Sarga 69

Verse 1

एवंविलपमानस्यरावणस्यदुरात्मनः ।श्रुत्वाशोकाभितप्तस्यत्रिशिरावाक्यमब्रवीत् ।।।।

अशा रीतीने शोकाने संतप्त दुरात्मा रावणाचा विलाप ऐकून त्रिशिराने त्यास हे वचन सांगितले।

Verse 2

एवमेवमहावीर्योहतोनस्तातमध्यमः ।न तुसत्पुरुषाराजन्विलपन्तियथाभवान् ।।।।

होय, आमचा महावीर—तुमचा मध्यम पिता-तुल्य काका—हत झाला आहे; पण, हे राजन्, सत्पुरुष तुमच्यासारखा विलाप करीत नाहीत।

Verse 3

नूनंत्रिभुवनस्यापिपर्याप्तस्त्वमसिप्रभो ।स कस्मात्प्राकृतइवशोचस्यात्मानमीदृशम् ।।।।

निश्चितच, हे प्रभो! तुम्ही तर त्रिभुवनालाही वश करण्यास समर्थ आहात; मग अशा रीतीने सामान्य मनुष्याप्रमाणे स्वतःसाठी शोक का करता?

Verse 4

ब्रह्मदत्ताऽस्तितेशक्तिःकवचस्सायकोधनुः ।सहस्रखरसंयुक्तोरथोमेघस्वनोमहान् ।।।।

हे वीर! तुला ब्रह्मदत्त प्रसाद लाभले आहेत—शक्ती, कवच, सायक व धनुष्य; तसेच सहस्र गाढवांनी युक्त, मेघगर्जनेसारखा नाद करणारा महान रथही तुझ्याकडे आहे।

Verse 5

त्वयाऽसकृद्विशस्त्रेणविशस्तादेवदानवाः ।स सर्वायुधसम्पन्नोराघवंशास्तुमर्हसि ।।।।

तू वारंवार, शस्त्र नसतानाही, देव व दानवांना पराभूत केलेस। आता सर्व आयुधांनी सज्ज होऊन तू राघव (राम) यास दमन करण्यास योग्य आहेस॥

Verse 6

कामंतिष्ठमहाराजनिर्गमिष्याम्यहंरणम् ।उद्धरिष्यामितेशत्रूंन्गरुडःपन्नगानिव ।।।।

महाराज, आपण निर्धास्त रहा; मी रणांगणात जाऊन आपल्या शत्रूंना गरुड जसा नागांना उचलून नेतो तसा उखडून टाकीन।

Verse 7

शम्बरोदेवराजेननरकोविष्णुवायथा ।तथाऽद्यशयितारामोमयायुधिनिपातितः ।।।।

जसा देवराजाने शंबराला पाडले आणि विष्णूंनी नरकाचा वध केला, तसाच आज मी रणांगणात रामाला पाडून भूमीवर शयित करीन।

Verse 8

श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।

त्रिशिरसाचे वचन ऐकून राक्षसाधिपती रावण, काळाच्या प्रेरणेने, स्वतःला जणू पुनर्जन्म मिळाल्यासारखे मानू लागला।

Verse 9

श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंदेवान्तकनरान्तकौ ।अतिकायश्चतेजस्वीबभूवुर्युद्धहर्षिताः ।।।।

त्रिशिराचे वचन ऐकून देवान्तक व नरान्तक तसेच तेजस्वी अतिकाय—सर्वजण युद्धासाठी हर्षित व उत्सुक झाले।

Verse 10

ततोऽहमहमित्येवगर्जन्तोनैरृतर्षभाः ।रावणस्यसुतावीराश्शक्रतुल्यपराक्रमाः ।।।।

मग रावणाचे वीर पुत्र—नैरृतांतील वृषभ, शक्रासमान पराक्रमी—‘मी, मी’ असे म्हणत गर्जना करू लागले।

Verse 11

अन्तरिक्षगतास्सर्वेसर्वेमायाविशारदाः ।सर्वेत्रिदशदर्पघ्नास्सर्वे च रणदुर्जयाः ।।।।

ते सर्वे अंतरिक्षात संचार करणारे होते; सर्वे मायाविद्येत निपुण होते; सर्वे त्रिदशांचा दर्प नाश करणारे होते; आणि सर्वे रणात दुर्जेय होते।

Verse 12

सर्वेसुबलसम्पन्नास्सर्वेविस्तीर्णकीर्तयः ।सर्वेसमरमासाद्य न श्रूयन्तेस्मपराजिताः ।।।।देवैरपिसगन्धर्वैस्सकिन्नरमहोरगैः ।

ते सर्वजण अपार बलसंपन्न होते, सर्वांची कीर्ती दूरवर पसरलेली होती. रणांगणात उतरल्यावर ते कधी पराभूत झाले असे ऐकिवातही नव्हते—देव, गंधर्व, किन्नर आणि महोरग (महान् नाग) यांनाही त्यांना जिंकता येत नसे.

