Markandeya Purana

या पहिल्या अध्यायात मुनि जैमिनी महाभारतातील कथांमध्ये धर्म-अधर्माच्या फलविभागातील वैचित्र्य पाहून संशयग्रस्त होतात व व्यासशिष्याला प्रश्न विचारतात। त्यावर पक्ष्युपाख्यानाचा प्रारंभ होतो; दिव्यबुद्धीचे, धर्मनिष्ठ पक्षी कसे उत्पन्न झाले आणि त्यांनी दिलेला धर्मार्थोपदेश याची रूपरेषा येथे सूचित होते।

या अध्यायात धर्मपक्ष्यांच्या पूर्वजन्मातील शापाची कथा व त्यामागची कारणे सांगितली आहेत। सत्याची महती दाखविण्यासाठी इंद्र त्यांची सत्यनिष्ठा तपासतो; तरीही ते धर्म-सत्यापासून ढळत नाहीत। शापफळ भोगूनही ते धर्ममार्गी स्थिर राहतात आणि अखेरीस देवकृपा व सत्यविजयाचा उपदेश प्रकट होतो।

या अध्यायात इंद्राने त्वष्ट्याच्या पुत्राचा वध केल्याने त्वष्टा क्रोधाविष्ट होऊन महायज्ञ करतो आणि त्यातून वृत्रासुराची उत्पत्ती होते. वृत्राच्या पराक्रमामुळे देव भयभीत होतात व इंद्रासह उपाय शोधतात. अखेरीस धर्मस्थापनेसाठी देवांशातून पांडवांचा पृथ्वीवर अवतार सूचित केला आहे.

या अध्यायात विश्वामित्रांच्या परीक्षेसाठी सत्यव्रती हरिश्चंद्र आपले राज्य दान करून राजसुखाचा त्याग करतात व धर्ममार्गावर अढळ राहतात. दानानंतर येणारे दुःख, दारिद्र्य आणि अंतःकरणातील वेदना यांचे वर्णन आहे, तसेच पांडवांच्या शापाची पार्श्वकथा सांगितली आहे; सत्यधर्माची महती प्रकट होते।

या अध्यायात वसिष्ठ व विश्वामित्र यांच्या परस्पर शापाचा प्रसंग येतो. शापाच्या प्रभावाने आडी व बक यांच्यात घोर युद्ध पेटते आणि लोकांत भय व अस्थिरता पसरते. अखेरीस ब्रह्मा प्रकट होऊन दोघांचा क्रोध शमवितात, धर्ममर्यादा स्मरण करून वैर-निवृत्ती व शांतता प्रस्थापित करतात।

या अध्यायात पुत्र गर्भोत्पत्तीची क्रमवार प्रक्रिया, मातृगर्भातील जीवाचे क्लेश आणि जन्मकाळातील दुःख यांचे वर्णन करतो। कर्मानुसार देहप्राप्ती, इंद्रियांचा विकास, स्मृती-भ्रंश यांची कारणे सांगून जीव कसा संसारचक्रात पुनःपुन्हा जन्म-मरण भोगतो हे स्पष्ट केले आहे। शेवटी वैराग्य, धर्माचरण व आत्मचिंतन हे मोक्षाचे साधन मानले आहे।

या अध्यायात पुत्र पित्याला नरकातील भीषण यातनांचे वर्णन करतो. यमदूत पाप्यांना घेऊन जातात आणि ते आपल्या कर्मफळानुसार विविध नरकांत कठोर दुःख भोगतात. तसेच ‘अदृष्ट पाप’ म्हणजे नकळत झालेले सूक्ष्म दोष कसे फल देतात, आणि धर्म, दान व प्रायश्चित्ताने त्यांचे शमन कसे होते—यावर प्रश्नोत्तररूप चर्चा होते.

