Sarga 30
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
युद्धकाण्ड
या सर्गात लंकेच्या हेरांनी वृत्त दिले की राघव सुवेल पर्वतावर अचल-निश्चल अशा दृढ सैन्यासह तळ ठोकून आहे. हे ऐकून रावण क्षणभर अस्वस्थ होतो व आपल्या हेर शार्दूलाची चौकशी करतो; शार्दूलाच्या भयचिन्हित देहबोलीतूनच वानरांची कडक पहारा-व्यवस्था सिद्ध होते. शार्दूल सांगतो—तो त्वरित ओळखला गेला, मारहाण झाली, लोकांसमोर फिरवला गेला आणि शेवटी सोडून दिला—यातून रामछावणीतील शिस्त व सुरक्षा स्पष्ट होते. तो पुढे कळवतो की शिळा-पाषाणांनी समुद्र भरून सेतुकाम पूर्ण झाले असून राम लंकेच्या द्वाराजवळ मोर्चा बांधून आहेत; वानरांची युद्धरचना तो गरुड-व्यूहासारखी वर्णित करतो. शार्दूल रावणाला स्पष्ट पर्याय सुचवतो—सीता परत द्या किंवा युद्ध स्वीकारा, राम प्राचीरांपर्यंत येण्यापूर्वीच. रावण मात्र ठाम नकार देतो—देवसमूह जरी एकत्र आला तरी मी सीता देणार नाही—आणि वानरांच्या संख्या, वंश व पराक्रम यांची माहिती मागतो. शार्दूल सुग्रीव, जांबवान, हनुमान, नील, अंगद, मैंद, द्विविद इत्यादी प्रमुख वीरांची नावे सांगतो; अनेकांचा दैवी वंशही सूचित करतो आणि सैन्याच्या प्रचंडतेवर भर देतो—दहा कोटी वानर. उरलेले तपशील अतिविस्तृत असल्याने सांगणे अशक्य, असे म्हणून तो निवेदन संपवतो. हा अध्याय रणनितीचा माहिती-संग्रह आणि शिस्तबद्ध धर्मपक्ष विरुद्ध हट्टी राजसत्ता यांचे नैतिक-मानसचित्र असे दोन्ही रूपांनी उभा राहतो.
Shlokas
Verse 1
ततस्तमक्षोभ्यबलंलङ्काधिपतयेचराः ।सुवेलेराघवंशैलेनिविष्टंप्रत्यवेदयन् ।।6.30.1।।
मी सांगतो—राक्षस रावणावर कसे स्नेहभक्तीने अनुरक्त आहेत, त्याच्या तेजाने कसे वश झाले आहेत; तसेच लंकेची परम समृद्धी आणि सागराचे भीषण स्वरूप।
Verse 2
चाराणांरावणश्श्रुत्वाप्राप्तंरामंमहाबलम् ।जातोद्वेगोऽभवत्किञ्चिच्छार्दूलंवाक्यमब्रवीत् ।।6.30.2।।
चारांकडून ऐकून की महाबली राम महान् बळासह आले आहेत, रावण किंचित् उद्विग्न झाला आणि शार्दूलास म्हणाला।
Verse 3
अयथावच्चतेवर्णोदीनश्चासिनिशाचर ।नासिकच्चिदमित्राणांक्रुद्धानांवशमागतः ।।6.30.3।।
हे निशाचर! तुझा वर्ण यथावत नाही आणि तू दीन दिसतोस। कुठे तू क्रुद्ध शत्रूंच्या वशात तर सापडला नाहीस ना?
