनुमान धैर्य देतो—शपथपूर्वक सांगतो की राम व लक्ष्मण विरहाने व्याकुळ आहेत; आता संपर्क झाला असल्याने शोक करू नकोस असे उपदेशतो. रावणवधानंतर लंका भस्म होईल आणि सीतेला पुन्हा रामाजवळ आणले जाईल, असा विजयाचा विश्वास तो देतो. यानंतर रामाच्या मनात आनंद व विश्वास दृढ व्हावा म्हणून हनुमान आणखी एक ‘अभिज्ञान’ (ओळखचिन्ह) मागतो. सीता म्हणते—श्रेष्ठ ओळख मी आधीच दिली आहे; तरीही ती आपला चूडामणी देते व त्याचे प्रमाणमूल्य अधोरेखित करते. हनुमान तो श्रद्धेने स्वीकारून साष्टांग नमस्कार करतो व प्रस्थानाची तयारी करतो. उडीसाठी देह वाढवित असताना सीता अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी राम, लक्ष्मण, सुग्रीव व मंत्र्यांना शुभाशीर्वाद पाठवते. ती हनुमानाला आपले दुःख व राक्षसांच्या धमक्या यथावत् सांगण्यास सांगते आणि उद्धाराला ‘शोकसागर’ पार करून पुन्हा धर्मव्यवस्था प्रस्थापित होण्याचा मार्ग म्हणून मांडते.
प्रमदावनविध्वंसः | The Devastation of the Pleasure-Garden (Ashoka Vatika)
सीतेच्या वचनांनी सन्मानित होऊन हनुमान तेथून निवृत्त होतो व उरलेल्या कार्याचा विचार करतो. तो साम, दान, भेद या उपायांचे परीक्षण करून ठरवितो की बलगर्वित राक्षसांवर दंड/पराक्रम हाच उपाय त्यांच्या खरी शक्ती उघड करील आणि युक्तीने त्यांना मवाळ करील. सीतादर्शन हे मुख्य यश अबाधित ठेवून रावणाला सैन्य उभे करण्यास भाग पाडण्यासाठी तो नियंत्रित उपद्रव करण्याचा बहुउद्देशीय संकल्प करतो. अशोकवाटिकेचे नंदनसदृश सौंदर्य स्तुत्य मानूनही तो तिला ‘कोरड्या वनातील अग्नी’प्रमाणे उद्ध्वस्त करण्याचे ठरवितो, जेणेकरून क्रुद्ध लंकेश्वर घोडे, रथ, हत्तींसह त्रिशूल व लोखंडी भाले धारण केलेले सैन्य पाठवील. मग हनुमान वृक्ष उपटून पाडतो, सरोवरे व बांधकामे फोडतो, पशु व सर्पांना उधळून लावतो; उपवन दावाग्नीने जळालेल्या अरण्यासारखे दिसू लागते आणि वेलींना व्याकुळ स्त्रियांसारखी कंपने येतात. लंकाधिपतीला अत्यंत अप्रिय करून तो द्वाराजवळ उभा राहतो—संकल्पाने तेजस्वी—आणि एकटाच अनेक योद्ध्यांशी युद्ध करण्यास सिद्ध होतो।
द्विचत्वारिंशः सर्गः (Sarga 42): Omens in Laṅkā, Report to Rāvaṇa, and the Kinkara Assault
या सर्गाची सुरुवात लंकेतील अपशकुनांनी होते. पक्षांचा किलबिलाट, झाडे मोडणे आणि प्राण्यांची पळापळ हे राक्षसांसाठी धोक्याचे संकेत असतात. अशोकवनाची नासधूस पाहून जाग्या झालेल्या राक्षसी सीतेला त्या वानराबद्दल विचारतात. सीता सावधपणे उत्तर देते की, 'सापाचे पाय सापालाच माहित', म्हणजेच राक्षसांचे कृत्य फक्त राक्षसचं समजू शकतात. त्यानंतर काही राक्षसी रावणाकडे धाव घेतात आणि सांगतात की एका महाकाय वानराने सीतेशी संवाद साधला आणि शिंशपा वृक्ष सोडून संपूर्ण बाग उद्ध्वस्त केली. हे ऐकून रावण क्रोधाने पेटून उठतो आणि त्याच्या डोळ्यातून तेलाच्या थेंबांसारखे अश्रू वाहू लागतात. तो हनुमानाला पकडण्यासाठी ऐंशी हजार 'किंकर' नावाच्या राक्षसांना पाठवतो. हनुमान आपले रूप विशाल करतात आणि प्रभू रामाचा जयघोष करत गर्जना करतात. त्यांनी एका लोखंडी परिघाने (iron beam) त्या सर्व किंकर सैन्याचा संहार केला. या पराभवाची वार्ता मिळताच रावणाने प्रहस्ताच्या पुत्राला युद्धासाठी पाठवले.
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
किंकरांच्या वधानंतर हनुमानाने विचार केला की अशोकवन उद्ध्वस्त झाले आहे, परंतु हा 'चैत्यप्रासाद' अजूनही तसाच आहे. म्हणून, आपले सामर्थ्य दाखवण्यासाठी ते त्या प्रासादाच्या शिखरावर चढले आणि त्यांनी प्रचंड गर्जना केली. त्यांनी प्रभू राम, लक्ष्मण आणि सुग्रीवाचा जयघोष केला आणि स्वतःला रामाचा दास म्हणून घोषित केले. त्यांची गर्जना ऐकून शंभर रक्षक विविध शस्त्रांसह धावून आले. हनुमानाने एक सोन्याचा खांब उपटून तो गरगर फिरवला, ज्याच्या घर्षणामुळे आग लागली आणि तो महाल जळाला. त्या राक्षसांना मारून आकाशात उभे राहून हनुमानाने पुन्हा चेतावणी दिली की सुग्रीवाच्या सैन्यात कोट्यवधी वानर आहेत आणि रामाशी वैर घेतल्यामुळे आता लंका आणि रावणाचा नाश अटळ आहे.
जम्बुमालिवधः (The Slaying of Jambumali)
सुंदरकांडाच्या ४४ व्या सर्गात जम्बुमालीच्या वधाचे वर्णन केले आहे. किंकरांच्या मृत्यूनंतर रावणाने प्रहस्तपुत्र जम्बुमालीला हनुमानाशी लढण्यासाठी पाठवले. लाल रंगाच्या माळा आणि वस्त्रे परिधान केलेला हा राक्षस आपल्या धनुष्याच्या टंकाराने दिशा दणाणून सोडत तोरणावर बसलेल्या हनुमानावर चालून गेला. त्याने हनुमानाचे मुख, हात आणि छातीवर तीक्ष्ण बाणांनी प्रहार केले. जखमी झालेल्या हनुमानाने रागाने एक मोठी शिळा फेकली, पण जम्बुमालीने ती बाणांनी फोडली. त्यानंतर हनुमानाने साल वृक्ष उपटून मारला, पण तोही राक्षसाने तोडून टाकला. शेवटी, हनुमानाने एक लोखंडी परिघ (गदा) उचलला आणि तो वेगाने फिरवून जम्बुमालीच्या छातीवर आदळला. त्या प्रहाराने जम्बुमालीचे शरीर, रथ आणि धनुष्य यांचा चक्काचूर झाला. जम्बुमालीच्या मृत्यूची बातमी ऐकून रावण अत्यंत संतापला आणि त्याने मंत्रीपुत्रांना युद्धासाठी जाण्याचा आदेश दिला.
