Sarga 21
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
युद्धकाण्ड
समुद्रकिनारी श्रीरामांनी कुश पसरून पूर्वाभिमुख होऊन सागराला अंजली अर्पिली आणि नियम-व्रताने शयन करून प्रतीक्षा केली. तीन रात्र्या उलटून गेल्या, तरी ‘नदीपती’ सागर योग्य सन्मान मिळूनही प्रत्युत्तर देणाऱ्या रूपाने प्रकट झाला नाही. तेव्हा संयमातून धर्म्य क्रोध प्रकट झाला. रामांनी लक्ष्मणाला नीतिवचन सांगितले—शांतता, क्षमा, सरळपणा आणि मधुर वाणी यांना कधी कधी निर्गुण किंवा गर्विष्ठ लोक दुर्बलता समजतात; केवळ सामोपचाराने कीर्ती व विजय मिळत नाही. वानरसेनेला पायी पार जाता यावे म्हणून सागर शोषून टाकणे किंवा सर्पासारख्या बाणांनी त्याला पीडित करणे असा निश्चय करून त्यांनी भयंकर धनुष्य ताणले. बाण जलात ज्वाळांसह पडू लागले, लाटा पर्वतासारख्या उसळल्या, शंख-शिंपले खवळले, धूर उठला, आणि पाताळातील नाग-दनव व्याकुळ झाले. तेव्हा सौमित्री पुढे येऊन धनुष्य धरून रामांना आवरले आणि नम्रपणे म्हणाला—“पुरे, इतकेच.”
Shlokas
Verse 1
ततस्सागरवेलायांदर्भानास्तीर्यराघवः ।अञ्जलिंप्राङ्मुखःकृत्वाप्रतिशिश्येमहोदधेः ।।6.21.1।।बाहुंभुजगभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
मग राघवाने सागरकाठी दर्भ पसरले; पूर्वाभिमुख होऊन अंजली जोडून महोदधीच्या समीप निजला। अरिसूदनाने सर्पभोगासारखी वळलेली भुजा उशीसारखी ठेवली॥
Verse 2
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
उत्तम सुवर्णाच्या केयूरांनी व श्रेष्ठ मोत्यांच्या भूषणांनी अलंकृत ते भुज अनेकदा कुलीन स्त्रियांनी स्नेहाने स्पर्शून लाड केले होते।
Verse 3
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
उत्तम सुवर्णाच्या केयूरांनी व श्रेष्ठ मोत्यांच्या भूषणांनी अलंकृत ते भुज अनेकदा कुलीन स्त्रियांनी स्नेहाने स्पर्शून लाड केले होते।
Verse 4
चन्दनागुरुभिश्चैवपुरस्तादधिवासितम् ।बालसूर्यप्रकाशैश्चन्दनैरुपशोभितम् ।।6.21.4।।
ते पूर्वी चंदन व अगरूच्या सुगंधाने सुवासित होते आणि उगवत्या बालसूर्यप्रकाशासारख्या तेजस्वी चंदनलेपाने शोभून दिसत होते।
Verse 5
शयनेचोत्तमाङ्गेनसीतायाश्शोभितंपुरा ।तक्षकस्येवसम्भोगगङ्गाजलनिषेचितम् ।।6.21.5।।
पूर्वी शय्येवर सीतेच्या उत्तमांगाच्या सान्निध्याने ते शोभत असे; जणू तक्षकाच्या संभोगसुखासारखे गंगाजलाने सिंचित-अभिषिक्त झालेले।
Verse 6
संयुगेयुगसङ्काशंशत्रूणांशोकवर्धनम् ।सुहृदानन्दनंदीर्घंसागरान्तव्यपाश्रयम् ।।6.21.6।।
समरात तो युगासारखा पराक्रमी होता; शत्रूंचा शोक वाढविणारा, सुहृदांना आनंद देणारा, आणि समुद्रपर्यंत सीमित पृथ्वीप्रमाणे विशाल आश्रयरूप होता।
Verse 7
