Markandeya Purana in Marathi

या पुराणाच्या आरंभी मंगलाचरण केले जाते। नारायण, वाणीची अधिष्ठात्री सरस्वती आणि वेदव्यास यांना भक्तिभावाने नमस्कार करून, श्रोत्यांचे कल्याण व ग्रंथाची निर्विघ्न समाप्ती व्हावी म्हणून प्रार्थना केली जाते।

या अध्यायात सुपर्णवंशाची परंपरा सांगितली आहे। गरुडाची वंशावळ मांडताना धर्मोपदेशाचा प्रसंग येतो आणि कंक व कंधर या ज्ञानी पक्ष्यांच्या जन्मकथेचे वर्णन केले आहे, जे धर्ममार्गाची जाणीव करून देतात।

या अध्यायात जैमिनी विन्ध्यगिरीच्या कंदरांत प्रवेश करून धर्मपक्षींना भेटतो. महाभारतातील प्रसंगांविषयी त्याच्या मनात चार संशय उभे राहतात—धर्मनिर्णय, युद्धाचे फलित, पात्रांची नियती आणि नारायणतत्त्वाचे गूढ. तो नम्रतेने प्रश्न विचारतो. धर्मपक्षी शास्त्रयुक्त उत्तरांची सुरुवात करून नारायण-उपदेशाची भूमिका मांडतात; त्यामुळे जैमिनीची श्रद्धा, जिज्ञासा व विवेक अधिक दृढ होतात।

या अध्यायात बलरामांच्या मनात धर्मसंकट निर्माण होते. ते तीर्थयात्रेचा आरंभ करून रेवताच्या उपवनात येतात आणि मद्यपानामुळे व्याकुळ होऊन भटकत राहतात. तेथे सूताशी त्यांचा वाद होतो; अधर्म व उन्मत्तता पाहून बलराम क्रोधाने सूताचा वध करून धर्ममर्यादा प्रस्थापित करतात.

या अध्यायात हरिश्चंद्राची सत्यपरीक्षा सांगितली आहे. विश्वामित्रांच्या कठोर मागणीने आणि दैवी परीक्षेमुळे तो राज्यवैभव त्यागून दान-प्रतिज्ञा पाळतो व सर्वस्व गमावतो. कर्ज फेडण्यासाठी पत्नी व पुत्र विकण्याची वेळ येते, आणि स्वतः चांडाळाच्या अधीन स्मशानात बंधनात सेवक होतो. अपार दुःख, करुणा व लज्जा असूनही तो सत्यधर्म सोडत नाही; धैर्य व निष्ठा उजळून दिसते.

या अध्यायात जैमिनी गर्भोत्पत्ती, देहधारणाचे कारण, मृत्युकाळी प्राणनिर्गमन आणि मृत्यूनंतर जीवाची गती यांविषयी प्रश्न करतात। कर्मफलानुसार सुख-दुःखभोग, यममार्ग, पितृलोकादी प्राप्ती व पुनर्जन्माची प्रक्रिया संक्षेपाने पण सारगर्भ रीतीने वर्णिली आहे।

या द्वादश अध्यायात पुत्र पित्याला नरकांचे भयावह स्वरूप सांगतो। महारौरव, तमस, निकृंतन, अप्रतिष्ठ, असिपत्रवन आणि तप्तकुंभ—या नरकांत पापी जन कर्मानुसार कठोर यातना भोगतात. या वर्णनातून धर्माचरण, संयम आणि पापत्याग यांची प्रेरणा दिली जाते।

या अध्यायात यमदूत कर्मविपाक स्पष्ट करतो. पाप-पुण्याप्रमाणे फळ कसे मिळते, कोणत्या दोषांमुळे नरकयातना भोगाव्या लागतात, आणि अपराधानुसार दंड कसा ठरतो हे तो सांगतो. वर्णनातून भय, पश्चात्ताप व धर्माचरणाची प्रेरणा जागृत होते.

या अध्यायात पिता–पुत्र संवादातून वैराग्य व संन्यासाचे तत्त्व सांगितले आहे। अनसूया–मांडव्य उपाख्यानात पतिव्रता धर्मनिष्ठ अनसूयेच्या सामर्थ्यामुळे सूर्योदय जणू थांबतो, त्यामुळे लोकव्यवस्था डळमळते. तेव्हा देव व ऋषी येऊन धर्माची मर्यादा प्रस्थापित करतात आणि मांडव्य प्रसंगासह सत्य, तप, करुणा व पतिव्रता-शक्तीचे माहात्म्य उलगडतात।

या अध्यायात अर्जुन राज्य स्वीकारण्यास नकार देऊन वैराग्य व्यक्त करतो. गर्ग मुनी त्याला दत्तात्रेयांच्या शरणी जाऊन आराधना करण्याचा उपदेश करतात. दत्तात्रेयांच्या दिव्य दर्शनामुळे देवांना लक्ष्मीचे स्थान व तिच्या गतीचा विचार कळतो; त्या संकेतांनुसार उपाय करून ते दैत्यांचा पराभव करीत धर्माची स्थापना करतात।

या अध्यायात ऋतध्वज नागलोकात जाऊन नागकुमारांशी मैत्री करतो व धर्मयुक्त सौहार्द वाढते. त्यांच्या संवादातून परस्पर सहाय्य व विश्वास दृढ होतो. पुढे कुभलय नावाच्या दिव्य अश्वरत्नाची उत्पत्ती, त्याचे अद्भुत गुण आणि प्राप्तीची रीती सांगितली आहे; हा अश्व संकटात रक्षण, विजय व कीर्ती देतो.