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
या सर्गात रावण लंकेचे संरक्षण अधिक कठोर करून मंत्र्यांचे सात पुत्र रणांगणात पाठवितो. ते अग्निसमान तेजस्वी, भारी शस्त्रांनी सन्नद्ध आणि पराक्रमात स्पर्धाशील आहेत. सुवर्णजाळीने अलंकृत, ध्वज व दंडचिन्हांनी युक्त अश्वयोजित रथांतून ते राजभवनातून बाहेर पडतात. त्यांच्या रथांचा निनाद मेघगर्जनेसारखा, धनुष्यांची झळाळी विजेसारखी भासते. नगराच्या मुख्य तोरणाजवळ ते हनुमानावर तुटून पडतात व बाणवृष्टीने क्षणभर त्याला आच्छादित करतात. हनुमान आकाशात उडी घेऊन त्यांच्या बाणधारा व रथांचा वेग निष्फळ करतो; मेघांमध्ये वायुदेवाप्रमाणे तो आकाशात शोभून दिसतो. मग तो निकटयुद्धात उतरून तळहात, पाय, मुठ, नखे, वक्ष व जांघांनी प्रहार करतो; मंत्रिपुत्र पडतात आणि त्यांची सेना सर्व दिशांना पळून जाते. पुढे हत्तींची विकृत चिंघाड, घोड्यांचे कोसळणे, तुटलेल्या रथांचा पसारा—यांनी लंका भयाण आक्रोश व रक्तधारांनी दुमदुमते. या बलवान शत्रूंचा संहार करून हनुमान पुन्हा तोरणाकडे पुढे सरसावतो, पुढील संग्रामाच्या शोधात—मनोधैर्य ढासळले की सैन्य कसे विखुरते आणि अलंकारित बळापेक्षा नियंत्रित वेग कसा श्रेष्ठ ठरतो हे दर्शवितो.
षट्चत्वारिंशः सर्गः — Ravana Deploys Five Generals; Hanuman Destroys the Commanders and the Remaining Host
मंत्रीपुत्रांच्या वधाची बातमी ऐकून रावणाने आपले दुःख लपवून पाच महापराक्रमी सेनापतींना—विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्धर, प्रघस आणि भासकर्ण—हनुमानाला पकडण्यासाठी पाठवले. रावणाने त्यांना सावध केले की हा वानर सामान्य नाही; वाली, सुग्रीव किंवा जांबवानापेक्षाही याचे सामर्थ्य आणि वेग अधिक आहे. त्यामुळे योग्य रणनीती आखूनच त्याचा सामना करावा, असा आदेश रावणाने दिला. युद्धभूमीत या पाचही सेनापतींनी हनुमानाला तोरणद्वाराजवळ घेरले. दुर्धराने बाणांचा वर्षाव केला, परंतु हनुमानाने विशाल रूप धारण करून त्याला रथासकट चिरडून टाकले. त्यानंतर विरूपाक्ष आणि यूपाक्ष यांनी आकाशातून हल्ला केला, तेव्हा हनुमानाने एका शाल वृक्षाने त्या दोघांचा वध केला. शेवटी प्रघस आणि भासकर्ण यांनी शस्त्रांनी आक्रमण केले असता, मारुतीने पर्वताचे शिखर उखडून त्यांना यमसदनी धाडले. अशा प्रकारे पाचही सेनापतींचा आणि त्यांच्या सैन्याचा नाश करून, हनुमान प्रलयकाळातील काळाप्रमाणे तोरणावर उभे राहिले.
अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha) — Sundarakāṇḍa Sarga 47
या सर्गात लंकेचा प्रतिकार निर्णायकरीत्या तीव्र होतो. पाच सेनापती सपरिवार-सवाहन नष्ट झाल्याची वार्ता ऐकून रावण मौन संकेताने पुत्र अक्षाला युद्धासाठी पाठवतो. अक्ष सभेतून उठून सुवर्णखचित धनुष्य धारण करतो आणि आठ वेगवान अश्वांनी युक्त, तेजस्वी व शस्त्रांनी परिपूर्ण अशा रथावर आरूढ होऊन हनुमंताकडे धाव घेतो; रथाची आकाशगामी क्षमता, आयुधसमृद्धी आणि राजवैभव यांचे वर्णन त्याच्या राजसत्तेचे चिन्ह ठरते. युद्धारंभी अक्ष तीन तीक्ष्ण, विषलेपित बाणांनी हनुमंताच्या मस्तकावर प्रहार करतो. तेव्हा महा-निमित्ते दिसतात—पृथ्वीचा आक्रोश, सूर्याचा म्लानपणा, वाऱ्याचे स्तब्ध होणे, पर्वतांचे कंप व समुद्राचा क्षोभ—द्वंद्वाची विराटता सूचित करणारी. हनुमान अक्षाच्या तारुण्य, एकाग्रता व युद्धकौशल्याचे कौतुक करून क्षणभर विचार करतो की असा योग्य तरुण वीर मारणे उचित आहे का; पण अनियंत्रित पराक्रम दुर्लक्षित अग्नीप्रमाणे वाढतो, असे ठरवून तो प्रतिघात करतो. हनुमान आठही घोडे मारून रथ कोसळवतो आणि आकाशातच अक्षाला पायांनी पकडून फिरवून भूमीवर आपटतो. यामुळे रावणाला भय वाटते आणि ऋषी व देवगण विस्मित होतात. सर्गाच्या शेवटी हनुमान तोरणद्वारी परत येऊन यमासारखा पुढील संहारासाठी उभा राहतो—लंकेची नेहमीची संरक्षणव्यवस्था ढासळल्याचा संकेत देत।
इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः (Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court)
अक्षवध झाल्यानंतर राक्षसराज रावण क्रोध आवरून इंद्रजिताला आज्ञा देतो—सेनानाश न करता शत्रूचा निग्रह करावा, स्वबल-परबल यांचा विचार करावा आणि अस्त्रविद्येचा योग्य उपयोग करावा. तेव्हा पितामहास्त्रसंपन्न इंद्रजित दिव्य रथावर, चार घोड्यांनी युक्त रथात, हनुमंताकडे प्रस्थान करतो. दोन्ही महावेगवानांचा संग्राम सर्वभूतांना मोहविणारा होतो; इंद्रजिताचे ‘अमोघ’ बाणही लक्ष्य साधत नाहीत हे पाहून तो हनुमंताला पकडण्यासाठी ब्रह्मास्त्राचा प्रयोग करतो. हनुमान ब्रह्मास्त्रबंधन ओळखून, मुक्त होण्याची शक्ती असूनही, पितामहाची आज्ञा मानून बंधन स्वीकारतो—रणनीतीने रावणदर्शन व कार्यसिद्धीसाठी. राक्षसांनी शणवल्क व वृक्षचीरांनी बांधल्यावर, अस्त्रबंधन दुसरे बंधन सहन न करीत निवर्तते. इंद्रजित हनुमंताला सभेत नेतो; राक्षस विविध दंडांचा विचार करतात; रावण वृद्ध मंत्र्यांना हनुमानाविषयी विचारतो. तेव्हा हनुमान आपला परिचय देऊन सांगतो की तो ‘हरीश्वर’ श्रीरामाचा दूत आहे.