या अध्यायात यमकिंकरांच्या संवादातून नरकभोगानंतर जीवांना त्यांच्या कर्मफळानुसार पुनर्जन्म कसा मिळतो हे सांगितले आहे। पापकर्मांचे कठोर दंड, पुण्याने होणारे शमन आणि धर्माचा अटल नियम यांचे वर्णन येते। नरकातील पीडितांना पाहून राजाच्या अंतःकरणात करुणा जागते; दया, पश्चात्ताप आणि धर्मबुद्धीचा भाव येथे प्रभावीपणे प्रकटतो।

या अध्यायात महर्षी अत्रींच्या तपश्चर्येचा आणि अनसूयेच्या पतिव्रतधर्माचा महिमा सांगितला आहे. त्रिदेव—ब्रह्मा, विष्णू व रुद्र—त्यांची परीक्षा घेऊन प्रसन्न होतात व वर देतात. त्या कृपेने अत्रींचे तीन पुत्र प्रकट होतात—चंद्रस्वरूप सोम, विष्ण्वंश दत्तात्रेय आणि रुद्रांश दुर्वासा. त्यांच्या जन्मामागील कारण, देवकृपा आणि लोकहितासाठी त्यांच्या स्वभाव-कार्याचे संक्षिप्त वर्णन येथे येते।

या अध्यायात कार्तवीर्य अर्जुन दत्तात्रेयांच्या आश्रमात जाऊन भक्तिभावाने स्तुती करतो। दत्तात्रेय प्रसन्न होऊन त्याला अनेक वर देतात—अजेय पराक्रम, दीर्घायुष्य, ऐश्वर्य, बल आणि राज्यसमृद्धी। वैष्णव स्तुती, भगवंताची महिमा व धर्माने राज्य चालविण्याचा आदर्शही येथे सांगितला आहे।

या अध्यायात मदालसेच्या हरणाची वार्ता ऐकून कुवलयाश्व शोक‑क्रोधाने व्याकुळ होऊन पाताळात उतरतो. तेथे दैत्य‑राक्षसांशी संग्राम करून तो अपहरणाचा निवारण करतो, मदालसेला सुरक्षित मुक्त करतो आणि धर्मरक्षण करून विजयीपणे परत येऊन प्रजेला धीर देतो।

मदालसा प्राप्त व्हावी म्हणून अश्वतार कठोर तप करतो. तो भक्तिभावाने सरस्वतीदेवीची स्तुती करतो. देवी प्रसन्न होऊन वर देते—मदालसेचा संयोग आणि गीत-वाद्य-नृत्यांसह संगीतशास्त्राचे दिव्य ज्ञान. वर मिळाल्यावर तो समाधान पावून धर्ममार्गावर स्थिर राहतो.

या अध्यायात मदालसा घरी परत येऊन राजासह धर्मयुक्त राज्यकारभाराचा विचार करते। उत्तराधिकाराच्या क्रमात पुत्रांच्या स्वभाव-योग्यतेनुसार राज्यभार ठरविला जातो। पुढे ती विक्रान्ताला प्रथम उपदेश देते—आत्मज्ञान, वैराग्य आणि राजधर्मातील कर्तव्यनिष्ठा, जेणेकरून राज्य चालवितानाही मोक्षमार्ग विसरला जाणार नाही।

या अध्यायात मदालसा राजा अलर्काला राजधर्माचे उपदेश देते. आत्मजिंकणे, इंद्रियनिग्रह, सत्य-धर्मपालन, न्याय्य दंडनीती, योग्य मंत्र्यांची निवड, प्रजांचे रक्षण, करव्यवस्था, मित्र-शत्रूविचार आणि राज्य स्थैर्यासाठी नीतियुक्त शासन यांचे मार्गदर्शन केले आहे.

या अध्यायात राजपुत्र अलर्क मदालसेकडे गृहस्थधर्माचे तत्त्व विचारतो. मदालसा गार्हस्थ्याश्रमाची मर्यादा, नित्यकर्म, पंचमहायज्ञ आणि विशेषतः वैश्वदेव-यज्ञ यांचे विधान सांगते. अन्नदान, शुद्ध आचार, दया, सत्य, संयम आणि आलेल्या अतिथीचा आदर-सत्कार हे गृहस्थाचे धर्ममूल आहे; अतिथीला निराश परत पाठविणे अधर्म, तर योग्य पाहुणचार महापुण्य आहे, असे ती उपदेश करते.