Verse 13

सर्वेस्त्रविदुषोवीरास्सर्वेयुद्धविशारदाः ।।।।सर्वेप्रसवरविज्ञानास्सर्वेलब्धवरास्तथा ।

ते सर्वे शस्त्रविद्येत निपुण वीर होते, सर्वे युद्धकौशल्यात प्रवीण होते. सर्वे यज्ञकर्म व वैदिक ज्ञान जाणणारे होते आणि सर्वांनी वरदानही प्राप्त केले होते.

Verse 14

सतैस्तथाभास्करतुल्यवर्चसैःपुस्त्रैर्वृतश्शत्रुबलप्रमार्दनैः ।रराजराजामघवान्यथामरै ।र्वृतोमहादानवदर्पनाशनैः ।।।।

सूर्यासारख्या तेजाने दीप्त, शत्रुसैन्याचा संहार करणाऱ्या शेकडो पुत्रांनी वेढलेला तो राजा (रावण) असा शोभून दिसला, जसा महादानवांचा दर्प नाश करणाऱ्या अमरांनी वेढलेला इंद्र शोभतो.

Verse 15

स पुत्रान् सम्परिष्वज्यभूषयित्वा च भूषणैः ।आशीर्भिश्चप्रशस्ताभिःप्रेषयामाससम्युगे ।।।।

त्याने पुत्रांना घट्ट आलिंगन दिले, अलंकारांनी त्यांना भूषविले आणि प्रशस्त, मंगलमय आशीर्वाद देऊन त्यांना रणासाठी पाठविले.

Verse 16

युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौचापिरावणः ।रक्षणार्थंकुमाराणांप्रेषयामाससंयुगे ।।।।

कुमारांच्या रक्षणासाठी रावणाने आपल्या युद्धोन्मत्त व मत्त या दोन्ही भावांनाही रणात पाठविले.

Verse 17

तेऽभिवाद्यमहात्मानंरावणंरिपुरावणम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंचैवमहाकायाःप्रतस्थिरे ।।।।

ते महाकाय वीर शत्रुनाशक महात्मा रावणास वंदन करून, त्याची प्रदक्षिणा घालून, युद्धासाठी प्रस्थान केले।

Verse 18

सर्वौषधीभिर्गन्धैश्चसमालभ्यमहाबलाः ।निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाषडेतेयुद्धकाङ्क्षिणः ।।।।

युद्धाची इच्छा धरून ते सहा श्रेष्ठ राक्षस-नायक महाबलवान, सर्व औषधी व सुगंधी द्रव्यांनी अंगाला लेप लावून बाहेर निघाले।

Verse 19

त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वौनिर्जग्मुःकालचोदिताः ।।।।

त्रिशिरा व अतिकाय, देवान्तक व नरान्तक, तसेच महोदर व महापार्श्व—हे सर्व काळाच्या प्रेरणेने बाहेर पडले।

Verse 20

ततस्सुदर्शनंनागंनीलजीमूतसन्निभम् ।ऐरावतकुलेजातमारुरोहमहोदरः ।।।।

त्यानंतर महोदराने निळ्या मेघासारखा श्याम, ऐरावत-कुलात जन्मलेला ‘सुदर्शन’ नावाचा हत्ती आरोहिला।

Verse 21

सर्वायुधसमायुक्तंतूणीभिश्चस्वलङ्कृतम् ।रराजगजमास्थायसवितेवास्तमूर्धनि ।।।।

सर्व आयुधांनी सुसज्ज आणि तूणीरांनी अलंकृत होऊन तो हत्तीवर आरूढ झाला; आणि पश्चिमेच्या अस्तशिखरावरच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होऊन शोभून दिसला।

Verse 22

हयोत्तमसमायुक्तंसर्वायुधसमाकुलम् ।आरुरोहरथश्रेष्ठंत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।

उत्तम घोड्यांनी युक्त आणि सर्व प्रकारच्या आयुधांनी भरलेला तो श्रेष्ठ रथ रावणपुत्र त्रिशिरा आरूढ झाला।

Verse 23

त्रिशिरारथमास्थायविरराजधनुर्धरः ।सविद्युदुल्कश्शैलाग्रेस्सेन्द्रइवाम्बुदः ।।।।

रथावर आरूढ झालेला धनुर्धर त्रिशिरा तेजाने झळकला—जणू पर्वतशिखरावर विद्युत् व उल्कांनी युक्त असा मेघ, ज्यात इंद्र विराजमान आहे।

Verse 24

त्रिभिःकिरीटैश्शुशुभेत्रिशिरास्सरथोत्तमे ।हिमवानिशैलेन्द्रस्त्रिभिःकाञ्चनपर्वतैः ।।।।

उत्तम रथावर असलेला त्रिशिरा तीन किरीटांनी शोभून दिसला—जसा पर्वतराज हिमवान तीन सुवर्णशिखरांनी दीप्त होतो।

Verse 25

अतिकायोऽपितितेजस्वीराक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।आरुरोहरथश्रेष्ठंश्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