रावणदर्शनम् — Hanuman Beholds Ravana in Court
या सर्गात राक्षस हनुमंताला बांधून अपमानकारक रीतीने ओढत रावणाच्या सभेत आणतात. त्या अवमानाने हनुमान विस्मित होतो; तरीही तो क्रोध आवरतो, डोळे लाल होतात, पण धैर्याने रावणाचे दर्शन घेतो. सभेतील दृश्य राजवैभवाने भरलेले आहे. रावणाचे वर्णन अलंकारपूर्ण रीतीने होते—मुक्ताजाळाने वेढलेला सुवर्णमुकुट, हिरे-मण्यांचे भूषण, रेशमी वस्त्रे, लाल चंदनाचा लेप आणि देहावरील विविध अलंकरण. त्याची दहा मस्तके मंदर पर्वताच्या शिखरांसारखी भयानक सांगितली आहेत; मेरूवरील पर्जन्यभारित मेघासारखा आणि चार समुद्रांनी वेढलेल्या जगासारखा अशी उपमा देऊन त्याचे प्रभुत्व व व्यापकता दर्शविली आहे. चामरधारी सजलेले सेवक आणि दुर्धर, प्रहस्त, महापार्श्व, निकुंभ हे चार प्रमुख मंत्री गर्विष्ठ व मंत्रकुशल म्हणून दिसतात. यानंतर हनुमानाचा अंतर्मन धर्माच्या कसोटीवर हे वैभव तपासते. तो रावणाचे रूप, शौर्य, बल व तेज मान्य करतो आणि म्हणतो—अधर्म नसता तर तो देवांचाही रक्षक झाला असता; पण त्याची क्रूर, लोकनिंद्य कृत्ये आणि प्रलयकारी क्रोधशक्तीच भयाचे कारण ठरतात. अशा प्रकारे हा अध्याय राजकीय भव्यता आणि नैतिक अपयश यांचा विरोध दाखवून शक्तीचे धर्माधारित मूल्यमापन करतो.
रावण-प्रहस्त-हनूमद्वार्ता (Ravana and Prahasta Question Hanuman)
लंकेच्या सभेत हनुमानाची दरबारी चौकशी घडते. रावण क्रुद्ध असला तरी अंतर्मनात साशंक होतो; समोर उभ्या तेजस्वी ‘पिंगळ-नेत्र’ वानराकडे पाहून तो मनात विचार करतो—हा शापाने परत आलेला नंदी तर नाही ना, की दुसरा एखादा भयंकर अद्भुत जीव? मग तो मंत्री प्रहस्ताला आज्ञा देतो—या कैद्याचा जन्म, हेतू, राजउद्यानाचा विध्वंस आणि राक्षसी पहारेकऱ्यांना भयभीत करण्याचे कारण विचार. प्रहस्त राजनैतिक, संयत वाणीने आश्वासन देतो—सत्य सांगितल्यास अटींवर मुक्तता होऊ शकते; आणि शंका उपस्थित करतो की हा इंद्र, यम, वरुण, कुबेर/वैश्रवण किंवा विष्णूच्या प्रेरणेने आलेला गुप्त दूत तर नाही? हनुमान स्पष्ट उत्तर देतो—मी त्या देवतांनी पाठवलेला नाही, कुबेराशी माझा संधि नाही; मी वानरकुळात जन्मलेला आहे. उद्यानविध्वंस व युद्ध हे दर्शन मिळविण्याचे साधन होते आणि आक्रमण करणाऱ्या राक्षसांविरुद्ध आत्मरक्षणही; ब्रह्मदेवाच्या वरामुळे मी स्वेच्छेने बंधन स्वीकारले. शेवटी तो सांगतो—मी महाबली राघवाचा दूत असून, राजाच्या हितासाठी कल्याणकारी उपदेश देण्यास आलो आहे।
हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः (Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath)
या सर्गात हनुमान रावणाचे वैभव व सामर्थ्य पाहून विधिपूर्वक दूतवाक्य—मितार्थ व अर्थगर्भ—उच्चारतो. तो स्वतःला सुग्रीवाचा दूत आणि श्रीरामाचा सेवक म्हणून सांगून घटनाक्रम मांडतो: सीता व लक्ष्मणासह रामाचा वनवास, सीतेचे हरण, ऋष्यमूकावर सुग्रीवाशी मैत्री, रामाच्या एका बाणाने वालीचा वध, आणि नंतर सुग्रीवाने दिशादिशांना व विविध लोकांत विशाल शोधपथके पाठविणे. हनुमान आपल्या शत-योजन समुद्रलांघनाचा उल्लेख करून रावणाच्या गृहात सीतेला पाहिल्याची खात्री देतो. यानंतर तो धर्मयुक्ती सांगतो—परस्त्रीहरण हे मुळापासून नाश करणारे अधर्मकर्म; तप व विवेकासाठी प्रसिद्ध राजाला ते शोभत नाही. राम-लक्ष्मणांचे अजेय पराक्रम स्मरवून तो सीतेला लंकेसाठी ‘कालरात्रि’समान घोर संकट म्हणतो आणि जानकीला परत देणे हे त्रिकालहित (भूत-वर्तमान-भविष्य सर्वांस हितकारक) मार्ग असल्याचा उपदेश करतो. हे अप्रिय पण मर्यादित वचन ऐकून रावण संतप्त होतो व हनुमानाच्या वधाची आज्ञा देतो; अशा रीतीने राजनैतिक तोडगा कोसळतो।
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
या सर्गात हनुमानाचे भाषण ऐकून रावण क्रोधाने उफाळतो आणि दूत हनुमानाचा वध करण्याची आज्ञा देतो. ‘पापीला मारणे पाप नाही’ असा तो दावा करतो. तेव्हा राजधर्माचा रक्षक व नीतिज्ञ विभीषण त्या आज्ञेला अनुमोदन देत नाही. तो सांगतो की दूतवध हा राजधर्मविरुद्ध असून प्रचलित दूतधर्म व कूटनीतीच्या मर्यादांचा भंग आहे; म्हणून दूताचा वध निषिद्ध आहे. दूतांसाठी शास्त्रप्रसिद्ध पर्यायी दंड—अंगच्छेद, ताडन, मुंडन, विद्रूप करणे इत्यादी—लागू होऊ शकतात; पण प्राणदंड वर्ज्य आहे, असे तो स्पष्ट करतो. विभीषण पुढे नीतीने समजावतो की हनुमानाला मारण्यात लाभ नाही; समुद्र पार करून परत जाण्यास समर्थ असा संदेशवाहक तोच आहे, त्याचा नाश झाला तर प्रत्युत्तराचा मार्ग बंद होईल आणि अनुकूल अटींवर निर्णायक युद्धाची संधीही वाया जाऊ शकते. म्हणून दूतावर नव्हे, राम-लक्ष्मणांवरच बळ केंद्रित करावे, असा तो उपदेश करतो. अखेरीस रावण विभीषणाचा सल्ला मान्य करतो; राज्यकारभारात क्रोधाला युक्तायुक्त विचाराने आवर घालावा, हा या सर्गाचा बोध ठळक होतो.