या अध्यायात दैत्यांच्या कपटाने राजा कुवलयाश्वाचा वध होतो। पतीच्या निधनाची वार्ता कळताच पतिव्रता मदालसा करुण शोकाने व्याकुळ होऊन सती म्हणून चितेत प्रवेश करून देहत्याग करते व पतीलोक प्राप्त करते; करुण रस व धर्मभाव ठळक आहे।

या अध्यायात कुवलयाश्वोपाख्यानात राजा कुवलयाश्व दान‑उपहार व स्तुतीच्या मोहाला न जुमानता त्यांचा स्वीकार नाकारतो आणि निष्काम राजधर्म व वैराग्याचा आदर्श दाखवतो। पुढे मदालसा आपल्या मायादर्शनाने जगाची अनित्यता, विषयासक्तीचे बंधन आणि आत्मज्ञानाची महती उलगडते। त्या अनुभवानंतर राजाचा विवेक दृढ होतो; तो शांत, धैर्यवान व धर्मनिष्ठ राहून कर्तव्यपालन करतो।

या अध्यायात मदालसा आपल्या चौथ्या पुत्राचे नामकरण करून त्याला ‘अलर्क’ असे नाव देते. ती त्याला क्षत्रियधर्माकडे वळवते—राज्यरक्षण, प्रजापालन, दंडनीती, शौर्य आणि धर्माधिष्ठित शासन यांचा उपदेश करते. वैराग्याची जाणीव ठेवूनही कर्तव्यकर्म सोडू नये, धर्मासाठी पराक्रम करावा, असा भाव अलर्काच्या अंतःकरणात दृढ करते.

या अध्यायात राजर्षी अलर्क वर्ण व आश्रमधर्माचे तत्त्व जाणण्यासाठी माता मदालसेला विचारतात. मदालसा ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्र यांचे स्वधर्म, तसेच ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ व संन्यास या चार आश्रमांची कर्तव्य-परंपरा सांगते; यज्ञ, दान, तप, शौच, सत्य, दया व संयम यांना धर्माचा आधार मानून स्वकर्मनिष्ठा, लोककल्याण आणि मोक्षमार्ग यांचा उपदेश करते।

या अध्यायात मदालसा पुत्राला गृहस्थधर्माचा उपदेश करते—घराची शुचिता, अतिथी-सत्कार, दान, सत्यवचन आणि पती-पत्नींची परस्पर सेवा. नित्यकर्मे विधिपूर्वक करावीत असे सांगून ती नैमित्तिक-श्राद्धाची विधी स्पष्ट करते—पितृपूजन, पिंड व उदकदान, ब्राह्मणभोजन, तसेच श्रद्धा व शुद्धतेचे पालन। लोभ-क्रोधाचा त्याग, देश-कालानुसार नियमपालन आणि करुणाधर्मनिष्ठ जीवन यावर भर दिला आहे।

या अध्यायात पार्वण-श्राद्धाची विधी सांगितली आहे. पितरांना संतोष देणारे अन्न-पान, शाक-फळे, घृत-तीळ इत्यादी तसेच शुद्धी, पात्र, काळ व देश यांचे नियम वर्णिले आहेत. श्राद्ध दूषित करणाऱ्या वस्तू टाळाव्यात, संयम व सावधानता ठेवावी, आणि श्रद्धा-भक्तीने केलेल्या श्राद्धाचे पितृतृप्ती व पुण्यफळ कसे मिळते हे स्पष्ट केले आहे।

या अध्यायात मदालसा गृहस्थाच्या सदाचाराचे मार्गदर्शन करते—शौच‑शुद्धी, स्नान, संध्यावंदन, देवपूजा व पितृतर्पण, अतिथिसत्कार, सत्यवचन, दान, अहिंसा आणि इंद्रियनिग्रह। नित्यकर्मांच्या पालनाने मन शुद्ध होते, धर्म वाढतो आणि कुलकीर्ती दृढ होते, असे ती सांगते।

या अध्यायात मदालसा अंतिम उपदेश देऊन पुत्रांना व राजा ऋतध्वजाला देह‑संसाराची अनित्यता, धर्मपालन आणि आत्मज्ञानाचे परम फल सांगते. ती वैराग्य, सत्य व कर्तव्यनिष्ठेचा मार्ग दाखवून राज्यही क्षणभंगुर आहे असे बोध करते. तिच्या वचनांनी प्रेरित होऊन ऋतध्वज पुत्राकडे राज्य सोपवून वनात तपश्चर्या व संन्यास स्वीकारतो आणि अंतःशांती प्राप्त करतो।

या अध्यायात दत्तात्रेय ममता म्हणजे ‘माझे’पण हे बंधनाचे कारण आहे असे सांगतात. देह, घर, पुत्र, धन इत्यादींवरील आसक्ती दुःख वाढवते; म्हणून संगत्याग, समदृष्टी, वैराग्य आणि आत्मज्ञान-योग यांद्वारे मोक्षमार्गाचा उपदेश करतात।

या अध्यायात योगसाधनेत येणारे उपसर्ग/विघ्न—रोग, आळस, संशय, प्रमाद, इंद्रियविक्षेप तसेच देव-दानव आदींचे प्रलोभन—यांचे वर्णन आहे. सूक्ष्म धारणांचे स्वरूप, प्राणायाम-ध्यान-समाधीची क्रमवार साधना आणि चित्तशुद्धी व वैराग्य यांवर भर दिला आहे. पुढे अणिमा इत्यादी अष्टसिद्धींची लक्षणे सांगून, सिद्धीचा गर्व साधकाला मार्गभ्रष्ट करू शकतो म्हणून विवेक, नम्रता व भक्तीने सावध राहण्याचा उपदेश केला आहे.