तेव्हा तेजस्वी अतिकायही—राक्षसराजाचा पुत्र, सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ—त्या श्रेष्ठ रथावर आरूढ झाला।

Verse 26

सुचक्राक्षंसुसंयुक्तंस्वनुकर्षंसुकूबरम् ।तूणीबाणासनैर्दीप्तंप्रासासिपरिघाकुलम् ।।।।

त्या रथाचे चक्रनाभी सुंदर होत्या, सांधे घट्ट होते, धुरा बलवान् आणि कूबर सुदृढ होता। तो तूणी, बाण व धनुष्यांनी तेजस्वी दिसत होता आणि भाले, खड्ग व परिघांनी गजबजलेला होता।

Verse 27

सकाञ्चनविचित्रेणमकुटेनविराजता ।भूषणैश्चबभौमेरुःप्रभाभिरिवभासयन् ।।।।

विचित्र सुवर्णमुकुटाने तो उजळून निघाला आणि सर्वांग भूषणांनी विभूषित होऊन, आपल्या प्रभेने सर्वत्र प्रकाश पसरवीत मेरुपर्वतासारखा भासला।

Verse 28

स रराजरथेतस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।वृतोनैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ।।।।

त्या रथावर तो महाबली राजपुत्र, नैरृत-शार्दूलांसारख्या राक्षसवीरांनी वेढलेला, देवांमध्ये वज्रपाणी इंद्रासारखा शोभून दिसला।

Verse 29

हयमुच्चैश्श्रवःप्रख्यंश्वेतंकनकभूषणम् ।मनोजवंमहाकायमारुरोहनरान्तकः ।।।।

नरान्तक उच्छैःश्रवसासारख्या प्रसिद्ध, श्वेतवर्ण, सुवर्णभूषणांनी अलंकृत, मनाच्या वेगासारखा द्रुत आणि महाकाय अश्वावर आरूढ झाला।

Verse 30

गृहीत्वाप्रासमुल्काभंविरराजनरान्तकः ।शक्तिमादायतेजस्वीगुहशशिखिगतोयथा ।।।।

उल्केसारखा प्रखर भाला हातात घेऊन नरान्तक तेजाने झळकला। शक्ती-भाला धारण करून तो मयूरध्वज गुह (स्कंद) जसा शोभतो तसा शोभला।

Verse 31

देवान्ककस्समादायपरिघंवज्रभूषणम् ।परिगृह्यगिरिंदोर्भ्यांवपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ।।।।

देवान्तकाने वज्रासारख्या कठोर भूषणांनी अलंकृत परिघ उचलला। तो दोन्ही बाहूंनी घट्ट धरून तो जणू गिरिधारी विष्णूच्या स्वरूपाचेच अनुकरण करीत होता।

Verse 32

महापार्श्वोमहाकायोगदामादायवीर्यवान् ।विरराजगदापाणिःकुबेरइवसंयुगे ।।।।

महाकाय व पराक्रमी महापार्श्वाने गदा उचलली। गदाधारी तो रणांगणात कुबेरासारखा तेजस्वी भासला।

Verse 33

तेप्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्यास्सुराइव ।तान् गजैश्चतुरङ्गैश्चरथैश्चाम्बुन्दिस्स्वनैः ।।।।अनूत्पेतुर्महात्मानोराक्षसाःप्रवरायुधाः ।

ते महात्मे कुमार अमरावतीतील देवांसारखे प्रस्थानास निघाले। त्यांच्या मागोमाग उत्तम शस्त्रधारी महाबली राक्षस हत्ती, घोडे आणि मेघगर्जनेसारखा नाद करणारे रथ घेऊन चालू लागले।

Verse 34

तेविरेजुर्महात्मानःकुमारास्सूर्यवर्चसः ।।।।किरीटिनश्रशियाजुष्टाग्रहादीप्ताइवाम्बरे ।

ते महात्मे कुमार सूर्यसमान तेजाने झळाळले। मुकुटधारी व श्रीसमृद्ध ते आकाशातील दीप्त ग्रहांसारखे शोभून दिसत होते।

Verse 35

प्रगृहीताबभौतेषांशस्त्राणामावळिस्सिता ।।।।शारदाभ्रप्रतीकाशाहंसावळिरिवाम्बरे ।

त्यांच्या उंचावलेल्या शस्त्रांची शुभ्र रांग तेजाने झळकली—जणू आकाशातील हंसांची माळ, किंवा शरद्‌ऋतूतील उजळ मेघपंक्ती।

Verse 36

मरणंवापिनिश्चित्यशत्रूणांवापराजयम् ।।।।इतिकृत्वामतिंवीरानिर्जग्मुस्संयुगार्थिनः ।

मरण असो वा शत्रूंचा पराभव—असा निश्चय करून वीरांनी मन दृढ केले आणि संग्रामासाठी पुढे निघाले।

Verse 37

जगर्जुश्चप्रणेदुश्चचिक्षिपुश्चापिसायकान् ।।।।जगृहुश्चमहात्मानोनिर्वातायुद्धदुर्मदाः ।