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
या ५३व्या सर्गात न्याय-नीती आणि रणकौशल्य यांचा क्रम दिसतो. विभीषणाने ‘दूतवध निंद्य आहे’ असे सांगितल्यावर रावण हनुमानाचा वध न करता दंड ठरवतो—वानरांना भूषणासारखी प्रिय असलेली शेपटी पेटवावी आणि लंकेच्या चौकांत व राजमार्गांवरून फिरवून दाखवावे. राक्षस कापसाचे चिंध्या गुंडाळून तेलात भिजवतात व शेपटीला आग लावतात; लोकांची गर्दी जमते आणि नगराचा सार्वजनिक अवकाश राज्यभय-प्रदर्शनाच्या रंगमंचासारखा होतो। पुन्हा बांधलेला हनुमान प्रसंगविचार करतो—राक्षसांचा संहार तो करू शकतो, तरी रामाच्या प्रियार्थ अपमान सहन करतो आणि दिवसा लंकेची दुर्गरचना पुन्हा न्याहाळतो. इकडे सीता ही क्रूर वार्ता ऐकून आपल्या पतिव्रत-तपाच्या बळावर अग्निदेवाला प्रार्थना करते—हनुमानासाठी ज्वाळा शीतल व्हाव्यात; आणि अग्नी त्याला बाधत नाही. हनुमान हे सीतेच्या पुण्यबलामुळे, रामतेजामुळे आणि वायुदेवाच्या साहाय्यामुळे मिळालेले रक्षण मानतो। नगरद्वारी पोहोचताच तो बंधने तोडतो, देह वाढवतो, तोरणाजवळची लोखंडी गदा उचलतो, पहारेकऱ्यांचा वध करतो आणि किरणमालांनी अलंकृत सूर्याप्रमाणे लंकेवर तेजाने उजळतो—आगामी दहन व वेढ्याची काव्यमय पूर्वसूचना देत।
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
या सर्गात हनुमान सीतेचे दर्शन व संदेशकार्य पूर्ण करून लंकेत उरलेले कर्तव्य—दुर्गस्तरावर दंडात्मक धक्का देणे—निश्चित करतात. शेपटीला लागलेली अग्नी तेच शस्त्र मानून ते छपरावरून छपरावर उड्या मारत प्रहस्त, महापार्श्व, वज्रदंष्ट्र, शुक, सारण, इंद्रजित, जंबुमाली, सुमाली इत्यादी प्रमुख राक्षसांच्या निवासांसह अनेक श्रेष्ठ राक्षस-गृहे जाळून टाकतात; परंतु धर्मविवेकाने विभीषणाचे घर मात्र वाचवतात—धर्मनिष्ठ मित्राची ओळख ठळक करण्यासाठी। त्यानंतर ते रावणाच्या मुख्य प्रासादापाशी पोहोचतात—मेरु-मंदरासारखा, मणि-रत्नांनी झळाळणारा—आणि तोही दग्ध करतात. युगांत-मेघासारखी गर्जना करीत हनुमान आग पसरवतात; वाऱ्याच्या वेगाने ज्वाळा अधिकच भडकतात. सुवर्ण-जाळ्या, मोती-रत्नांनी सजलेले स्तंभ, धातू वितळून वाहू लागतात; पळणाऱ्या राक्षसांमध्ये व त्यांच्या कुटुंबांत भीती व कोलाहल माजतो। अखेरीस कालाग्नी व प्रलय-उपमांनी लंकादाहाचे वर्णन होते. राक्षस विचार करतात—हा इंद्र आहे की यम, रुद्र, विष्णु, की स्वयं काळ? देवगण हनुमानाच्या संयमित पण प्रचंड पराक्रमाचे स्तवन करतात. अशा रीतीने मुख्य आक्रमणापूर्वीच लंकेचे मनोबल व संरचनात्मक बळ खच्ची होते।
लङ्कादाहानन्तरचिन्ता — Hanuman’s Post-Conflagration Self-Examination and Assurance of Sita’s Safety
शेपटीतील अग्नीने लंकेला जाळून आणि नंतर समुद्रात तो विझवून हनुमान जळत्या नगरीकडे पाहतात; तेव्हा त्यांना अचानक भय व आत्मग्लानी येते. ते क्रोधाचा दोष सांगतात—क्रोध विवेक नष्ट करतो, कठोर वाणी बोलायला लावतो, वडीलधाऱ्यांवरही हिंसा घडवू शकतो आणि कोणतेही कर्म जणू योग्यच आहे असे भासवतो. लंका-दहनात आपण कार्याचे मूळ—सीतेचे रक्षण—च नष्ट केले की काय, अशी शंका त्यांना छळते; त्यामुळे आत्मनाशाचा विचारही मनात येतो आणि पुढे इक्ष्वाकुवंशातील राम, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न तसेच सुग्रीवाच्या संपूर्ण मैत्रीसेनेवर आपत्ती ओढवेल अशी भीषण परंपरा त्यांच्या डोळ्यांसमोर उभी राहते. मग शुभ निमित्ते आणि धर्मयुक्त विचार यांमुळे त्यांचे चित्त स्थिर होते. जानकीची पतिव्रता शुचिता, तप, सत्यनिष्ठा आणि रामाची रक्षणशक्ती यांमुळे ती अग्नीला अजेय आहे—‘अग्नी अग्नीला जाळू शकत नाही’ तसे. आकाशातील चारण सांगतात असे त्यांना ऐकू येते—लंका जळाली, पण जानकी जळाली नाही; हे अद्भुत सत्य आहे. या प्रमाणांनी आश्वस्त होऊन हनुमान ठरवतात की प्रथम सीतेला पुन्हा प्रत्यक्ष पाहून खात्री करायची आणि मग यशस्वी वार्ता घेऊन रामांकडे प्रस्थान करायचे।
षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम् (Consoling Sita and Ascending Mount Arishta)