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या वारंवार आघाताने त्याचा डावा बाहू कठीण होऊन त्वचा जणू निघून गेल्यासारखा झाला होता; आणि उजवा बाहू महापरिघासारखा, सहस्र गायींच्या दानाने परिश्रांत झाला होता। तेव्हा त्या महाभुजाने निश्चय केला—“आज माझे मरण होवो, किंवा या सागराचे तारण होवो।” असा संकल्प करून महाबाहु राम, मुनिप्रमाणे संयमी व नियमबद्ध होऊन, विधिपूर्वक महोदधीसमोर शयनास बसले।
Verse 8
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
हजारो गायींच्या दानाने थकल्या सारखा आपला महाबाहू सावरून रामांनी निश्चय केला—“आज माझे मरण होईल, किंवा सागराचे तरण होईल।”
Verse 9
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
महाबाहू रामांनी महोदधीवर मन स्थिर करून विधिपूर्वक शयन केले—संयमी, नियमबद्ध, मुनिसारखे।
Verse 10
तस्यरामस्यसुप्तस्यकुशास्तीर्णेमहीतले ।नियमादप्रमत्तस्यनिशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ।।6.21.10।।
कुशा पसरलेल्या भूमीवर शयन करणाऱ्या, नियमव्रतात अप्रमत्त अशा श्रीरामाच्या तीन रात्रि लवकरच निघून गेल्या॥
Verse 11
सत्रिरात्रोषितस्तत्रनयज्ञोधर्मवत्सलः ।उपासततदारामस्सागरंसरितांपतिम् ।।6.21.11।।
तेथे तीन रात्रि राहून, नीतिज्ञ व धर्मवत्सल श्रीराम सरितांचा स्वामी सागर याची उपासना करीत राहिला॥
Verse 12
नचदर्शयतेरूपंमन्दोरामस्यसागरः ।प्रयतेनापिरामेणयथार्हमभिपूजितः ।।6.21.12।।
संयमी श्रीरामाने यथोचित रीतीने पूजन केले तरीही मंद सागराने त्यांना आपले रूप प्रकट केले नाही॥
Verse 13
समुद्रस्यततःक्रुद्धोरामोरक्तान्तलोचनः ।समीपस्थमुवाचेदंलक्ष्मणंशुभलक्ष्मणम् ।।6.21.13।।
तेव्हा समुद्रावर क्रुद्ध झालेला, डोळ्यांच्या कडा लाल झालेला श्रीराम जवळ उभ्या असलेल्या शुभलक्षण लक्ष्मणास हे वचन बोलला।
Verse 14
अवलेपस्समुद्रस्यनदर्शयतियत्स्वयम् ।प्रशमश्चक्षमाचैवआर्जवंप्रियवादिता ।।6.21.14।।असामर्थ्यंफल्नात्येतेनिर्गुणेषुसतांगुणाः ।
समुद्राचा असा गर्व आहे की तो स्वतःहून समोर येत नाही। शम, क्षमा, सरळपणा आणि प्रिय वाणी—सज्जनांचे हे गुण निर्गुणांपुढे दाखविले तर तेच अशक्तपणा म्हणून फळतात।
Verse 15
आत्मप्रशंसिनंदृष्टंधृष्टंविपरिथावकम् ।सर्वत्रोत्सृष्टदण्डंचलोकस्सत्कुरुतेनरम् ।।6.21.15।।
जो स्वतःचीच स्तुती करतो, धिटाईने विपरीत वागतो आणि सर्वत्र दंड उगारतो—अशा नरालाही लोक मान देतात, असे दिसते।
Verse 16
नसाम्नाशक्यतेकीर्तिर्नसाम्नाशक्यतेयशः ।प्राप्तुंलक्ष्मण लोकेऽस्मिन् ञ्जयोवारणमूर्धनि ।।6.21.16।।
लक्ष्मणा, या लोकी केवळ सामाने न कीर्ती मिळते, न यश; आणि फक्त त्यानेच रणाच्या अग्रभागी विजयही मिळत नाही।
Verse 17
अद्यमद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरानिलयम् ।निरुद्धतोयंसौमित्रेप्लवभदिःपश्यसर्वतः ।।6.21.17।।