ते महात्मा राक्षस—अढळ आणि युद्धमदाने उन्मत्त—गर्जना व हुंकार करीत पुढे सरसावले आणि बाणांचे मारा उधळू लागले।

Verse 38

क्ष्वेळिडितास्फोटिनिनदैश्चचाल च वसुन्दरा ।।।।रक्षसांसिंहनादैश्चसंस्फोटेवतदाम्बरम् ।

त्यांच्या टाळ्यांच्या व चटाख्यांच्या गजराने भूमी थरथरली; आणि राक्षसांच्या सिंहनादाने आकाशही जणू फाटून जाईल असे वाटले।

Verse 39

अभिनिष्क्रम्यमुदिताराक्षसेन्द्रामहाबलाः ।।।।ददृशुर्वानरानीकंसमुद्यतशिलानगम् ।

उत्साहाने बाहेर पडून महाबल राक्षसेंद्रांनी वानरसेना पाहिली—युद्धास सज्ज, शिळा व पर्वतखडे उचलून फेकण्यास सिद्ध।

Verse 40

हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।

महात्मा वानरांनीही ती राक्षससेना पाहिली—हत्ती, घोडे व रथांनी दाटलेली, शेकडो किणकिण्यांच्या नादाने गजरत; निळ्या मेघसमूहासारखी, महायुध उगारलेली, आणि अग्नी व सूर्याप्रमाणे दीप्त राक्षसांनी सर्व बाजूंनी वेढलेली।

Verse 41

हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।6.69.40।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।6.69.41।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।

शत्रुसेना येताना पाहून वानरांनी लक्ष्य निश्चित केले; त्यांनी प्रचंड शिळा व पर्वत उचलले. महाबलवान होऊन त्यांनी मोठा गर्जननाद केला; राक्षसांचा आव्हान सहन न झाल्याने वानरवीर प्रत्युत्तरार्थ दुमदुमून गर्जले।

Verse 42

तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।।।

शत्रुसेना येताना पाहून वानरांनी लक्ष्य निश्चित केले; त्यांनी प्रचंड शिळा व पर्वत उचलले. महाबलवान होऊन त्यांनी मोठा गर्जननाद केला; राक्षसांचा आव्हान सहन न झाल्याने वानरवीर प्रत्युत्तरार्थ दुमदुमून गर्जले।

Verse 43

तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।6.69.42।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।6.69.43।।

ते वानरयूथपती त्या घोर राक्षससेनेत घुसले आणि उगारलेल्या शिळा हातात घेऊन इकडे-तिकडे संचार करू लागले—जणू शिखरयुक्त पर्वत शिखरांमध्येच फिरत आहेत।

Verse 44

ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य।रक्षोगणावानरयूथपानाम् ।अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रं।महाबलाःभीमतरंविनेदुः ।।।।

तेव्हा वानरयूथपतींचा गगनभेदी गजर ऐकून राक्षसगण—शत्रूच्या उग्र हर्षास सहन न होऊन—महाबलवान होऊन त्याहूनही अधिक भीषण गर्जना करू लागले।

Verse 45

तेराक्षसबलंघोरंप्रविश्यहरियूथपाः ।विचेरुरुद्यतैश्शैलैर्नगाश्शिखरिणोयथा ।।।।

ते वानरयूथपती त्या घोर राक्षससेनेत घुसले आणि उगारलेल्या शिळा हातात घेऊन इकडे-तिकडे संचार करू लागले—जणू शिखरयुक्त पर्वत शिखरांमध्येच फिरत आहेत।

Verse 46

केचिदाकाशमाविश्यकेचिदुर्व्यांप्लवङ्गमाः ।रक्षस्सैन्येषुसङ्कृद्धाःश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ।।।।

काही प्लवंग आकाशात झेपावले, तर काही भूमीवरच ठाम राहिले। राक्षससेनेत अत्यंत क्रुद्ध होऊन, वृक्ष व शिळा हीच शस्त्रे करून ते सर्वत्र धावू लागले॥

Verse 47

द्रुमांश्चविपुलस्कन्थान् गृह्यवानरपुङ्गवाः ।तद्युद्धमभवद्घोरंरक्षोवानरसङ्कुलम् ।।।।

वानरांतील श्रेष्ठ वीरांनी प्रचंड खोडांचे वृक्ष उचलून युद्ध केले। तेव्हा तो संग्राम अत्यंत घोर झाला—राक्षस व वानरांनी दाट भरून गेला॥

Verse 48

तेपादपशिलाश्शैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।बाणौघैर्वार्यमाणाश्चहरयोभीमविक्रमाः ।।।।

ते भीमपराक्रमी वानर, बाणांच्या प्रवाहाने अडविले जात असतानाही, वृक्ष-शिळा व पर्वतखडकांची अनुपम ‘वृष्टी’ करू लागले॥

Verse 49

सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसवानराः ।शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।।।।