या सर्गात हनुमानांचे सीतेशी झालेले दर्शन संपते आणि त्यांच्या परत-उडीचा आरंभ होतो. हनुमान शिंशुपा-वृक्षाजवळ भक्तिभावाने प्रणाम करून वैदेहीची अनाहत अवस्था स्पष्टपणे निवेदितात—दूताचे पहिले कर्तव्य सत्य साक्ष देणे व मर्यादित भाषण करणे हेच (५.५६.१)। त्यानंतर सीता भर्तृ-स्नेहाने हनुमानांच्या सामर्थ्याची खात्री व्यक्त करून नीति सांगते—रामांचे उद्धारकार्य त्यांच्या युद्धोचित पराक्रमाला शोभेल असे असावे; लंका शरवृष्टीने पराभूत व्हावी आणि सीतेची पुनर्प्राप्ती रामांच्या प्रतिष्ठेला अनुरूप व्हावी (५.५६.२–५)। हनुमान युक्तिवादाने धीर देतात की राम लवकरच श्रेष्ठ वानर व अस्वलांसह येऊन तिचा शोक नष्ट करतील, आणि विधिवत निरोप घेतात (५.५६.६–८)। पुढे दृश्य अरिष्ट पर्वतावर जाते. पर्वताचे दीर्घ काव्यमय वर्णन आहे—मेघांनी वेढलेला, धातु-मण्यांनी झळाळणारा, वेदपाठासारखा निनाद करणाऱ्या जलधारा व प्रतिध्वनी देणारे प्रपात. हनुमान पर्वतावर चढून देह वाढवितात; त्यांच्या भार-वेगाने शिळा चुरडल्या जातात, वृक्ष हलतात, सिंह भयभीत होतात, विद्याधरी विचलित होतात, दिव्य प्राणी आकाशात उडून जातात; पर्वत जणू दबून समतल झाल्यासारखा दिसतो (५.५६.९–३३)। अखेरीस हनुमान सहज वेगाने आकाशात उडी मारून तरंगांनी तडाखा देणाऱ्या लवणसागराला लंघून उत्तरेकडील तीराकडे, रामभेटीसाठी प्रस्थान करतात (५.५६.३४)।
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Hanumān’s Return, Roar of Success, and the Announcement “Sītā Seen”
या सर्गात हनुमान लंकेतून उत्तर किनाऱ्याकडे परत उड्डाण करतो. त्याचे गमन दीर्घ खगोलीय-समुद्र उपमेने रंगविले आहे—आकाश जणू समुद्र; चंद्र-सूर्य कमळे व जलपक्षी, नक्षत्रे जलचर, मेघ किनाऱ्यावरील वनस्पती, आणि वाऱ्याने उठलेल्या लाटा तरंगांसारख्या। हनुमान मेघसमूहांत वारंवार दिसतो-लपतो, मेघाआडून दिसणाऱ्या चंद्रासारखा। त्याचा सिंहनाद मेघगर्जनेसारखा असून प्रत्यक्ष दर्शनापूर्वीच यशाची सूचना देतो. वाट पाहणारे वानर निराशेतून बाहेर येऊन उत्सुक आनंदाने भरतात. जांबवान नादाच्या स्वरूपावरूनच कार्यसिद्धी ठरवतो—असा विजयध्वनी अपयशातून येत नाही, अशी त्याची युक्ती। हनुमान महेंद्र पर्वतावर उतरतो; अर्घ्य-नमस्कारांनी त्याचे स्वागत होते. मग तो संक्षेपात निर्णायक वार्ता देतो—“सीता दिसली.” ती अशोकवाटिकेत राक्षसींच्या पहाऱ्यात, दुःखित अवस्थेत आहे, असेही तो सूचित करतो. शेवटी सर्व वानर हर्षित होऊन लंका, सीता व रावण यांचा सविस्तर वृत्तांत ऐकण्यास सज्ज होतात।
सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः — हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्
महेंद्र पर्वताच्या शिखरावर वानरसेना आनंदित होते. जांबवान हनुमंतास विधिवत् संपूर्ण वृत्तांत सांगण्यास सांगतो—काय उघड सांगावे आणि काय युक्तीने लपवावे. हनुमान समुद्रलांघनातील प्रसंग सांगतो—सुरसेची परीक्षा, सिंहिकेचा घात; नंतर लंकेत गुप्त प्रवेश करून अशोकवनिकेत राक्षसींच्या पहाऱ्यात असलेल्या सीतेचे दर्शन. तो रावणाची धमकी व दबाव, सीतेची अढळ धर्मनिष्ठा, त्रिजटाचे शुभ स्वप्न-उपदेश, आणि इक्ष्वाकुवंशाचे स्मरण करून संवाद सुरू करण्याची रीतीही निवेदतो. यानंतर परस्पर अभिज्ञान होते—हनुमान सीतेला प्रणाम करून रामाची मुद्रिका ओळखचिन्ह म्हणून देतो; सीता रामासाठी अमूल्य रत्न देऊन “राम लवकर येईल असेच सांग” असे बजावते आणि दोन महिन्यांची मर्यादा स्मरवते. पुढे हनुमान योग्य ती तीव्रता दाखवून उपवन उद्ध्वस्त करतो, राक्षसदलांना पराभूत करतो, अक्षाचा वध करतो; शेवटी इंद्रजिताच्या ब्रह्मास्त्राने बांधला जातो. विभीषणाच्या हस्तक्षेपाने दूतधर्मावर विचार होतो, तरी दंड म्हणून शेपटीला आग लावली जाते—आणि त्याच अग्नीने लंकेचा दाह होतो. सीतेच्या सुरक्षिततेबद्दलची हनुमानाची चिंता शुभ लक्षणे व दिव्य वाणीने निवळते—सीता अबाधित आहे. मग तो वानरांकडे परत येऊन वृत्तांत पूर्ण करतो आणि पुढील रणनितीसाठी सर्वांना उद्युक्त करतो.