या अध्यायात दत्तात्रेय ॐ (प्रणव) याचा योगार्थ सांगतात। अ-उ-म या तीन मात्रांचा देह, प्राण व मनाशी संबंध आणि त्रैलोक्याचे प्रतीकत्व स्पष्ट करून, जप-ध्यान-समाधीने चित्तशुद्धी, ज्ञानप्राप्ती व अखेरीस मोक्षाचा मार्ग वर्णिला आहे।

या अध्यायात सुभाहु काशीच्या राजाला राजधर्म, प्रजापालन, इंद्रियनिग्रह, दान व क्षमा यांचा उपदेश करतो। त्या उपदेशामुळे अलर्क योगमार्गाने मन संयमित करून विषयासक्ती सोडतो, वैराग्य प्राप्त करतो आणि राज्यत्याग करून मोक्षमार्गाकडे वळतो।

या अध्यायात प्रलयकाळी सर्व सृष्टीचा लय होऊन सर्वत्र जलराशीच उरते, आणि नारायणाची योगनिद्रा वर्णिली आहे. त्यातून ब्रह्मदेव प्रकट होऊन सृष्टीचा क्रम सुरू करतो. पुढे कृत-त्रेता-द्वापर-कलि युगे, मन्वंतरे आणि ब्रह्माचा दिवस-रात्र (कल्प) यांचे कालमान शास्त्रानुसार स्पष्ट केले आहे।

या अध्यायात ब्रह्मापासून सृष्टीचा वैकृत सर्गक्रम वर्णिला आहे. रात्र, दिवस आणि संध्या हे काळरूपाने प्रकट होऊन सर्जनप्रक्रियेला चालना देतात. त्रिगुणांच्या प्रभावाने विविध प्राणी, भूतगण व जगाची रचना कशी उत्पन्न होते, त्यांचा स्वभाव व कर्मप्रवृत्ती यांचे पवित्र व क्रमबद्ध वर्णन येथे येते.

या अध्यायात ब्रह्म्याची मानससृष्टी सांगितली आहे—सनकादि व मरीचि इत्यादी प्रजापतींची उत्पत्ती, पुढे स्वायंभुव मनु व शतरूपा, त्यांची संतती आणि मनुवंशाची परंपरा. सृष्टीच्या प्रवाहात धर्मनियम व लोकव्यवस्थेची मांडणीही येते. शेवटी ब्रह्मा अलक्ष्मीच्या अनुचर दुःसह आदि यांना शासन करतो—सज्जनांच्या घरी न जाणे, कलह-लोभ-अधर्म जिथे असेल तिथेच वास करणे आणि मर्यादा न ओलांडणे।

या अध्यायात नीललोहित (रुद्र) यांचा प्रादुर्भाव वर्णिला आहे। त्यांच्या विविध नामांची यादी, त्या नामांचे कारण, तसेच त्यांच्या निवासस्थानांची व दिशांची नेमणूक सांगितली आहे। त्यांच्या पत्नींचे स्वरूप, पुत्रांची वंशपरंपरा, गणांचे विभागीकरण आणि देवांनी केलेली प्रतिष्ठा-विधी संक्षेपाने येते।

या अध्यायात जंबूद्वीपाची विश्वरचना सांगितली आहे। त्यातील विविध वर्षे, पर्वत, नद्या आणि सभोवतालचे समुद्र यांचे क्रमवार वर्णन येते। जगाच्या मध्यभागी मेरुपर्वत असून त्याच्या आधाराने दिशानुसार भूभागांची मांडणी स्पष्ट केली आहे। द्वीप-समुद्रांचे स्वरूप व परिमाण शास्त्रीय रीतीने संक्षेपाने निरूपिले आहे।

या अध्यायात गंगेचे स्वर्गातून अवतरण, शिवजटांमध्ये तिचे धारण आणि नंतर पृथ्वीवर चार दिशांना चार प्रवाहांनी तिचा विस्तार याचे पावन वर्णन आहे. तसेच जंबूद्वीपातील विविध वर्षे (प्रदेश), तेथील धर्म-आचार, लोकांचा स्वभाव, आयुष्य, सुख-दुःख व भोगस्थिती यांचे संक्षिप्त पण स्पष्ट निरूपण केले आहे; गंगास्नानाने शुद्धी व तीर्थमहिमा प्रतिपादित केला आहे।

या अध्यायात नारायणाच्या कूर्मरूपाच्या आधारे भारतवर्षाचे संस्थान नकाशासारखे वर्णिले आहे। नक्षत्रांचा क्रम, त्यानुसार देश-प्रदेशांची मांडणी, तसेच सूर्यादि ग्रहपीडांमुळे जनपदांवर येणारी आपत्ती व तिचे शांती-उपाय संक्षेपाने सांगितले आहेत।

या अध्यायात किम्पुरुष-वर्ष, हरि-वर्ष, इलावृत (मेरु-वर्ष), रम्यक व हिरण्यमय या प्रदेशांचे वर्णन येते—तेथील पर्वत, नद्या, सरोवरे, वने, तसेच दिव्य निवासींचे आचार-विचार व धर्मपालन। भगवान विष्णु-शिवभक्तीने परिपूर्ण जीवनपद्धती आणि उत्तरकुरु या पुण्यभूमीची महतीही सांगितली आहे।

या अध्यायात अग्निदेव ब्राह्मण-युवकाच्या देहात प्रवेश करून त्याला तेज, वाणी व सामर्थ्य देतात। वरूथिनी प्रेम-विरहाने व्याकुळ होऊन प्रेमरोगाने ग्रस्त होते। त्यानंतर कलि छद्मरूप धारण करून लोकांना भ्रमित करतो व धर्ममार्गात अडथळे निर्माण करतो, त्यामुळे कथेला नवा वळण मिळते।