Verse 4
इतितेनानुशिष्टस्तुवाचंमन्दमुदीरयत् ।तदाराक्षसशार्दूलंशार्दूलोभयविह्वलः ।।6.30.4।।
त्याने असे विचारल्यावर, भयाने व्याकुळ झालेला शार्दूल तेव्हा राक्षसांतील शार्दूलास मंद स्वरात बोलू लागला।
Verse 5
नतेचारयितुंशक्याराजन्वानरपुङ्गवाः ।विक्रान्ताबलवन्तश्चराघवेणचरक्षिताः ।।6.30.5।।
हे राजन्! तुझे गुप्तचर वानरपुंगवांमध्ये वावरू शकत नाहीत। ते पराक्रमी व बलवान आहेत आणि राघवाने त्यांचे रक्षण केले आहे।
Verse 6
नापिसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।सर्वतोरक्ष्यतेपन्थावानरैःपर्वतोपमै ।।6.30.6।।
त्यांच्याशी संभाषणही शक्य नाही; येथे प्रश्नोत्तरही साध्य होत नाही। पर्वतासमान वानरांनी सर्व बाजूंनी मार्गांचे रक्षण केले आहे।
Verse 7
प्रविष्टमात्रेज्ञातोऽहंबलेतस्मिन्नचारिते ।बलाद्गृहीतोरक्षोभिर्बहुधाऽस्मिविचालितः ।।6.30.7।।
त्या सैन्यात गुप्तपणे शिरताच मी ओळखला गेलो; रक्षकांनी बलपूर्वक पकडून मला वारंवार इकडे-तिकडे फेकून दिले।
Verse 8
जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तेस्तलैश्चाभिहतोभृशम् ।परिणीतोऽस्मिहरिभिर्बलवद्भिरमर्षणैः ।।6.30.8।।
गुडघे, मुठी, दात आणि तळहातांनी मला फार मारले; मग बलवान् व संतप्त वानरांनी मला ओढत-ओढत फिरवले।
Verse 9
परिणीयचसर्वत्रनीतोऽहंरामसंसदम् ।रुधिरादिग्धसर्वाङ्गोविह्वलश्चलितेन्द्रियः ।।6.30.9।।
मला सर्वत्र फिरवून शेवटी रामांच्या सभेत आणले; माझे सर्व अंग रक्ताने माखलेले, मी व्याकुळ होतो आणि इंद्रिये डळमळीत झाली होती।
Verse 10
हरिभिर्वध्यमानश्चयाचमानःकृताञ्जलिः ।राघवेणपरित्रातोजीवामीतियदृच्छया ।।6.30.10।।
त्याने सैन्यसमूहाचे विभाग आणि वाहनांची मांडणीही सांगितली; असे बोलून तत्त्वज्ञ कपिश्रेष्ठ पुढे सविस्तर कथन करू लागला।
Verse 11
एषशैलैश्शिलाभिश्चपूरयित्वामहार्णवम् ।द्वारमाश्रित्यलङ्कायारामस्तिष्ठतिसायुधः ।।6.30.11।।
पर्वत व शिळाखंडांनी महासागर भरून, राम शस्त्रसज्ज होऊन लंकेच्या द्वाराशी उभा आहे।
Verse 12
गरुडव्यूहमास्थायसर्वतोहरिभिर्वृतः ।मांविसृज्यमहातेजालङ्कामेवाभिवर्तते ।।6.30.12।।
‘गरुड’ व्यूह रचून, सर्व बाजूंनी वानरांनी वेढलेला तो महातेजस्वी—मला सोडून—सरळ लंकेकडे कूच करीत आहे।
Verse 13
पुराप्राकारमायातिक्षिप्रमेकतरंकुरु ।सीतांवास्मैप्रयच्छाशुयुद्धंवाप्रदीयताम् ।।6.30.13।।
तो प्राकारापर्यंत येण्यापूर्वी त्वरेने एकच कर—सीतेला ताबडतोब त्याला परत दे, नाहीतर युद्धास सामोरे जा।
Verse 14
मनसातंतदाप्रेक्ष्यतच्छ्रुत्वाराक्षसाधिपः ।शार्दूलंसुमहद्वाक्यमथोवाचसरावणः ।।6.30.14।।
ते ऐकून मनात विचार करून राक्षसाधिपती रावणाने शार्दूलास गंभीर व महान वचनांनी उत्तर दिले।
Verse 15
यदिमांप्रतियुध्येरन्देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।6.30.15।।
देव, गंधर्व आणि दानव जरी माझ्याशी युद्ध करोत, आणि सर्व लोकांचा भय जरी असो, तरीही मी सीतेला देणार नाही।
Verse 16
एवमुक्त्वामहातेजारावणःपुनरब्रवीत् ।चरिताभवतासेनाकेऽत्रशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.30.16।।
असे बोलून महातेजस्वी रावण पुन्हा म्हणाला—तू त्यांच्या सैन्यात फिरून आला आहेस; येथे प्लवंगांमध्ये कोण कोण शूर आहेत?