रणभूमीत राक्षस व वानर सिंहनाद करीत गर्जले। वानरांनी शिळांनी यातुधानांना चिरडून टाकले॥

Verse 50

नर्जघ्नुस्संयुगेक्रुद्धाःकवचाभरणावृतान् ।केचिद्रथगतावनीरान्गजवाजिगतानपि ।।।।

युद्धात क्रुद्ध होऊन त्यांनी कवच व अलंकारांनी आच्छादित वीरांचा संहार केला। काहींनी रथस्थ योद्धे, तसेच हत्ती-घोड्यावर आरूढ वीरांनाही पाडले॥

Verse 51

निर्जघ्नुस्सहसाऽप्लुत्ययातुधानान् प्लवङ्गमाः ।शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्चमुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।।।।चेरुःपेतुश्चनेदुश्चतत्रराक्षसपुङ्गवाः ।

वानरांनी सहसा उडी मारून यातुधानांना ठार केले। तेथे राक्षसपुंगव मुष्टिघातांनी विदीर्ण होऊन, डोळे बाहेर येऊन, शैलशिखरांवर देह विखुरलेले—डगमगत पडले व आर्तनेद करू लागले॥

Verse 52

राक्षसाश्चशरैस्तीक्ष्णैर्बिदुःकपिकुञ्जरान् ।।।।शूलमुद्गरखडगैश्चजघ्नुःप्रासैश्चशक्तिभिः ।

राक्षसांनीही तीक्ष्ण बाणांनी गजराजासारख्या कपिवीरांना भेदले. तसेच शूल, मुद्गर, खड्ग, प्रास व शक्ती यांनी त्यांना घायाळ करून ठार करू लागले॥

Verse 53

अन्योन्यंपातयामासुःपरस्परजयैषिणः ।।।।रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्रवानरराक्षसाः

तेथे वानर व राक्षस परस्परांवर विजय मिळविण्याच्या इच्छेने, शत्रूच्या रक्ताने माखलेले अवयव घेऊन, एकमेकांना पुन्हा पुन्हा पाडीत होते।

Verse 54

ततश्शैलैश्चखडगैश्चविसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।।।।मुहूर्तेनावृताभूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।

मग वानर व राक्षसांनी फेकलेल्या शिळा व खड्गांनी, क्षणातच भूमी आच्छादित झाली आणि रक्ताने भरून वाहिल्यासारखी दिसू लागली।

Verse 55

विकीर्णैःपर्वताकारैरक्षोभिररिमर्दनैः ।।।।आसीद्वसुमतीपूर्णातदायुद्धमदान्वितैः ।

तेव्हा युद्धमदाने उन्मत्त, अचल व शत्रुमर्दक राक्षसांची पर्वतासारखी शरीरे सर्वत्र विखुरली; वसुमती त्याने भरून गेली।

Verse 56

आक्षिप्ताःक्षिप्यमाणाश्चभग्नशूलाश्चवानरैः ।।।।पुनरङ्गैस्तदाचक्रुरासन्नायुद्धमद्भुतम् ।

वानरांनी उचलून फेकलेले व आपटलेले, ज्यांचे शूल तुटले होते, ते योद्धे पुन्हा जवळ येऊन आपल्या अंगांनीही अद्भुत युद्ध करू लागले।

Verse 57

वानरान्वानरैरेवजघ्नुस्तेनैरृतर्षभाः ।।।।राक्षसान्राक्षसैरेवजघ्नुस्तेवानराअपि ।

ते वृषभासारखे राक्षस वानरांना वानरांनीच मारू लागले; आणि वानरही राक्षसांना राक्षसांनीच मारू लागले।

Verse 58

आक्षिप्य च शिलास्तेषांनिजघ्नाराक्षसाहरीन् ।।।।तेषांचाछचिद्यशस्त्राणिजघ्नूरक्षांसिवानराः ।

राक्षसांनी शिळा उचलून वानरांवर प्रहार केला; आणि वानरांनी त्यांची शस्त्रे हिसकावून प्रत्युत्तरादाखल राक्षसांचा संहार केला।

Verse 59

निजघ्नुश्शैलशूलार्स्सैर्भिभिदुश्चपरस्परम् ।।।।सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसावानराः ।

रणांगणात राक्षस व वानर शिळा, त्रिशूळ व भाल्यांनी एकमेकांवर घाव घालून विदीर्ण करीत होते आणि सिंहासारखी गर्जना करीत होते।

Verse 60

छिन्नवर्णतनुत्राणाराक्षसावानरैर्हताः ।।।।रुधिरंप्रसृतास्तत्ररससारमिवद्रुमाः ।

वानरांनी मारलेल्या राक्षसांचे कवच व आवरण फाटून गेले; तेथे त्यांचे रक्त वाहू लागले—जसे फोडलेल्या वृक्षांतून रस झिरपत राहतो।

Verse 61

रथेन च रथंचापिवारणेनैववारणम् ।।।।हयेन च हयंकेचिन्निजघ्नुर्वानरारणे ।

रणात काही वानरांनी रथाने रथाला, हत्तीने हत्तीला आणि घोड्याने घोड्याला भिडवून चिरडून टाकले।