हनूमद्वृत्तान्तः—वानरबलप्रशंसा च (Hanuman’s Report and Praise of the Vanara Host)
पूर्वीचा वृत्तान्त पूर्ण करून हनुमान जांबवान आदी ज्येष्ठ वानरांसमोर आपला कार्यविस्तार सांगतो. तो म्हणतो—इंद्रजिताने ब्रह्मास्त्र, ऐंद्रास्त्र, रौद्रास्त्र, वायव्यास्त्र, वारुणास्त्र अशी दिव्यास्त्रे सोडली तरी मी लंका व रावणाची सेना उद्ध्वस्त करण्यास समर्थ आहे; म्हणून मला परवानगी द्या, मी प्रचंड प्रतिकार करीन—अखंड शिलावृष्टीने शत्रुबळ दडपून टाकीन। यानंतर तो वानरसेनेच्या पराक्रमसंपत्तीचे मोजके पण प्रभावी वर्णन करतो—जांबवानाची अचलसदृश दृढता, वालिपुत्र एकटाच राक्षससमूहांचा संहार करण्यास पुरेसा, पनस व नील यांचा जंघावेग, तसेच अश्विनीकुमारवंशज मैंद व द्विविद यांची जवळजवळ अवध्यता (ब्रह्मदेवाचे वर, अमृतपान) इत्यादी। लंकेत त्याने केलेली सार्वजनिक घोषणा—“रामाचा विजय निश्चित; मी कोसलाधिपतीचा दास”—हीही तो सांगतो; धर्माधिष्ठित मनोबलभंग करणारा हा उपाय असल्याचे सूचित होते। अखेरीस तो अशोकवनिकेत शिंशुपा वृक्षाखाली सीतेचे यथार्थ चित्र मांडतो—राक्षसींनी वेढलेली, कृश झालेली, तरी रामनिष्ठ; रावणाला ठाम नकार देणारी, कधी मृत्यूसाठीही सिद्ध होणारी। पण राम-सुग्रीव मैत्रीचे वृत्त कळताच ती शांत होऊन विश्वास धरते। पुढे तो नीतिधर्म सांगतो—सीतेच्या पतिव्रततेजाने रावण नष्ट होऊ शकला असता, तरी ती तसे करत नाही; रावणवध रामासाठीच राखून ठेवते। म्हणून सभेला पुढील आवश्यक पावले त्वरित उचलण्यास प्रवृत्त केले जाते।
अङ्गदवाक्यम्—सीताहरण-प्रतिवेदन-धर्मविचारः (Angada’s Counsel on Reporting Without Sita)
या सर्गात हनुमानाने सीतेचे दर्शन झाल्याचा वृत्तांत सांगितल्यानंतर वानरांमध्ये गंभीर विचारमंथन होते. वाळीपुत्र अंगद म्हणतो की सीतेला प्रत्यक्ष घेऊन न जाता रामाकडे परतणे ‘अयुक्त’ आहे; “दिसली, पण आणली नाही” असे सांगणे पराक्रमप्रसिद्ध वीरांना शोभत नाही. देव-दानवांमध्येही अद्वितीय असलेली वानरांची उडीची क्षमता व शौर्य तो अधोरेखित करतो आणि सीतेचे उद्धारकार्य शक्य आहे, केवळ इच्छा नाही, असे ठाम सांगतो. अंगद त्वरित कृती सुचवतो—हनुमानाने अनेक प्रमुख राक्षसांना निष्प्रभ केले आहे; आता उरलेले काम म्हणजे जानकीला घेऊन ताबडतोब निघणे. तेव्हा जांबवान संयमाने उत्तर देतो की अंगदाचा हेतू योग्य असला तरी कार्यसिद्धी रामाच्या निश्चित अभिप्राय व आज्ञेनुसारच व्हावी; सामर्थ्याबरोबर अधिकृत मार्गही आवश्यक आहे. अशा रीतीने हा अध्याय आवेगातून होणारा उद्धारप्रयत्न आणि आज्ञासंगत धर्मनीती यांचा विरोध दाखवून सामूहिक कृतीसाठी योग्य शासन-नीती स्पष्ट करतो.
मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana (Honey-Grove Episode)
जांबवानांचा सल्ला मान्य करून अङ्गद व परत आलेले वानर-नायक महेन्द्र पर्वतावरून हनुमंतासह निघतात. हनुमानाच्या यशाचे स्तवन करीत ते श्रीरामकार्याची सेवा करण्यासाठी मनाने सज्ज होतात. मार्गात ते सुग्रीवाच्या प्रसिद्ध मधुवनात पोहोचतात—इंद्रवनासारखे रम्य उपवन, ज्याचे रक्षण सुग्रीवाचे मामा दधिमुख करीत असतात. आनंदित वानर मधुपानाची परवानगी अङ्गदाकडे मागतात. अङ्गद जांबवानांची संमती घेऊन अनुमती देतो; मग गाणे-नाच करीत व मधु पिऊन सर्वजण उत्सव साजरा करतात. परंतु हा उत्सव हळूहळू उच्छृंखल होतो—उद्यानाची नासधूस होते, वृक्ष व फुले उद्ध्वस्त होतात, मद्यतेने सर्वांचा संयम सुटतो. दधिमुख धारेवर धरून, अडवून, वाद घालून, समजावून—अनेक प्रकारे नियंत्रण ठेवू पाहतो; पण मत्त वानर त्याचा अपमान व मारहाण करीत मधुवनाची लूट चालू ठेवतात. हा सर्ग विजयाच्या आनंदातून निर्माण झालेल्या सामूहिक उन्मादाचे चित्र दाखवतो आणि पुढे हनुमानाचे कार्य राजदरबारात कळविण्याकडे कथा वळते.
मधुवनभङ्गः — The Disruption of Madhuvana and Dadhimukha’s Complaint
या सर्गात मैथिली (सीता) विषयी यशस्वी वार्ता मिळताच वानरसेनेचा उत्साह उसळतो. हनुमान वानरांना निर्भयपणे मधुवनातील राजमधु पिण्याची परवानगी देतो; अङ्गद हनुमानाच्या सिद्धकार्याचा उल्लेख करून ती आज्ञा सर्वांसमोर ठामपणे जाहीर करतो. मग वानर आनंदाने मधुवनाकडे धाव घेतात. मधुपानाने हळूहळू मद वाढतो—मोठ्या भांड्यांतून पिणे, पोळे फेकणे, आरोळ्या-गाणी, डगमगत क्रीडा, जमिनीवर झोपणे, आणि काहींचे मर्यादाभंग करणारे वर्तनही दिसते. मधुपाल (उद्यानरक्षक) मार खाऊन पळून जातात. मधुवनाचा नेमलेला रक्षक दधिमुख—सुग्रीवाचा ज्येष्ठ आप्त—त्यांना बलपूर्वक थांबवू पाहतो; तेथे झटापट होते. मदांध अङ्गद दधिमुखाला कठोरपणे दाबून टाकतो; दधिमुख जखमी होऊन क्षणभर बेशुद्ध पडतो. शुद्धीवर येताच तो मागे हटतो आणि मधुवन हे पितृपैतामह, राजसंरक्षित व निषिद्ध उपवन आहे असे सांगून सुग्रीवाकडे तक्रार करण्याचा निश्चय करतो. तो वेगाने सुग्रीवापाशी—जिथे राम व लक्ष्मणही उपस्थित आहेत—जाऊन प्रणाम करतो आणि अपराध-निवेदनास सिद्ध होतो. हा सर्ग यशाच्या आनंदाबरोबरच अधिकार, संपत्ती व शिस्त यांविषयीची मर्यादा शिकवतो.
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
या सर्गात वानर-राज्यातील दरबारी-न्यायविचाराचा प्रसंग उभा राहतो. मधुवनाचा नियुक्त रक्षक दधिमुख सुग्रीवाच्या चरणी लोटांगण घालून निवेदन करतो की, शोधकार्यावरून परतलेले अंगदप्रमुख वानर संरक्षित मधुवनात घुसून मधु व फळे खाऊन टाकली आणि पहारेकऱ्यांना बलपूर्वक परतवून लावले. लक्ष्मण दधिमुखाच्या व्याकुळतेचे कारण विचारतात. तेव्हा सुग्रीव युक्तिनिर्णय करतो—असा आनंदोत्सवाचा मर्यादाभंग निष्फळतेनंतर होत नाही; नक्कीच सीतेचा ठाव लागला आहे. विशेषतः हनुमानानेच सीतेचे दर्शन घेतले असावे, कारण त्याच्यात साधनसामर्थ्य, दृढ निश्चय, बुद्धी आणि सिद्ध पराक्रम हे सर्व प्रस्थापित आहेत. अशा रीतीने शिस्तभंगाला कर्तव्यसिद्धीचे लक्षण मानून सुग्रीव राम-लक्ष्मणांना आनंदित करतो. मग तो आज्ञा देतो की हनुमानासह सर्व प्रमुखांना त्वरित आणावे, जेणेकरून सीतेच्या शोधाचा वृत्तांत प्रत्यक्ष ऐकता येईल.