या अध्यायात कलावती (विभावरी) महर्षी स्वरोचिष यांच्यापुढे आपले अंतःकरण उघड करून स्वतःचे समर्पण करते. ती त्यांना ‘पद्मिनी-विद्या’ ही गूढ स्त्रीविद्या प्रदान करते, ज्यामुळे रूप, लावण्य व आकर्षणाची सिद्धी होते असे वर्णन आहे. कथेत लज्जा, धर्ममर्यादा, त्याग आणि भक्तीचा भाव दिसतो; स्वरोचिष तिला धीर देऊन धर्मपूर्वक स्वीकार करतात।

या अध्यायात स्वरोचिष आपल्या तीन पुत्रांना पद्मिनी विद्येने निर्माण केलेल्या त्रिपुर नगरांमध्ये स्थापित करतात, नंतर वनदेवता मृगीशी भेटतात जी त्यांना द्युतिमान या भविष्यातील मनुची जन्म देते. हंसांमधील कौटुंबिक आसक्तीच्या धोक्यावरील तात्त्विक संवादामुळे स्वरोचिषांचा संन्यास होतो, आणि ते आपल्या पत्नींसह कठोर तपश्चर्येद्वारे मोक्ष प्राप्त करतात.

या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी क्रौष्टुकींना आठ निधींचे स्वरूप सांगतात: पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, मुकुंद, नंद, नील आणि शंख, हे पद्मिनी विद्येशी संबंधित दिव्य खजिने आहेत आणि लक्ष्मी देवी यांच्या अधिपत्याखाली आहेत. प्रत्येक निधीचे विशिष्ट गुण (सत्त्व, रजस, तमस) असतात, जे त्यांच्या कृपेला पात्र असलेल्या व्यक्तींचे आचरण, व्यवसाय आणि स्वभावावर प्रभाव टाकतात. हे प्रवचन एक धर्मशास्त्रीय चौकट स्थापित करते, जिथे लक्ष्मी सर्व ऐश्वर्य-देवतांवर सर्वोच्च अधिकार गाजवितात आणि वैश्विक तत्त्वांनुसार समृद्धीचे शासन करतात.

या अध्यायात राजा राक्षसासमोर उभा राहून धर्मयुद्ध करतो आणि ब्राह्मणाची पत्नी त्याच्या बंधनातून मुक्त करतो। राक्षसाचा दर्प शमतो, राजधर्म व प्रजापालनाचे कर्तव्य स्पष्ट होते आणि राज्यात पुन्हा शांतता नांदते।

या अध्यायात प्रजापतीच्या वंशात निर्माण झालेला कलह शांत करण्यासाठी देवर्षी ‘मैत्री-इष्टि’ करतात व परस्पर मैत्री दृढ करतात. पुढे सरस्वतीदेवीच्या अनुग्रहासाठी ‘सारस्वती-इष्टि’चे विधान येते, ज्यामुळे वाणी, विद्या व धर्माची वृद्धी होते. अखेरीस पुण्यकर्माच्या फलाने उत्तम मनूचा जन्म वर्णिला असून औत्तम मन्वंतराची प्रस्तावना मांडली आहे.

या अध्यायात धर्मनिष्ठ राजा स्वाराष्ट्र याची कथा येते. हरिणी-राणीच्या शापामुळे त्याच्या राज्यात संकटे व अशांतता पसरते; राजा दुःखातून प्रायश्चित्त करून धर्ममार्गावर स्थिर होतो. अखेरीस तामस मनूचा उदय आणि तामस-मन्वंतराच्या आरंभाचा प्रस्ताव मांडला आहे.

या अध्यायात सहाव्या मन्वंतरातील चाक्षुष मनूचे वर्णन, त्या काळातील देव-ऋषी व प्रजापती-संबंध, तसेच बालकांना पळविणाऱ्या राक्षसीची कथा येते। भय-करुणेच्या रसांतून कुल-गोत्र, नातेवाईकपणा, दत्तकत्व इत्यादींच्या आधारे ‘आपले कोण’ हा प्रश्न मांडून कुटुंबधर्म व रक्षणधर्माची महती स्पष्ट केली आहे।

या अध्यायात सूर्यदेवांची स्तुती असून त्यांच्या तेजाचा विभाग व लोकांत त्याचा प्रसार कसा होतो याचे वर्णन आहे। विवस्वानाची वंशावळ, विशेषतः छायापुत्रांची परंपरा, त्यांची नावे, गुणधर्म व धर्मपालन यांचा संक्षेपाने उल्लेख येतो। सूर्यकृपेने वंशवृद्धी, राजधर्म आणि लोकहिताची प्रेरणा अधोरेखित होते।

या अध्यायात स्वायंभुवापासून सुरू होणाऱ्या सात मनूंविषयी ऐकलेले क्रौष्टुकी पुढे येणाऱ्या मनूंविषयी विचारतात. मार्कंडेय सूर्य आणि छाया यांचे पुत्र, आठवे मनू सावर्णी यांचे वर्णन करतात: त्यांच्या युगातील सप्तर्षी, प्रत्येकी वीस देवांचे तीन गण (सुतपा, अमिताभ आणि मुख्य), भावी इंद्र म्हणून विरोचनपुत्र बली, आणि सावर्णीचे पुत्र म्हणून जन्मणारे राजे.

या अध्यायात महिषासुराचा उदय, त्याच्या दर्पामुळे देवांचा पराभव आणि त्रैलोक्याची पीडा वर्णिली आहे. देव ब्रह्मा‑विष्णु‑शिवांकडे शरण जातात. त्यांच्या क्रोध‑शोकातून उत्पन्न झालेले तेज एकत्र होऊन महादेवी प्रकट होते; देव आपापली आयुधे व अलंकार अर्पण करतात. स्तुतींनी प्रसन्न झालेली देवी महिषासुर-वधासाठी युद्धाचा निर्धार करते.