Verse 62

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्चभल्लैश्चनिशितैश्शरैः ।।।।राक्षसावानरेन्द्राणांबिभिदुःपादपान् शिलाः ।

क्षुरप्र, अर्धचंद्र व भल्लमुख अशा तीक्ष्ण बाणांनी राक्षसांनी वानरनायकांनी उचललेली झाडे व शिळा फोडून चुरडून टाकली।

Verse 63

विकीर्णैपर्वताग्रैश्चद्रुमैछशिनैश्चसंयुगे ।।।।हतैश्चकपिरक्षोभिर्दुर्गमावसुधाऽभवत् ।

त्या रणात विखुरलेली पर्वतशिखरे, छिन्न वृक्ष आणि पडलेले वानर व राक्षस यांमुळे भूमी दुर्गम झाली।

Verse 64

तेवानरागर्वितहृष्टचेष्टास्सङ्ग्राममासाद्यभयंविम ।युद्धंस्मसर्वेसहराक्षसैस्सैयुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ।।।।

गर्वाने व हर्षाने भरलेल्या त्या वानरांनी रणांगण गाठून भय झटकला; अदीन धैर्याने ते सर्व राक्षसांशी युद्ध करू लागले।

Verse 65

तस्मिन्प्रवृत्तेतुमुलेविमर्देप्रहृष्यमाणेषुवलीमुखेषु ।निपात्यमानेषु च राक्षसेषुमहर्षयोदेवगणाश्चनेदुः ।।।।

तो भयंकर, कोलाहलमय झटापटी सुरू असता—वलीमुख हर्षाने उन्मत्त होत आणि राक्षस पडत असता—महर्षी व देवगण जयघोष करू लागले।

Verse 66

ततोहयंमारुततुल्यवेगमारुह्यशक्तिंनिशितांप्रगृह्य ।नरान्तकोवानरराजसैन्यंमहार्णवंमीनइवाविवेश ।।।।

मग नरान्तक वाऱ्यासारख्या वेगाच्या घोड्यावर चढून, तीक्ष्ण शक्ती हातात घेऊन, वानरराजाच्या सैन्यात असा शिरला—जसा मासा महासागरात प्रवेश करतो।

Verse 67

स वानरान् सप्तशतानिवीरःप्रासेनदीप्तेनन्वििर्बिभेद ।एकःक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्माजघानसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।।।।

तो वीर, महात्मा इंद्ररिपु नरांतक तेजस्वी भाल्याने सातशे वानरांना भेदून टाकीत होता; एका क्षणातच हरिपुंगवांची सेना त्याने संहारली।

Verse 68

ददृशुश्चमहात्मानंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।चरन्तंहरिसैन्येषुविद्याधरमहर्षयः ।।।।

घोड्याच्या पाठीवर दृढपणे आरूढ होऊन हरिसैन्यात संचार करणाऱ्या त्या महात्म्याला विद्याधर महर्षींनी पाहिले।

Verse 69

स तस्यददृशेमार्गोमांसशोणितकर्दमः ।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ।।।।

त्याने आपला मार्ग मांस व रक्ताच्या चिखलाने भरलेला पाहिला; पर्वतासारख्या पडलेल्या वानरांनी तो सर्वत्र आच्छादलेला होता।

Verse 70

यावद्विक्रमितुंबुधदिंचक्रुःप्लवगपुङ्गवाः ।तावदेतानतिक्रम्यनिर्बिभेदनरान्तकः ।।।।

प्लवगपुंगवांना पुढे झेपावण्याचा निर्धार करायला जितका वेळ लागला, तितक्यातच नरांतक त्यांना ओलांडून त्यांच्यावर तुटून पडला व भेदून गेला।

Verse 71

ददाहहरिसैन्यानिवनानीवविभावसुः ।यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान्शैलान्वनौकसः ।।।।तावत्प्रासहताःपेतुर्वज्रकृत्ताइवाचलाः ।

तो विभावसू जसा वनांना जाळतो तसा वानरसेनांना दग्ध करू लागला. वनवासी वानर वृक्ष व शिळा उपटू लागले, तोवर ते भाल्याने घायाळ होऊन वज्राने फोडलेल्या पर्वतांसारखे कोसळले।

Verse 72

ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।।।

संग्रामाच्या मध्यभागी ज्वलंत भाला उचलून बलवान नरांतक सर्व दिशांत फिरू लागला. तो युद्धात सर्वत्र सर्वांना चिरडीत गेला—जसा प्रावृट्काळी प्रचंड वारा सर्वत्र वाहतो।

Verse 73

ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।6.69.72।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।6.69.73।।

बलवान नरांतक रणभूमीच्या सर्व दिशांत संचार करू लागला. तो युद्धात सर्वत्र सर्वांना चिरडीत गेला—जसा प्रावृट्काळी वारा वेगाने वाहतो।