अङ्गद-प्रत्यागमनम् — Angada’s Return and the Confirmation of Sītā’s Discovery
या ६४व्या सर्गात कार्यसिद्धीनंतरचा औपचारिक अहवाल आणि राजसभेत पुनःसमावेश यांचा क्रम दिसतो. सुग्रीवाच्या आज्ञेने प्रसन्न झालेला दधिमुख प्रणाम करून मधुवन-प्रसंगातून सभेकडे जातो; पूर्वी केलेल्या अडथळ्यासाठी क्षमा मागतो आणि संयम राखण्याची विनंती करतो. युवराज असूनही अङ्गद अहंकाररहित नेतृत्व करतो—यश मिळाल्यावर थांबणे अयोग्य आहे असे सांगून तो सैन्याची संमती मागतो आणि आपल्या पदाच्या जोरावर आदेश देणार नाही असे स्पष्ट करतो. वानर त्याच्या नम्रतेचे कौतुक करून म्हणतात की त्याच्या आज्ञेशिवाय हालचाल शक्य नाही; मग गडगडाटी जयघोषांसह सेना आकाशमार्गे प्रस्थान करते। त्यांच्या येण्यापूर्वी शोकाकुल रामाला सुग्रीव अनुमानाने धीर देतो—पैतृक मधुवनाचा विध्वंस आणि अङ्गदाचा निर्धास्त भाव हे यशाचे लक्षण; आणि हे कार्य विशेषतः हनुमंतामुळेच साध्य झाले असे तो सांगतो. शेवटी हनुमान प्रणाम करून प्रत्यक्ष वृत्त देतो—सीता दिसली आहे; ती देहाने कुशल आहे आणि रामभक्तीत अढळ आहे. हे ऐकताच राम-लक्ष्मण आनंदित होतात आणि सभेत हनुमानाच्या निर्णायक सामर्थ्याची सर्वत्र मान्यता होते।
सीतावृत्तान्तनिवेदनम् / Report of Sītā’s Condition and Tokens of Recognition
प्रस्रवण पर्वतावर परतलेल्या वानरांनी श्रीराम, लक्ष्मण आणि सुग्रीव यांना प्रणाम केला व युवराज अङ्गदाला पुढे ठेवून सीतेचा वृत्तान्त विधिवत् सांगण्यास सुरुवात केली. वैदेही जिवंत व अनाहत आहे हे ऐकून श्रीरामांनी नेमके तपशील विचारले—ती कुठे आहे आणि माझ्याविषयी तिची भावना कशी आहे. तेव्हा सर्वांनी सीतेच्या स्थितीचा सर्वाधिक जाणकार हनुमानाला बोलण्याची विनंती केली. हनुमानांनी दिशेकडे सीतेला नमस्कार करून समुद्रलङ्घन, दक्षिण किनाऱ्यावर वसलेल्या लंकेचे वर्णन आणि अशोकवाटिकेत बंदिनी सीतेचे दर्शन सांगितले. ती विकृत राक्षसींच्या पहाऱ्यात, वारंवार धमकावली जात, शोकाकुल, एकवेणी धारण केलेली, उघड्या जमिनीवर पडलेली, हिवाळ्यातील कमळासारखी फिकट; रावणाला ठाम नकार देणारी व प्राणत्यागाचा निश्चय केलेली होती. इक्ष्वाकुवंशाची स्तुती व राम–सुग्रीव मैत्रीचा संदेश देऊन हनुमानांनी तिचा विश्वास संपादन केला. सीतेने अभिज्ञान म्हणून चित्रकूटातील कावळ्याचा प्रसंग सांगितला आणि चूडामणी देऊन आज्ञा केली की सुग्रीव ऐकत असताना सर्व वृत्तान्त श्रीरामांना सांगावा; तसेच ती फक्त आणखी एक महिना धैर्य धरेल असे बजावले. हनुमानांनी क्रमाने सर्व निवेदन करून चूडामणी श्रीरामांना अर्पण केली; त्यामुळे दोन्ही राजकुमारांच्या मनात दिलासा व शोकशमन झाले.
चूडामणि-दर्शनम् — Rama Receives Sita’s Token and Questions Hanuman
सुंदरकांडातील ६६व्या सर्गात हनुमानाच्या यशस्वी परतण्याचा तात्काळ भावनिक व रणनीतिक परिणाम वर्णिला आहे. सीतेचा चूडामणी मिळताच श्रीराम तो हृदयाशी धरतात आणि लक्ष्मणासह अश्रू ढाळतात—चिंताजन्य अनिश्चिततेतून निश्चित ज्ञानाकडे झालेला हा संक्रमणबिंदू. पुढे ते सुग्रीव व उपस्थितांना सांगतात की हा मणी विवाहकाळी जनक (वैदेह) यांनी दिलेला, कुलपरंपरेच्या पवित्र स्मृतीशी जोडलेला आहे; त्यामुळे त्याची प्रामाणिकता सिद्ध होते आणि सीतास्मरण अधिक तीव्र होते. शोक व ओळख उपमांनी व्यक्त होतात—वासराला पाहताच गायीचे दूध जसे आपोआप वाहू लागते तसे रामांचे हृदय वितळते; आणि शरद्चंद्र जसा मेघांनी झाकला जातो तसे राक्षसींमध्ये सीतेचे तेज आच्छादित आहे. श्रीराम वारंवार हनुमानाला सीतेची वचने विस्ताराने सांगण्यास विनवतात—तृषार्ताला जल जसे प्राणधारक, तसे ते शब्द; यात सत्य साक्ष्याचे ज्ञानमूल्य आणि दूतवाणीची शमनशक्ती प्रकट होते. अखेरीस सीतेचे ठिकाण कळताच राम क्षणभरही थांबू शकत नाहीत आणि भयावह राक्षसींमध्ये सीतेच्या कोमलतेची करुणा त्यांच्या अंतःकरणात दाटते—धर्मानुसार त्वरित कृतीची नैतिक आवश्यकता येथे अधोरेखित होते.