सौमित्रा, पाहा—आज मकरांचे निवासस्थान असलेला हा समुद्र माझ्या बाणांनी मकर भंग पावल्याने जणू जलाने अडवला गेला आहे; सर्वत्र प्लवग उड्या मारत तरंगताना दिसतात।
Verse 18
महाभोगानिमत्स्यानांकरिणांचकराह ।भोगिनांपश्यनागानांमयाछिन्नानिलक्ष्मण ।।6.21.18।।
लक्ष्मणा, पाहा—माझ्या हातून छिन्न झालेले महाभोगी मोठे मासे, समुद्री हत्ती आणि प्रचंड वळणांचे नाग येथे विखुरलेले दिसतात।
Verse 19
सशङ्खशुक्तिजालंसमीनमकरंतथा ।अद्ययुद्धेनमहतासमुद्रंपरिशोषये ।।6.21.19।।
आज या महान युद्धप्रहाराने मी शंख-शुक्तींच्या जाळ्यासह, माशांनिशी व मकरांसह समुद्राला पूर्णपणे आटवून टाकीन।
Verse 20
क्षमयाहिसमायुक्तंमामयंमकरालयः ।असमर्थंविजानातिधिक् क्षमामीदृशेजने ।।6.21.20।।
मी क्षमाशील राहिलो म्हणून हा मकरालय समुद्र मला असमर्थ समजतो. धिक्कार असो अशा क्षमेला, जी अशा जनाकडून दुर्बलता मानली जाते!
Verse 21
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
सामोपचारानेही सागर मला आपला खरा स्वभाव दाखवत नाही. हे सौमित्रे, धनुष्य आण आणि आशीविषासारखे बाणही; मी समुद्र आटवून टाकीन—मग वानर पायीच जातील।
Verse 22
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
सामोपचारानेही सागर मला आपला खरा स्वभाव दाखवत नाही. हे सौमित्रे, धनुष्य आण आणि आशीविषासारखे बाणही; मी समुद्र आटवून टाकीन—मग वानर पायीच जातील।
Verse 23
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
आज क्रोधाने मी अचल म्हणविला जाणारा सागरही क्षोभून टाकीन। जो वेलांनी घातलेल्या मर्यादेत राहतो, सहस्र लाटांनी व्याकुळ आहे—त्या वरुणालयाला मी बाणांनी मर्यादाहीन करीन; महादानवांनी भरलेल्या त्या महासागराला मी मथून काढीन।
Verse 24
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
आज क्रोधाने मी अचल म्हणविला जाणारा सागरही क्षोभून टाकीन। जो वेलांनी घातलेल्या मर्यादेत राहतो, सहस्र लाटांनी व्याकुळ आहे—त्या वरुणालयाला मी बाणांनी मर्यादाहीन करीन; महादानवांनी भरलेल्या त्या महासागराला मी मथून काढीन।
Verse 25
एवमुक्त्वाधनुष्पाणिःक्रोधविस्फारितेक्षणः ।बभूवरामोदुर्धर्षोयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।6.21.25।।
असे बोलून धनुष्य हातात घेत, क्रोधाने विस्फारित नेत्रांचे श्रीराम दुर्धर्ष झाले—युगान्ताग्नीप्रमाणे प्रज्वलित।
Verse 26
सम्पीड्यचधनुर्घोरंकम्पयित्वाशरैर्जगत् ।मुमोचविशिखानुग्रान्वज्रानिवशतक्रतुः ।।6.21.26।।
घोर धनुष्य ताणून, बाणांनी जगत कंपवून, त्यांनी तीक्ष्ण शर सोडले—जसे शतक्रतु इंद्र वज्र फेकतो।
Verse 27
तेज्वलन्तोमहावेगास्तेजसासायकोत्तमाः ।प्रविशन्तिसमुद्रस्यसलिलंत्रस्तपन्नगम् ।।6.21.27।।
तेजाने जळजळणारे, महावेगवान ते उत्तम बाण समुद्राच्या जलात घुसले; आतले नाग भयभीत झाले।
Verse 28