Verse 74

न शेकुर्भाषितुंवीरा न स्थातुंस्पन्दितुंभयात् ।उत्पतन्तंस्थितंयान्तंसर्वान्विव्याधवीर्यवान् ।।।।

भयामुळे वानरवीरांना बोलताही येईना, उभे राहताही येईना, हलताही येईना. आणि तो पराक्रमी उडणारे, स्थिर उभे असणारे, पुढे जाणारे—सर्वांनाच भेदू लागला।

Verse 75

एकेनानन्तकल्पेनप्रासेनादित्यतेजसा ।भग्नानिहरिसैन्यानिनिपेतुर्धरणीतले ।।।।

अनंतकल्पासारखा घातक व आदित्यतेजाने दीप्त अशा एका भाल्याने त्याने वानरसेनेच्या रांगा फोडल्या; आणि भग्न झालेले दल भूमीवर कोसळले।

Verse 76

वज्रनिष्पेषदृशंप्रासस्याभिनिपातनम् ।न शेकुर्वानरास्सोढुंतेविनेदुर्महास्वनम् ।।।।

वज्रप्रहारासारखा त्या भाल्याचा घणाघाती आघात वानरांना सहन झाला नाही; ते सर्व महागर्जना करीत आक्रोश करू लागले।

Verse 77

पततांहरिवीराणांरूपाणिप्रचकाशिरे ।वज्रभिन्नाग्रकूटानांशैलानांपततामिव ।।।।

पडणाऱ्या हरिवीरांची देहे तेजस्वी दिसू लागली; जणू वज्राने फोडलेली पर्वतशिखरे तुटून कोसळत आहेत।

Verse 78

येतुपूर्वंमहात्मानःकुम्भकर्णेनपातिताः ।तेस्वस्थावानरश्रेष्ठास्सुग्रीवमुपतस्थिरे ।।।।

जे महात्मा वानरश्रेष्ठ पूर्वी कुंभकर्णाने पाडले होते, ते आता स्वस्थ होऊन सुग्रीवाजवळ येऊन उभे राहिले।

Verse 79

विप्रेक्षमाणस्सुग्रीवोददर्शहरिवाहिनीम् ।नरान्तकभयत्रस्तांविद्रवन्तीमितस्ततः ।।।।

आजूबाजूला पाहत सुग्रीवाने पाहिले की नरान्तकाच्या भयाने त्रस्त झालेली वानरसेना इकडे-तिकडे पळत सुटली आहे।

Verse 80

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवा स ददर्शनरान्तकम् ।गृहीतप्रासमायान्तंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।।।।

आपली वाहिनी पळताना पाहून त्याने तेव्हा नरान्तकास पाहिले—हातात भाला घेऊन, घोड्याच्या पाठीवर आरूढ होऊन, समोरून पुढे येत असलेला।

Verse 81

अथोवाचमहातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।कुमारमङ्गदंवीरंशक्रतुल्यपराक्रमम् ।।।।

मग महातेजस्वी वानराधिपती सुग्रीवाने इंद्रतुल्य पराक्रम असलेल्या वीर कुमार अंगदास उद्देशून म्हटले।

Verse 82

गच्छत्वंराक्षसंवीरोयोऽसौतुरगमास्थितः ।क्षोभयन्तहरिबलंक्षिप्रंप्राणैर्वियोजय ।।।।

हे वीरा! जा—जो राक्षस घोड्यावर आरूढ होऊन हरिबळाला क्षोभित करीत आहे, त्याला त्वरित प्राणांपासून वियोग कर।

Verse 83

स भर्तुर्वचनंश्रुत्वानिष्पपाताङ्गदतः ।अनीकान्मेघसङ्काशादंशुमानिववीर्यवान् ।।।।

स्वामीचे वचन ऐकून पराक्रमी अंगद मेघासारख्या सैन्यरचनेतून असा उडी मारून बाहेर पडला, जसा ढगांआडून सूर्य प्रकटावा।

Verse 84

शैलसङ्घातसङ्काशोहरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।रराजाङ्गदसन्नद्धस्सधातुरिवपर्वतः ।।।।

हरींमध्ये श्रेष्ठ अंगद शैलसमूहासारखा भासला; अंगदांनी सन्नद्ध होऊन तो धातुरंजित पर्वताप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता।

Verse 85

निरायुधोमहातेजाःकेवलंनखदंष्ट्रवान् ।नरान्तकमभिक्रम्यवालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ।।।।

अस्त्रशस्त्रविरहित असूनही महातेजस्वी, केवळ नख-दंतांनाच आयुध मानून, वालिपुत्र अङ्गद नरान्तकाकडे पुढे जाऊन वचन बोलला।

Verse 86

तिष्ठकिंप्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वंकरिष्यसि ।अस्मिन्वज्रसमस्पर्शंप्रासंक्षिपममोरसि ।।।।

“थांब! या साध्या वानरांच्या बळावर तू काय करशील? वज्रासारखा स्पर्श असलेला तो भाला माझ्या उरावर फेक!”