अभिज्ञानवृत्तान्त-प्रत्यायनम् (Token of Recognition and the Crow–Brahmāstra Episode)
या सर्गात हनुमान श्रीरामांना औपचारिक रीतीने आपला वृत्तांत सांगतो. तो सीतेची वचने जशीच्या तशी पोहोचवतो आणि विरहात दूताची सत्यता व विश्वास दृढ व्हावा म्हणून ‘अभिज्ञान’—ओळख‑चिन्हाचा प्रसंगही निवेदतो. सीता चित्रकूटातील घटना सांगते—इंद्रज कावळा तिला जखमी करतो. तेव्हा क्रुद्ध असूनही धर्मनिष्ठ राम दर्भ‑तृणाच्या टोकाने ब्रह्मास्त्राचा संधान करतात. ते अस्त्र त्रैलोक्यात कावळ्याचा पाठलाग करते; देव‑ऋषींनी टाकून दिल्यावर तो कावळा शेवटी रामांकडेच शरण येतो. राम दिव्यास्त्र निष्फळ करू शकत नाहीत म्हणून करुणेने त्याचा प्राण वाचवून फक्त उजवा डोळा भेदतात—रामांची शक्ती खरी, संयम जाणूनबुजून, आणि शरणागतावर दया अपराध्यावरही—हे यातून दिसते. यानंतर सीता व्याकुळ होऊन विचारते की अशी शक्ती असूनही राक्षसांवर त्वरित प्रहार का होत नाही. हनुमान शपथपूर्वक धीर देतो की राम‑लक्ष्मण शोकाने व्याकुळ असले तरी निर्णायक कृतीची तयारी करीत आहेत. शेवटी सीता आपल्या केश/वस्त्रात जपून ठेवलेला दिव्य मणी रामांसाठी ठोस ओळख‑चिन्ह म्हणून देते आणि आपले कुशल, राक्षसींच्या धमक्यांतील दुःख व अढळ पतिव्रता निष्ठा पोहोचविण्याची आज्ञा करते.
सीताया यशोधर्मविचारः — Sita’s Counsel on Honor, Rescue-Strategy, and Hanuman’s Reassurance
या सर्गात सीता हनुमंताविषयीच्या स्नेहाने व रामप्रेमाने प्रेरित होऊन, उद्धार कसा व्हावा याविषयी तातडीने विचार मांडते. ती हनुमंताला दुष्कर कार्यासाठी योग्य उपाय सांगण्याची विनंती करते आणि एकट्यानेही कार्य साध्य करण्याची त्याची अद्वितीय क्षमता मान्य करते; पण उद्दिष्ट रामाच्या यश-मर्यादेच्या प्रतिष्ठेकडे वळवते. सीता म्हणते—माझे परत आणणे रावणाने कपटाने व भयाने केलेल्या अपहरणासारखे होऊ नये; रामाने लंकेचे दुर्गरक्षण व शत्रुसैन्य यांना उघड्या संग्रामात जिंकून, योग्य पराक्रम दाखवून, राजधर्मास अनुरूप कीर्ती मिळवावी. सीतेची नम्र व युक्तिवादी वाणी ऐकून हनुमान कार्यसिद्धीचे आश्वासन देतो. तो सांगतो की वानर-ऋक्षसेनांचा स्वामी सुग्रीव दृढनिश्चयी आहे; त्याच्या अधीन वेगवान व बलवान सैन्य आहे, जे अडथळ्याविना संचार करू शकते, पृथ्वीची परिक्रमा करण्यासही समर्थ आहे. समुद्र ओलांडण्याची चिंता दूर करत हनुमान सैन्याच्या सामर्थ्याचे वर्णन करतो आणि राम-लक्ष्मण लवकरच लंकेच्या द्वारी उभे राहतील अशी प्रतिज्ञा करतो. हनुमानाच्या शुभ, शांत करणाऱ्या वचनांनी सीतेचे मन स्थिर होते; रणनीतीवरील विश्वासाबरोबर तिचा शोकही निवळतो.
Sundara Kanda foregrounds dharmic agency under extreme constraint: Sītā’s unwavering moral autonomy (pativratā-dharma) and Hanumān’s disciplined service (bhakti expressed as competent action). The book repeatedly teaches anirveda—refusal to succumb to despair—as the psychological foundation of righteous success, voiced explicitly during the search. It also develops dūta-dharma (envoy ethics): the messenger must speak truthfully, act strategically, and avoid unnecessary harm, while the receiving king is expected to respect envoy-immunity—an ideal articulated through Vibhīṣaṇa’s counsel. Finally, it critiques adharma in kingship: Rāvaṇa’s coercive desire and disregard for wise counsel are presented as the seed of political ruin. The ‘beauty’ of the book lies in this fusion of inner virtue, lucid speech, and effective action.
Key episodes include: (1) Hanumān’s resolve and leap across the ocean; (2) nocturnal entry and reconnaissance of Laṅkā, including palace and Pushpaka-vimāna descriptions; (3) discovery of Sītā in the Aśoka grove; (4) Rāvaṇa’s proposals and threats and Sītā’s refusal; (5) Hanumān’s self-revelation and narration of Rāma’s alliance with Sugrīva; (6) receipt of the cūḍāmaṇi and Sītā’s urgent message; (7) destruction of the grove and defeat of multiple rākṣasa forces, including Akṣa; (8) capture and court dialogue with Rāvaṇa, with debate on messenger treatment; (9) tail-burning and the burning of Laṅkā; and (10) Hanumān’s return and report to Rāma, catalyzing the next campaign.
The principal figures are Hanumān (the emissary and heroic protagonist), Sītā (the captive queen and ethical center), and Rāvaṇa (the coercive antagonist). Supporting but significant roles include Trijaṭā (compassionate rākṣasī and bearer of auspicious dreams), Vibhīṣaṇa (advocate of rāja-dharma and messenger immunity), Indrajit (strategic warrior who subdues Hanumān), Akṣa (prince slain by Hanumān), and on the vanara side Aṅgada, Jāmbavān, and Sugrīva (leaders who receive the report and prepare for war). Rāma and Lakṣmaṇa frame the book’s conclusion through grief, recognition of the token, and renewed resolve.
Structurally, Sundara Kanda bridges the search-phase (Kiṣkindhā Kāṇḍa) and the war-phase (Yuddha Kāṇḍa). It supplies the decisive intelligence—Sītā’s location, condition, and the political-military texture of Laṅkā—while also delivering the emotional catalyst through the cūḍāmaṇi and Sītā’s message. Thematically, it shifts the epic from uncertainty to actionable certainty: Rāma’s grief becomes directed purpose, the alliance with the vanaras gains concrete objective, and Laṅkā’s vulnerability is demonstrated through Hanumān’s reconnaissance and conflagration. In reception-history, this book also stands as a self-contained devotional narrative centered on Hanumān’s exemplary service.
Major lessons include: (1) perseverance without despair (anirveda) as a practical and ethical discipline; (2) the power of truthful, timely speech—Hanumān wins trust through careful narration and restraint; (3) moral steadfastness under coercion—Sītā’s refusal models integrity and agency; (4) strategic action guided by purpose rather than impulse, even when force is used; and (5) good governance requires listening to wise counsel—Rāvaṇa’s rejection of dharmic advice is portrayed as self-destructive. The book thus teaches that devotion and righteousness are not merely sentiments but forms of intelligent, accountable action.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.