तोयवेगस्समुद्रस्यसनक्रमकरोमहान् ।सम्बभूवमहाघोरस्समारुतरवस्तदा ।।6.21.28।।
तेव्हा समुद्राचा तोयवेग अतिशय महान व महाभयंकर झाला—नक्र-मकरांनी भरलेला—आणि वाऱ्यासह गर्जना करीत उचंबळू लागला।
Verse 29
महोर्मिकुलाविततश्शङ्खजालसमावृतः ।सधूमःपरिवृत्तोर्मिस्सहसासीन्महोदधिः ।।6.21.29।।
विस्तीर्ण ऊर्मीसमूहांनी पसरलेला, शंख-शुक्तिजालाने आच्छादित असा तो महोदधी सहसा धुरकट झाला; त्याच्या लाटा घोंगावत-उचंबळत व्याकुळ झाल्या।
Verse 30
व्यथिताःपन्नगाश्चासदनीप्तास्यादीप्तलोचनाः ।दानवाश्चमहावीर्याःपाताळतलवासिनः ।।6.21.30।।
नागही व्यथित झाले—ज्वलंत फणांचे, तेजस्वी नेत्रांचे; आणि पाताळतलात वसणारे महावीर्य दानवही तसचे हादरले।
Verse 31
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्यसनक्रमकरास्तथा ।विन्द्यमन्दरसङ्काशास्समुत्पेतुस्सहस्रशः ।।6.21.31।।
मग सिन्धुराजाच्या लाटा—नक्र व मकरांसह—विंध्य व मंदर पर्वतशिखरांसारख्या, सहस्रोंनी उचंबळून वर उठल्या।
Verse 32
आघूर्णिततरङ्गौघस्सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ।उद्वर्तितमहाग्राहस्संवृत्तस्सलिलाशयः ।।6.21.32।।
तरंगांचा प्रचंड ओघ घुसळून उठला; नाग व राक्षस गोंधळून गेले, आणि महाग्राह उलथापालथ होऊन वर आले—सारा जलाशय कोलाहलमय झाला।
Verse 33
ततस्तुतंराघवमुग्रवेगंप्रकर्षमाणंधनुरप्रमेयम् ।सौमित्रिरुत्पत्यसमुच्छवसन्तंमामेतिचोक्त्वादनुराललम्बे ।।6.21.33।।
तेव्हा उग्र वेगाने अपरिमेय धनुष्य ताणत, जोराने श्वास घेत असलेल्या राघवाकडे सौमित्रि उडी मारून गेला; आणि “मा एति—स्वस्थ व्हा” असे म्हणत धनुष्याला धरून राहिला।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a dharmic leader should respond when respectful conciliation and ritual propriety receive no reciprocal acknowledgment: Rāma shifts from patient waiting (three nights under vow) to a threatened coercive act (drying/tormenting the ocean) to secure passage for the allied force.
The chapter frames restraint as a virtue that must be paired with discernment (naya): calmness and forbearance can be socially misread as incompetence, so ethical governance requires knowing when to escalate—yet also accepting corrective counsel, as shown when Lakṣmaṇa intervenes to prevent disproportionate destruction.
Key landmarks include the seashore (sāgara-velā) as a liminal boundary requiring negotiated passage, and the ocean as Varuṇa’s domain; culturally, the kuśa-grass bed, east-facing añjali, and vow-observance evoke ritual protocol, while Vindhya–Mandara comparisons provide a classical geographic-poetic scale for the surging waves.