महिषासुराचा वध झाल्यानंतर सर्व देव देवीकडे येऊन भक्तिभावाने स्तुती करतात व तिच्या पराक्रम‑करुणेचे गुणगान करतात। देवी प्रसन्न होऊन देवतांचे भय व दुःख दूर करते, वर देते आणि धर्मरक्षणासाठी काळोवेळी प्रकट होण्याचे आश्वासन देते।

या अध्यायात शुम्भ देवीच्या सौंदर्याने मोहित होऊन धूम्रलोचनाला दूत म्हणून पाठवतो—देवीला समजावून किंवा बळाने घेऊन येण्यासाठी. धूम्रलोचन सैन्यासह येऊन गर्वाने कठोर वचने बोलतो. देवी त्याचा दर्प धिक्कारून क्रोधात केवळ हुंकारानेच त्याला भस्म करते. धूम्रलोचनवधाची वार्ता कळताच शुम्भ संतप्त होतो आणि देवीशी युद्धासाठी चंड व मुंड यांना पाठवतो.

या अध्यायात देवीच्या उग्र पराक्रमाने असुरसेना उद्ध्वस्त होते. रक्तबीजाला असा वर मिळालेला असतो की त्याच्या शरीरातून पडलेल्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून नवा रक्तबीज उत्पन्न होतो, म्हणून युद्ध अत्यंत कठीण बनते. तेव्हा देवीच्या तेजातून मातृका प्रकट होतात—ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, ऐंद्री आणि चामुण्डा—आणि आपल्या-आपल्या शक्तींनी दैत्यांचा संहार करतात. काली/चामुण्डा रक्त पितात व मातृका पडलेले रक्त गोळा करतात, त्यामुळे रक्तबीजाची पुनरुत्पत्ती थांबते. अखेरीस देवीच्या प्रहाराने रक्तबीजवध होतो; देव स्तुती करतात आणि जगात शांती प्रस्थापित होते.

या अध्यायात देवी अंबिका शुंभाशी घोर संग्राम करतात. शुंभाचा अहंकार, त्याची माया व दैत्यसेना देवीच्या तेजाने नष्ट होते आणि अखेरीस शुंभवध होतो. नंतर ज्या-ज्या देव्या वेगवेगळ्या रूपांनी प्रकट झाल्या होत्या त्या सर्व अंबिकेत पुन्हा लीन होतात; देव स्तुती करतात आणि जगात शांती प्रस्थापित होते.

या अध्यायात देवीमाहात्म्याची फलश्रुती व देवीची संरक्षण-प्रतिज्ञा सांगितली आहे। जगन्माता म्हणते की जो श्रद्धेने याचे पठण, श्रवण किंवा स्तुती करतो त्याचे भय, रोग, दुःख, दारिद्र्य व शत्रू नष्ट होतात; आयुष्य, कीर्ती, धन-समृद्धी आणि संततीसुख वाढते। युद्ध, राजदरबार, अग्नी, जल, वन, चोरभय व ग्रहपीडा यांत देवी सहाय्य करते। नवरात्र, चंडीपाठ, होम, दान व व्रतांसह पाठ केल्यास विशेष फल व शेवटी कल्याण व मोक्षप्राप्तीची प्रशंसा केली आहे।

या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी देवी माहात्म्याचा उपसंहार करताना देवीच्या महिषासुर, शुंभ, निशुंभ आणि रक्तबीज यांच्यावरील विजयांचा सारांश देतात, नंतर चार भविष्यातील मन्वंतरांच्या विस्तृत भविष्यवाणीपर यादीकडे संक्रमण करतात. हा अध्याय नवव्या ते तेराव्या वैश्विक युगांसाठी मनु, इंद्र, दिव्य प्राणी, सप्तर्षी आणि राजघराण्यांची पद्धतशीरपणे मांडणी करतो, जे चक्रीय काळ आणि व्यवस्थित वैश्विक उत्तराधिकाराचे पौराणिक दृष्टिकोन दर्शवते.

या अध्यायात, ब्राह्मण ऋषी रुची, आपल्या पितरांच्या विवाह करण्याच्या आज्ञेने व्याकुल होऊन, ब्रह्मदेवाची प्रसन्नता मिळवण्यासाठी शंभर वर्षे तपश्चर्या करतात. ब्रह्मदेव त्यांना प्रजापती पद देतात आणि श्राद्धाद्वारे पितरांचा सन्मान करण्याचा आदेश देतात. नंतर रुची नदीकाठी एक विस्तृत स्तोत्र म्हणतात, ज्यात एकोणतीस वर्गांच्या पितरांची स्तुती केली जाते, जे देवता, ऋषी आणि समाजाच्या सर्व वर्गांद्वारे स्वर्ग, अंतरिक्ष आणि पाताळ या तीन लोकांमध्ये पूजले जातात. हा अध्याय पितरांच्या रक्षणाच्या आणि समृद्धी, संतान आणि आध्यात्मिक पुण्य देण्याच्या प्रार्थनांसह समाप्त होतो.

या अध्यायात अप्सरा प्रम्लोचा तपस्वी रुची आणि पुष्कराची कन्या मालिनी यांच्या विवाहाची व्यवस्था करते, ज्यापासून रौच्य मनूचा जन्म होतो. हा अध्याय रौच्य मन्वंतराच्या वर्णनाचा समारोप करतो आणि या वृत्तांताचे श्रवण केल्याने मिळणारे आध्यात्मिक पुण्य, ज्यामध्ये समृद्धी, आरोग्य आणि पितरांची कृपा यांचा समावेश आहे, त्याचे विधान करतो.