Verse 87

अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।।।

अङ्गदाचे वचन ऐकून नरान्तक प्रचंड क्रोधाने पेटला। दातांनी ओठ चावून तो सर्पासारखा फुत्कारू लागला। क्रुद्ध होऊन तो वालिपुत्र अङ्गदाजवळ आला आणि तेजस्वी भाला फिरवून मोठ्या बळाने फेकून दिला। वज्रासारखा तो भाला अङ्गदाच्या उरावर लागून तुटला आणि जमिनीवर कोसळला।

Verse 88

अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।6.69.87।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।6.69.88।।

अङ्गदाचे वचन ऐकून नरान्तक प्रचंड क्रोधाने पेटला। दातांनी ओठ चावून तो सर्पासारखा फुत्कारू लागला। क्रुद्ध होऊन तो वालिपुत्र अङ्गदाजवळ आला आणि तेजस्वी भाला फिरवून मोठ्या बळाने फेकून दिला। वज्रासारखा तो भाला अङ्गदाच्या उरावर लागून तुटला आणि जमिनीवर कोसळला।

Verse 89

तंप्रासमालोक्यतदाविभग्नंसुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।तलंसमुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमतस्यजघानमूर्ध्नि ।।।।

तो भाला तुटलेला पाहून—गरुडाने छिन्न केलेल्या सर्पकुंडलीसारखा—वालिपुत्र अङ्गदाने तळहात उचलून त्याच्या घोड्याच्या मस्तकावर प्रहार केला।

Verse 90

निमग्नतालुस्फ्सुटिताक्षितारोनिष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।स तस्यवाजीनिपपातभूमौतलप्रहारेणविशीर्णमूर्धा ।।।।

अङ्गदाच्या तळहाताच्या प्रहाराने पर्वतासारखा विशाल तो घोडा जमिनीवर कोसळला। त्याचे मस्तक फाटले, गाल आत बसले, डोळ्यांच्या बुबुळांचा चुरा झाला आणि जीभ बाहेर आली।

Verse 91

नरान्तकःक्रोधवशंजगामहतंतुरङ्गंपतितंनिरीक्ष्य ।स मुष्टिमुद्यम्यमहाप्रभावोजघानशीर्षेयुधि वालिपुत्रम् ।।।।

आपला घोडा मारला जाऊन पडलेला पाहताच नरान्तक क्रोधाने भरून गेला. महाप्रभावी त्याने मुष्टी उचलून रणांगणात वालिपुत्र अंगदाच्या मस्तकावर घाव घातला।

Verse 92

अथाङ्गदोमुष्टिविशीर्णमूर्धासुस्रावतीव्रंरुधिरंभृशोष्णम् ।मुहुर्विजज्वालमुमोहचापिसंज्ञांसमासाद्यविसिष्मिये च ।।।।

मुष्टीच्या घावाने मस्तक फाटल्यावर अंगदाकडून अत्यंत उष्ण रक्त जोराने वाहू लागले. तो क्षणभर तडफडला व मूर्छितही झाला; पण शुद्धीवर येताच नरान्तकाच्या बळावर तो विस्मित झाला।

Verse 93

अथाङ्गदोमृत्युसमानवेगंसंवर्त्यमुष्टिंगिरिशृङ्गकल्पम् ।निपातयामासतदामहात्मानरान्तकस्योरसिवालिपुत्रः ।।।।

तेव्हा महात्मा वालिपुत्र अंगदाने मृत्युसमान वेगाची, पर्वतशिखरासारखी कठोर मुष्टी आवळून ती नरान्तकाच्या वक्षस्थळी जोरात आदळली।

Verse 94

स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमन्शोणितदिग्धगात्रः ।नरान्तकोभूमितलेपपातयथाऽचलोवज्रनिपातभग्नः ।।।।

त्या मुष्टीप्रहाराने छाती फुटून, ज्वाळा ओकत व रक्ताने माखलेला तो नरास्तक, वज्राघाताने तुटलेल्या पर्वताप्रमाणे जमिनीवर पडला.

Verse 95

अथान्तरिक्षेत्रिदशोत्तमानांवनौकसांचैवमहाप्रणादः ।बभूवतस्मिन्निहतेऽग्य्रवीर्येनरान्तकेवालिसुतेनसंख्ये ।।।।

वालीपुत्र अंगदाने युद्धात महापराक्रमी नरास्तकाला ठार मारले असता, आकाशात देव आणि वानरांचा मोठा जयघोष झाला.

Verse 96

अथाङ्गदोराममनःप्रहर्षणंसुदुष्करं त त्कृतवाहनिविक्रमम् ।विसिष्मियेसोऽप्यतिवीर्यविक्रमपुनश्चयुद्धे स बभूवहर्षितः ।।।।

रामाला आनंद देणारे ते अत्यंत कठीण कर्म अंगदाने केलेले पाहून राम चकित झाले; आणि तो महापराक्रमी अंगद पुन्हा युद्धासाठी सज्ज झाला.