या अध्यायात नैमित्तिक इत्यादी श्राद्धकर्माचा कल्प सांगितला आहे। सपिंडीकरणाची विधी, श्राद्धकर्त्याची पात्रता, देश‑काल‑तिथीचा निर्णय, योग्य वेळ, ब्राह्मण निवड व आवाहन‑पूजन, पिंडदान, तिलोदक, अन्नदान‑भोजन, दक्षिणा आणि मंत्रप्रयोग यांचा क्रम वर्णिला आहे। पितृतृप्तीसाठी श्रद्धा, शुचिता व नियमपूर्वक कर्म करण्याचा उपदेश आहे।

या अध्यायात मदालसा श्राद्धाचे फलनिर्णय सांगते। चंद्रतिथी व नक्षत्रांनुसार विधिपूर्वक केलेले श्राद्ध पितरांना तृप्ती देऊन कुलवृद्धी तसेच आयुष्य, आरोग्य, धन व कीर्ती वाढवते; अयोग्य काळी किंवा अविधीने केल्यास फल कमी होते।

या अध्यायात मदालसा अलर्काला शौच‑अशौचाचा भेद, देह‑वाणी‑मनाची शुद्धी, जन्म‑मृत्यू इत्यादींमुळे येणाऱ्या अशौचाचे कालमान, तसेच स्नान, दान, जप, होम आदींनी शुद्धी व प्रायश्चित्त कसे करावे हे सांगते. सत्य, दया, संयम, गुरु‑पूजा व सदाचार हे धर्मरक्षणाचे मूळ आहे असे ती उपदेशते.

या अध्यायात राजा अलर्काचा मोठा संकटकाळ वर्णिला आहे. राज्यभोग व आसक्तीमुळे तो व्याकुळ होऊन विवेक हरवतो; तेव्हा मदालसेच्या पूर्वोपदेशाची आठवण करून वैराग्याचा बोध दिला जातो. विषयसुख क्षणभंगुर, देह नश्वर आणि आत्मा साक्षी‑स्वरूप आहे—हे समजावून अनासक्ती, शम‑दम व धर्मपालनाचा मार्ग सांगितला आहे. अखेरीस अलर्क मोह सोडून वैराग्यात स्थिर होतो।

या अध्यायात योगविधीचे निरूपण आहे। आसनातील स्थैर्य, प्राणायामाची क्रमवार पद्धत, इंद्रियांचा प्रत्याहार व मनाचे निग्रह सांगितले आहेत। ध्यान‑समाधीची साधना, साधकाची शुद्धिलक्षणे आणि प्राप्तीची चिन्हेही संक्षेपाने वर्णिली आहेत।

या अध्यायात योगसिद्धीला नेणारा आचार व शिस्त सांगितली आहे। यम-नियम, शुद्ध आहार-विहार, इंद्रियनिग्रह, गुरुभक्ती तसेच आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी यांचा क्रम वर्णिला आहे। या साधनेने चित्तशुद्धी, एकाग्रता व सिद्धी प्राप्त होऊन साधक मोक्षमार्गी स्थिर होतो।

या अध्यायात मृत्यूपूर्वी दिसणारी अरिष्ट-लक्षणे व त्यांची चिन्हे सांगितली आहेत. योगी अशी निमित्ते पाहून भय वा शोक करत नाही; तो ओंकार-स्मरण, ध्यानयोग आणि वैराग्याने मन शांत करतो. अलर्कही हा बोध घेऊन राज्यत्याग करतो व तपश्चर्या, धर्म आणि आत्मकल्याणाच्या मार्गावर निघतो।

या अध्यायात मुनि जैमिनी जगाच्या ‘प्राकृत सर्गा’चे तत्त्व, महत्तत्त्व, अहंकार, इंद्रिये, तन्मात्रा आणि पंचमहाभूतांची उत्पत्ती-क्रमवार माहिती मार्कंडेय ऋषींना विचारतात. मार्कंडेय ऋषी ही जिज्ञासा योग्य मानून आदिसृष्टीचे वर्णन सुरू करतात—अव्यक्तातून महत्, महत्ातून अहंकार, त्यातून इंद्रियसमूह व तन्मात्रा, आणि पुढे भूतसृष्टीचा विस्तार. ते गुणांची प्रवृत्ती, कारण-कार्यभाव आणि सृष्टी-प्रलयाचा चक्र यांचा संकेत देऊन पुढील विस्तृत कथनाची भूमिका बांधतात।