या अध्यायात, श्रद्धावान शिष्य शांती अग्नीची स्तुती करून आपल्या गुरुच्या कल्याणासाठी, पवित्र यज्ञकुंडाच्या पुनर्स्थापनेसाठी आणि एका उत्कृष्ट पुत्राच्या जन्मासाठी स्वार्थरहितपणे वर मागतो. या गुरुभक्तीने अग्नी अत्यंत प्रसन्न होऊन सर्व वर देतो आणि भविष्यवाणी करतो की गुरुचा पुत्र भौत्य चौदाव्या मन्वंतराचा मनू होईल, ज्याचे दिव्य गण, ऋषी, इंद्र शुची आणि राजे त्यानंतर सविस्तरपणे वर्णिले आहेत. हा अध्याय चौदा मन्वंतरे योग्य क्रमाने ऐकल्याने मिळणाऱ्या आध्यात्मिक गुणांच्या सर्वसमावेशक उल्लेखाने समापतो, असे श्रवण देवता आणि ऋषींना प्रसन्न करते, पापांचा नाश करते आणि शुभ आध्यात्मिक गंतव्याकडे नेते हे पुष्टीकरण करतो.

या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी चारही वेदांचे ब्रह्मांडीय उगम स्पष्ट करतात, प्रत्येक वेद कसा ब्रह्मदेवाच्या एका विशिष्ट मुखातून उत्पन्न झाला आणि रजोगुण, सत्वगुण किंवा तमोगुण यांनी कशा प्रकारे वैशिष्ट्यीकृत झाला, हे वर्णन करतात. ह्या प्रवचनात वेद 'ॐ' या आदिनादात कसे विलीन झाले, आदित्य नामक परमतेजाबरोबर एकरूप झाले, आणि ब्रह्मा, विष्णू व रुद्र यांच्याद्वारे सृष्टि, स्थिति व प्रलय या ब्रह्मांडीय कार्यांशी कसे संबंधित आहेत, हे स्पष्ट होते. शेवटी, हा अध्याय परम पुरुषालाच वेदांचे आत्मा मानतो, जो वेदांताद्वारे प्राप्य आहे.

या अध्यायात मार्कंडेय ब्रह्मदेवाच्या जगाच्या निर्मितीचे वर्णन करतात, ज्यात वर्ण, आश्रम आणि भौगोलिक वैशिष्ट्यांचा समावेश आहे, त्यानंतर कश्यपांच्या तेरा पत्नींच्या माध्यमातून झालेल्या संततीची सविस्तर वंशावळ दिली आहे, ज्यामुळे देव, दैत्य, नाग, गंधर्व आणि इतर प्राण्यांचे उगम स्पष्ट होतात. जेव्हा दैत्यांनी देवांना पराभूत करून तीनही लोकांवर आपले वर्चस्व स्थापित केले, तेव्हा अदितीने कठोर तपश्चर्या केली आणि सूर्यदेवाची एक विस्तृत स्तुती रचली, ज्यामुळे सूर्यदेव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. हा अध्याय गूढवादी श्लोकांसह समाप्त होतो, ज्यात सूर्याला ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर यांचे एकत्रित स्वरूप मानले आहे, आणि सृष्टी, स्थिती आणि प्रलय या तिन्ही कार्यांवर नियंत्रण ठेवणारी एकमेव शक्ती म्हणून ओळखले आहे.

या अध्यायात, संज्ञा सूर्याच्या तीव्र तेजाला सहन करू शकत नाही म्हणून आपल्या छाया-रूप छायेला आपल्या जागी ठेवून तपश्चर्या करण्यासाठी निघून जाते, आणि यमाला हा छळ समजल्यावर कुटुंबात संघर्ष निर्माण होतो. विश्वकर्मा सूर्याचे तेज कमी करतात, त्या अतिरिक्त तेजाला शाकद्वीपावर ठेवतात, ज्यामुळे वैश्विक उलथापालथ होते आणि नंतर देवता, ऋषी आणि दिव्य संगीतकार यांची सूर्यदेवाची स्तुती करणारी भव्य दिव्य सभा भरते. हा पवित्र वृत्तांत ऐकल्याने जीवनाच्या अंती सूर्यलोक प्राप्त होतो अशी मोक्षदायी अभयवाणी या अध्यायाच्या शेवटी आहे.

या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी सूर्याच्या अतिरिक्त तेजापासून विश्वकर्माने देवतांचे दिव्य अस्त्र-शस्त्र कशी निर्माण केली, त्याचा उल्लेख करतात, ज्यात विष्णूचा सुदर्शन चक्र आणि शंकराचा त्रिशूल यांचा समावेश आहे. सूर्य आणि संज्ञा यांचे अश्वरूपात मिलन झाल्यामुळे अश्विनीकुमार, रेवंत आणि वैवस्वत मनू यांचा जन्म झाल्याचे वर्णन येथे आहे, तसेच भविष्यातील सावर्णि मनूचा उल्लेख आणि या पवित्र वृत्तांत श्रवण केल्याने मिळणाऱ्या आध्यात्मिक पुण्याचा उपदेश दिलेला आहे.

या अध्यायात, सूर्याने दहा हजार वर्षांचे आयुष्य दिलेला एक राजा आपल्या प्रिय पत्नी, मुले आणि प्रजेपेक्षा जास्त जगण्याच्या संभावनेमुळे तीव्र वेदना अनुभवतो, हे आशीर्वाद नव्हे तर आपत्ती आहे असे ओळखतो. तो सूर्याला प्रसन्न करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या करतो, त्यानंतर सूर्य त्याच्या संपूर्ण राज्याला विस्तारित आयुष्य देतो, निस्वार्थ भक्तीचे सामर्थ्य दाखवतो. हा अध्याय या सूर्य-माहात्म्याचे पठण किंवा श्रवण करणाऱ्यांसाठी आध्यात्मिक गुणांचे वर्णन करणाऱ्या तपशीलवार फलश्रुतीसह समाप्त होतो.