या अध्यायात ब्रह्मदेवांचे जागरण वर्णिले आहे. योगनिद्रा निवल्यानंतर ते सृष्टीचा क्रम स्मरून नवविध सर्ग-योजना सांगतात—महत्तत्त्वापासून अहंकार, त्यातून तन्मात्रा व पंचमहाभूत, इंद्रिये व मन, लोकांची रचना आणि प्रजांचा विस्तार। काळ-कर्म-स्वभावानुसार स्थावर-जंगम भेद, देव-ऋषि-पितृ-मनुष्यादींची उत्पत्ती तसेच प्रलयानंतर पुनःसृष्टीचे रहस्य श्रद्धेने संक्षेपात प्रतिपादिले आहे।

या अध्यायात आदिम मानवी सृष्टीचा क्रम सांगितला आहे. प्रारंभी मनुष्य निष्काम, समभावी व शांत होते; पुढे काळानुसार इच्छा व काम उत्पन्न झाले आणि त्यातून स्वत्वबुद्धी, संग्रह व परिग्रह वाढला. मग ग्राम-नगरादी वसाहती निर्माण झाल्या, भूमीच्या सीमा ठरल्या, वजन-माप व मोजमापांची व्यवस्था सुरू झाली, तसेच शेतीचा आरंभ झाला—बी पेरणे, धान्यसंचय व उपजीविकेचे नियम स्थिर झाले।

या अध्यायात यक्षानुशासन सांगितले आहे। घरगुती व्यवहार व यज्ञकर्मात विघ्न आणणारे ग्रह-बालक आणि स्त्रीभूत/योगिनी यांची लक्षणे, उपद्रवाची कारणे, तसेच शांती, संरक्षण व प्रायश्चित्ताचे उपाय धर्मपूर्वक संक्षेपाने वर्णिले आहेत।

या अध्यायात रुद्रसर्गाचे वर्णन आहे—रुद्राचा प्रादुर्भाव, त्यांच्या गणांची उत्पत्ती आणि सृष्टीचा क्रम. तसेच मन्वंतरांचे प्रमाण, काळविभाग व त्यांची गणना सांगितली आहे. स्वायंभुव मन्वंतरात स्वायंभुव मनूची प्रजासृष्टी व व्यवस्था, प्रियव्रताची वंशपरंपरा आणि राजधर्माचा संकेत येतो. सप्तद्वीपांची नावे, विभाग, परिमाण आणि पर्वत-नदी इत्यादींची रचना संक्षेपाने देऊन जगाची पवित्र, सुव्यवस्थित मांडणी दर्शविली आहे।

या अध्यायात भुवनकोशातील जंबूद्वीपाचे वर्णन येते। मेरुपर्वताच्या चारही दिशांना असलेली चार वने, त्यांची सरोवरे, तसेच मेरूभोवती पसरलेल्या पर्वतश्रेणी यांचा क्रम सांगितला आहे. नद्या, प्रदेशविभाग आणि लोकवस्तीची रचना यांचाही निर्देश आहे. विशेषतः भारतवर्ष ‘कर्मभूमी’ आहे असे प्रतिपादन केले आहे—येथे धर्म-अधर्म कर्मांचे फल भोगून जीव उन्नती करून मोक्षमार्गाकडे वळतो, असा पवित्र भाव व्यक्त होतो।

या अध्यायात भारतवर्षाचे नवविध विभाग सांगितले आहेत। पर्वत, नद्या तसेच विविध जनपदे व लोकसमूह यांची नावे क्रमाने येतात; देशसीमा व दिशानुक्रमही सूचित केला आहे। यामुळे भारतभूमीची पावित्र्य-प्रतिष्ठा, वैविध्य आणि धर्माधारत्व संक्षेपाने उलगडते।

या अध्यायात विश्वाची दिव्य भूगोलरचना आणि युगांचा क्रम सांगितला आहे। जंबूद्वीपात मेरूच्या सभोवती असलेल्या भद्राश्व व केतुमाल प्रदेशांचे स्वरूप, तेथील लोकांची प्रकृती, देवपूजा व समृद्धी यांचे वर्णन येते। उत्तरकुरु हा विशेष पुण्यप्रदेश म्हणून वर्णिला असून तेथे धर्म सहज, ऋतू सम, आयुष्य दीर्घ आणि जीवन सुखसमृद्ध असते। कूर्मनिवेशाच्या संदर्भाने लोकविभाग, दिशांची मर्यादा आणि युगानुसार धर्माचा ह्रास-वृद्धीक्रम संक्षेपाने मांडला आहे।