या अध्यायात, मनूचा पुत्र पृषध्र शिकारीत असताना चुकून एका ब्राह्मणाची यज्ञीय गाय जंगली प्राण्यासमजून मारतो. ब्राह्मणपुत्र बभ्रव्य पृषध्राला शूद्र होण्याचा शाप देतो, आणि राजा प्रतिशाप देण्याचा प्रयत्न करतो, परंतु मौलिन ऋषी क्रोधाच्या विनाशकारी स्वभावाबद्दल आणि अज्ञानाने कृत्ये करणाऱ्यांवर करुणा दाखवण्याच्या गुणाबद्दल ज्ञान सांगतात. पृषध्र अपरिवर्तनीय शापाचा परिणाम म्हणून आपल्या पतित स्थितीला स्वीकारतो, असा या अध्यायाचा समारोप होतो.

या अध्यायात, युद्धापासून माघार घेऊन वैश्य धर्म स्वीकारलेल्या पित्याच्या पोटी जन्मलेला भलंदन, राजर्षी निप यांच्याकडून दिव्य अस्त्रे प्राप्त करतो आणि आपले पैतृक राज्य परत मिळवण्यासाठी आपल्या पितृव्य भावांचा पराभव करतो. त्याचे वडील नाभाग सिंहासन नाकारतात, आपल्या वडिलांच्या आज्ञेचे उल्लंघन केल्याचे कारण देऊन, ज्यावर भलंदनाची आई सुप्रभा हे शाप उघड करते की एका स्त्रीला अत्याचारापासून वाचवण्यात अपयशी ठरल्याबद्दल तिचा पती राजा सुदेव यांचे वैश्यात रूपांतर झाले. हा अध्याय हे तत्त्व स्थापित करतो की क्षत्रिय ओळख ही दुर्बलांचे रक्षण करण्याच्या कर्तव्याद्वारे ठरते, केवळ जन्माने नाही.

या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी क्रौष्टुकीला राजकुमार वत्सप्रीच्या वीरगाथा सांगतात, ज्यात तो दैत्य कुजंभाचा पराभव करून राजकुमारी मुदावतीचा हात मिळवतो. कुजंभाच्या सुनंदा नावाच्या शक्तिशाली गदेचे गुप्त दोष उघड होते, ती स्त्रीच्या स्पर्शात आल्यावर आपली शक्ती गमावते, आणि मुदावतीच्या भक्ती व वत्सप्रीच्या पराक्रमाने मिळून विजय कसा मिळतो हे दाखवले जाते. हा अध्याय वत्सप्रीच्या राजापदावरील धर्मपरायण राज्याभिषेकाने समापतो, ज्यामध्ये योग्य यज्ञ, प्रजेचे रक्षण आणि धार्मिक शासन यांचा समावेश आहे.

या अध्यायात, राजा खानित्र ऋषी वशिष्ठ यांच्याकडून जाणून घेतात की त्यांचे भाऊ आणि कुलपुरोहित दुष्ट मंत्री शौरीच्या कपटामुळे मृत्यू पावले, आणि पश्चात्तापाने व्यापलेले, ते द्विजांच्या नाशासाठी स्वतःला दोष देतात. आपल्या पुत्र क्षुप यांच्या बहालीसाठी सिंहासन सोडून, खानित्र आपल्या तीन पत्नींसह वनात निवृत्त होतात आणि तीनशे पन्नास वर्षे कठोर तपश्चर्या करतात. शेवटी, ते पुण्यमय स्वर्गलोक प्राप्त करतात, तर त्यांच्या भक्तिमय पत्नी सालोक्य प्राप्त करून आपल्या पतीच्याच लोकात वास करतात.

या अध्यायात, हजारो यज्ञ करण्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या निपुत्रिक राजा खानिनेत्राला, पितरांच्या विधीसाठी मांस शोधताना वनात दोन हरणे दिसतात. त्यांच्या गंभीर संवादाद्वारे, हरणे हे विरोधाभास स्पष्ट करतात की निपुत्रिकपणा आणि संतती असणे दोन्ही दुःखाचे कारण बनतात, पहिले उद्देशाच्या अभावामुळे, तर दुसरे ममत्वातून उत्पन्न होणाऱ्या अनंत काळजीमुळे. अध्यायाच्या शेवटी राजा पुत्रप्राप्तीसाठी हिंसेऐवजी तपश्चर्या निवडतो, जे स्पर्धात्मक धर्म जबाबदाऱ्यांमध्ये नेव्हिगेट करताना नैतिक सूक्ष्मता दर्शवते.

या अध्यायात महर्षी मार्कंडेय राजकुमार अविक्षिताच्या जन्माचे वर्णन करतात, ज्यांच्या जन्माच्या वेळी शुभ ग्रहयोग होते, बृहस्पति, शुक्र, सोम आणि बुधांनी अनुग्रह केला होता, तर पापग्रहांचा स्पर्श झाला नव्हता, जो त्यांच्या पंडित आणि पराक्रमी राजा म्हणून असाधारण नियतीचे सूचक होते. हा अध्याय अविक्षिताचे धार्मिक आचरण आणि राजा बलाने राजकुमारी वैशालिनीचे अधर्मी अपहरण केल्याचा तफावत दाखवतो, ज्यामुळे धर्म आणि स्वयंवराच्या स्वायत्ततेच्या रक्षणासाठी एकत्रित क्षत्रिय राजे उठले.

या अध्यायात, राजा करंधाम आपला पुत्र अविक्षित याचा उद्धार करण्यासाठी तीन दिवसांचे युद्ध लढतो. एका स्वयंवरात एका कुमारिकेच्या बलात्कारपूर्वक अपहरणापासून रक्षण करताना अविक्षिताला अनेक राजांनी बंदी बनवले होते. विजय मिळवूनही आणि विवाहाचा प्रस्ताव असतानाही, स्वतःच्या मानहानीच्या भावनेमुळे अविक्षित विवाहास नकार देतो, ज्यामुळे ती समर्पित कुमारिका वनात कठोर तपश्चर्या करू लागते. तेथे एक दिव्य दूत तिला भविष्यवाणी करतो की ती एका चक्रवर्ती सम्राटाची माता होईल, जो सात खंडांमध्ये धर्माची स्थापना करील आणि तारुजिद नामक राक्षसाचा वध करील.

या अध्यायात, करंधमाचा पुत्र दानव दृढकेशाने अपहृत केलेल्या कन्येचा उद्धार करतो, युद्धात त्या राक्षसाचा वध करतो आणि देवतांकडून एका वीर पुत्रासाठी वर प्राप्त करतो, जो चक्रवर्ती होईल. त्यानंतर ती उद्धरण केलेली कन्या रसातळातील आपल्या असाधारण प्रवासाचे वर्णन करते, जिथे नागांनी आपल्या संततीसाठी तिचे संरक्षण मागितले होते, तिच्या भावी संततीचे वैश्विक महत्त्व प्रकट करताना.

या अध्यायात, राजकुमार आपल्या पत्नी आणि पुत्रासह आनंदाने आपल्या वडिलांच्या राज्यात परततो, ज्यामुळे उत्सव होतात आणि नातवाला भार्गवांच्या अंतर्गत वेद आणि युद्धकलेचे शिक्षण मिळते. जेव्हा राजा विशाल वनात निवृत्त होऊन आपला मुलगा अविक्षित याला सिंहासन देऊ इच्छितो, तेव्हा अविक्षित नकार देतो, असे म्हणून की दुसऱ्याच्या प्रयत्नाने मुक्त झालेल्याला राज्य करण्याचे स्वाभिमान नसते. हा अध्याय मरुत्ताचा राजा म्हणून राज्याभिषेक आणि राजा करंधम आणि त्याची पत्नी विरा यांच्या कठोर तपश्चर्येद्वारे इंद्रासोबत सालोक्य प्राप्तीने समाप्त होतो.

या अध्यायात, राजा मरुत्त, सात तपस्व्यांच्या सर्पदंशाने मृत्यूमुळे क्रोधित होऊन, संपूर्ण नागकुलाचा नाश करण्यासाठी संवर्तक अस्त्राचा प्रयोग करतो. भयभीत नाग एका सद्गुणवान स्त्रीच्या शरणात जातात, जिने त्यांना पूर्वी निर्भयता दिली होती, आणि ती आपल्या पती राजा अविक्षितीकडे त्यांच्या पुत्राच्या कोपाला आवर घालण्यासाठी मध्यस्थी करते. हा अध्याय शरणागतांचे रक्षण करणे हे अभंग क्षत्रिय धर्म स्थापित करतो, हे दाखवून की धर्म हा वैयक्तिक सूडापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

या अध्यायात, संत मार्कंडेय जिज्ञासू क्रौष्टुकीला राजा मरुत्ताच्या वंशावळीचे वर्णन करतात, विशेषतः मरुत्ताच्या ज्येष्ठ पुत्र नरिष्यंतावर लक्ष केंद्रित करतात, जो पंच्येहत्तर हजार वर्षांच्या राज्यानंतर आणि वनातील तपश्चर्येसाठी प्रस्थान झाल्यानंतर त्याच्या उत्तराधिकारी होतो. आपल्या पूर्वजांच्या धार्मिक आचरणाचा विचार करून, नरिष्यंत एक अद्वितीय यज्ञ करतो, जो अभूतपूर्व उदारतेने चिन्हांकित होतो, ज्यामुळे सर्व ब्राह्मणांना संपत्ती प्राप्त होते आणि संपूर्ण पृथ्वीच्या लोकसंख्येचे वैदिक विधी संस्कृतीत रूपांतर होते, त्याच्या धर्मपरायण राज्यादरम्यान चार प्रदेशांमध्ये लाखो यज्ञांचे दस्तावेजीकरण केले जाते.

या अध्यायात, राजा नरिष्यंत आपल्या पुत्र दम याला राज्याभिषेक केल्यानंतर, आपल्या तपस्वी पत्नी इंद्रसेनेसह वनात निवृत्त होतो, परंतु मृगयाकर्ता वपुष्मत याच्याकडून त्याचा क्रूर हत्या होते, जो भूतकाळातील पराभवाचा बदला घेण्यासाठी त्याच्या पुत्राचा शत्रू होता. इंद्रसेना दम याला धर्मयुक्त प्रतिशोधाचे ऐतिहासिक उदाहरणे देऊन आणि क्षत्रिय धर्म राखण्याचे आव्हान देऊन एक विस्तृत संदेश पाठवते, नंतर आपल्या पतीच्या देहाला मिठी मारून सतीच्या कृतीत चिताग्नीत प्रवेश करते.

या अध्यायात, मारले गेलेले राजा नरिष्यंत यांचे पुत्र राजकुमार दम, आपल्या पित्याचा खून करणाऱ्या शूद्र तपस्वी वपुष्मत विरुद्ध सैन्य अभियान नेऊन सूडाची प्रतिज्ञा पूर्ण करतात. देवीय प्राण्यांनी पाहिलेल्या भीषण युद्धानंतर, दम वपुष्मत आणि त्याच्या नातेवाईकांना ठार मारतात, नंतर आपल्या पित्याच्या पितर संस्कारांसाठी स्वतःचे रक्त आणि मांस अर्पण करून पुत्रधर्माची पराकाष्ठा गाठतात. हा अध्याय सूर्यवंशी राजे धर्म आणि वेदांत ज्ञानाचे आदर्श म्हणून गौरवित समाप्त होतो, त्यांचे कृत्य ऐकल्याने सर्व पापांतून मुक्त होता येते असे घोषित करतो.