या अध्यायात स्वारोचिष मन्वंतराचा आरंभ वर्णिला आहे। एक ब्राह्मण अतिशय वेगाने हिमवत् पर्वताकडे प्रस्थान करतो. मार्गात दिव्य वरूथिनी काम-लोभाने त्याला मोहात पाडण्याचा प्रयत्न करते; परंतु तो तप, संयम आणि धर्मनिष्ठेच्या बळावर प्रलोभनावर विजय मिळवतो. या कथेत मन्वंतर-परिवर्तनाची शुभ चिन्हे, ब्राह्मणाची दृढता आणि धर्माचा जय अधोरेखित होतो।

या अध्यायात स्वरोचिषाचा जन्मप्रसंग आणि मनोरमेचा शापबंधनातून उद्धार वर्णिला आहे. ऋषीसंवादातून शापाचे कारण, त्याचे शमन व देवकृपेने प्राप्त होणारी शांती स्पष्ट होते. ‘अस्त्र-हृदय’ नावाचा गूढ उपदेश मिळतो; त्याने मंत्र-अस्त्रांचे सार कळून भय, रोग व दुःख दूर होतात. शेवटी करुणा, धर्मरक्षण आणि कल्याणभावना प्रकट होते.

या अध्यायात राजा स्वरोचिष पर्वतावरील रम्य स्थळी भोग-विहार करतो. तेथे कलहंसी व चक्रवाकी यांचा संवाद होतो; दाम्पत्यनिष्ठा, कामेच्छा, परस्त्री/परपुरुष आसक्तीचे दोष आणि धर्मानुसार संयमाचे महत्त्व स्पष्ट केले जाते. अखेरीस शील, मर्यादा व पतिव्रता-धर्माची प्रशंसा होते.

या अध्यायात राजा राक्षसासमोर उभा राहून धर्मयुद्ध करतो आणि ब्राह्मणाची पत्नी त्याच्या बंधनातून मुक्त करतो। राक्षसाचा दर्प शमतो, राजधर्म व प्रजापालनाचे कर्तव्य स्पष्ट होते आणि राज्यात पुन्हा शांतता नांदते।

या अध्यायात प्रजापतीच्या वंशात निर्माण झालेला कलह शांत करण्यासाठी देवर्षी ‘मैत्री-इष्टि’ करतात व परस्पर मैत्री दृढ करतात. पुढे सरस्वतीदेवीच्या अनुग्रहासाठी ‘सारस्वती-इष्टि’चे विधान येते, ज्यामुळे वाणी, विद्या व धर्माची वृद्धी होते. अखेरीस पुण्यकर्माच्या फलाने उत्तम मनूचा जन्म वर्णिला असून औत्तम मन्वंतराची प्रस्तावना मांडली आहे.

या अध्यायात धर्मनिष्ठ राजा स्वाराष्ट्र याची कथा येते. हरिणी-राणीच्या शापामुळे त्याच्या राज्यात संकटे व अशांतता पसरते; राजा दुःखातून प्रायश्चित्त करून धर्ममार्गावर स्थिर होतो. अखेरीस तामस मनूचा उदय आणि तामस-मन्वंतराच्या आरंभाचा प्रस्ताव मांडला आहे.

या अध्यायात सहाव्या मन्वंतरातील चाक्षुष मनूचे वर्णन, त्या काळातील देव-ऋषी व प्रजापती-संबंध, तसेच बालकांना पळविणाऱ्या राक्षसीची कथा येते। भय-करुणेच्या रसांतून कुल-गोत्र, नातेवाईकपणा, दत्तकत्व इत्यादींच्या आधारे ‘आपले कोण’ हा प्रश्न मांडून कुटुंबधर्म व रक्षणधर्माची महती स्पष्ट केली आहे।

या अध्यायात सूर्यदेवांची स्तुती असून त्यांच्या तेजाचा विभाग व लोकांत त्याचा प्रसार कसा होतो याचे वर्णन आहे। विवस्वानाची वंशावळ, विशेषतः छायापुत्रांची परंपरा, त्यांची नावे, गुणधर्म व धर्मपालन यांचा संक्षेपाने उल्लेख येतो। सूर्यकृपेने वंशवृद्धी, राजधर्म आणि लोकहिताची प्रेरणा अधोरेखित होते।

या अध्यायात वैवस्वत मन्वंतराचे कीर्तन करून पूर्वीच्या मनूंची क्रमवार गणना, त्यांची वंशपरंपरा तसेच प्रत्येक मन्वंतरातील देव, ऋषी व इंद्र यांचा संक्षिप्त निर्देश केला आहे. पुढे आठवा मनु ‘सावर्णि’ याची उत्पत्ती, परिचय आणि भावी मन्वंतरात धर्मस्थापनेसाठी त्याच्यावर असलेले कर्तव्य वर्णिले आहे।

या अध्यायात महिषासुराचा उदय, त्याच्या दर्पामुळे देवांचा पराभव आणि त्रैलोक्याची पीडा वर्णिली आहे. देव ब्रह्मा‑विष्णु‑शिवांकडे शरण जातात. त्यांच्या क्रोध‑शोकातून उत्पन्न झालेले तेज एकत्र होऊन महादेवी प्रकट होते; देव आपापली आयुधे व अलंकार अर्पण करतात. स्तुतींनी प्रसन्न झालेली देवी महिषासुर-वधासाठी युद्धाचा निर्धार करते.

महिषासुराचा वध झाल्यानंतर सर्व देव देवीकडे येऊन भक्तिभावाने स्तुती करतात व तिच्या पराक्रम‑करुणेचे गुणगान करतात। देवी प्रसन्न होऊन देवतांचे भय व दुःख दूर करते, वर देते आणि धर्मरक्षणासाठी काळोवेळी प्रकट होण्याचे आश्वासन देते।

या अध्यायात शुम्भ देवीच्या सौंदर्याने मोहित होऊन धूम्रलोचनाला दूत म्हणून पाठवतो—देवीला समजावून किंवा बळाने घेऊन येण्यासाठी. धूम्रलोचन सैन्यासह येऊन गर्वाने कठोर वचने बोलतो. देवी त्याचा दर्प धिक्कारून क्रोधात केवळ हुंकारानेच त्याला भस्म करते. धूम्रलोचनवधाची वार्ता कळताच शुम्भ संतप्त होतो आणि देवीशी युद्धासाठी चंड व मुंड यांना पाठवतो.

या अध्यायात देवीच्या उग्र पराक्रमाने असुरसेना उद्ध्वस्त होते. रक्तबीजाला असा वर मिळालेला असतो की त्याच्या शरीरातून पडलेल्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून नवा रक्तबीज उत्पन्न होतो, म्हणून युद्ध अत्यंत कठीण बनते. तेव्हा देवीच्या तेजातून मातृका प्रकट होतात—ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, ऐंद्री आणि चामुण्डा—आणि आपल्या-आपल्या शक्तींनी दैत्यांचा संहार करतात. काली/चामुण्डा रक्त पितात व मातृका पडलेले रक्त गोळा करतात, त्यामुळे रक्तबीजाची पुनरुत्पत्ती थांबते. अखेरीस देवीच्या प्रहाराने रक्तबीजवध होतो; देव स्तुती करतात आणि जगात शांती प्रस्थापित होते.

या अध्यायात देवी अंबिका शुंभाशी घोर संग्राम करतात. शुंभाचा अहंकार, त्याची माया व दैत्यसेना देवीच्या तेजाने नष्ट होते आणि अखेरीस शुंभवध होतो. नंतर ज्या-ज्या देव्या वेगवेगळ्या रूपांनी प्रकट झाल्या होत्या त्या सर्व अंबिकेत पुन्हा लीन होतात; देव स्तुती करतात आणि जगात शांती प्रस्थापित होते.

या अध्यायात देवीमाहात्म्याची फलश्रुती व देवीची संरक्षण-प्रतिज्ञा सांगितली आहे। जगन्माता म्हणते की जो श्रद्धेने याचे पठण, श्रवण किंवा स्तुती करतो त्याचे भय, रोग, दुःख, दारिद्र्य व शत्रू नष्ट होतात; आयुष्य, कीर्ती, धन-समृद्धी आणि संततीसुख वाढते। युद्ध, राजदरबार, अग्नी, जल, वन, चोरभय व ग्रहपीडा यांत देवी सहाय्य करते। नवरात्र, चंडीपाठ, होम, दान व व्रतांसह पाठ केल्यास विशेष फल व शेवटी कल्याण व मोक्षप्राप्तीची प्रशंसा केली आहे।