Verse 17
कीदृशा: किंप्रभा: सौम्यवानरायेदुरासदाः ।कस्यपुत्राश्चपौत्राश्चतत्त्वमाख्याहिराक्षस:।। 6.30.17।।
सौम्य, ते दुर्जेय वानर कसे आहेत, त्यांची प्रभा व सामर्थ्य काय? ते कोणाचे पुत्र व पौत्र आहेत—मला सत्य सांग।
Verse 18
तथात्रप्रतिपत्स्यामिज्ञात्वातेषांबलाबलम् ।अवश्यंबलसङ् ख्यानंकर्तव्यंयुद्धमिच्छताम् ।।6.30.18।।
त्यांची शक्ती व दुर्बलता नीट जाणूनच मी येथे काय करावे ते ठरवीन। युद्ध इच्छिणाऱ्यांसाठी सैन्यबल व संख्या यांचे मोजमाप करणे नितांत आवश्यक आहे॥
Verse 19
अथैवमुक्तश्शार्दूलोरावणेनोत्तमश्चरः ।इदंवचनमारेभेवक्तुंरावणसन्निधौ ।।6.30.19।।
रावणाने असे म्हटल्यावर शार्दूल नावाचा श्रेष्ठ गुप्तचर रावणाच्या सन्निधीत हे वचन बोलू लागला॥
Verse 20
अथर्क्षरजसःपुत्रोयुधिराजासुदुर्जयः ।गद्गदस्याथपुत्त्रोऽत्रजाम्बवानितिविश्रुतः ।।6.30.20।।
मग तो म्हणाला—ऋक्षराजाचा पुत्र राजा युद्धात अत्यंत दुर्जेय आहे। आणि येथे गद्गदाचा पुत्रही आहे, जो ‘जाम्बवान’ या नावाने प्रसिद्ध आहे॥
Verse 21
गद्गदस्यैवपुत्त्रोऽन्योगुरुपुत्र: शतक्रतोः ।कदनंयस्यपुत्रेणकृतमेकेनरक्षसाम् ।।6.30.21।।
गद्गदाचा आणखी एक पुत्र येथे आहे—‘गुरुपुत्र’ आणि शतक्रतूचा (सम्बंधी)। ज्याच्या एका पुत्रानेच राक्षसांचा मोठा संहार केला होता॥
Verse 22
सुषेणश्चापिधर्मात्मापुत्रोधर्मस्यवीर्यवान् ।सौम्यस्सोमात्मजश्चात्रराजन् दधिमुखःकपिः ।।6.30.22।।
येथे सुषेणही आहे—धर्मात्मा व पराक्रमी—जो धर्माचा पुत्र मानला जातो। आणि हे राजन्, येथे सोम (चंद्र) याचा पुत्र, सौम्य कपि दधिमुखही आहे॥
Verse 23
सुमुखोदुर्मुखश्चात्रवेगदर्शीचवानरः ।मृत्युर्वानररूपेणनूनंसृष्टस्स्वयम्भुवा ।।6.30.23।।
येथे सुमुख, दुर्मुख आणि वानर वेगदर्शी दिसत आहेत. खरोखरच स्वयंभू ब्रह्म्याने वानररूपाने जणू मृत्यूलाच निर्माण केले आहे.
Verse 24
पुत्त्रोहुतवहस्याथनीलस्सेनापतिस्स्वयम् ।अनिलस्यचपुत्त्रोऽत्रहनूमानितिविश्रुतः ।।6.30.24।।
येथे हुतवह (अग्नी) याचा पुत्र नील आहे; तो स्वतःच सेनापती आहे. आणि येथे अनिल (वायू) याचा पुत्र, ‘हनुमान’ या नावाने विख्यात, उपस्थित आहे.
Verse 25
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
शक्र (इंद्र) याचा नातू, तरुण अङ्गद, अत्यंत बलवान व अजिंक्य आहे. मैन्द आणि द्विविद—दोघेही पराक्रमी—अश्विनीकुमारांपासून जन्मलेले जुळे आहेत. येथे वैवस्वत (यम) याचे पाच पुत्रही आहेत—गज, गवाक्ष, गवय, शरभ आणि गंधमादन—जणू प्रलयकाळासारखे. तसेच देवपुत्र, श्रीसमृद्ध, युद्धाची आस धरलेले वीर वानरांचे दहा कोटी दल आहेत; उरलेले सांगण्यास मी समर्थ नाही.
Verse 26
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
हा तरुण—सिंहासारखा सुदृढ—दशरथाचा पुत्र आहे. यानेच दूषणाचा वध केला, तसेच खर आणि त्रिशिरा यांचाही.
Verse 27
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
पराक्रमात पृथ्वीवर रामासारखा कोणीच नाही. त्यानेच विराधाचा वध केला, आणि मृत्यूसमान भयंकर कबन्धाचाही.
Verse 28
पुत्त्रोदशरथस्यैषसिंहसंहनोयुवा ।दूषणोनिहतोयेनखरश्चत्रिशिरास्तथा ।।6.30.28।।
हा तरुण—सिंहासारखा सुदृढ—दशरथाचा पुत्र आहे. यानेच दूषणाचा वध केला, तसेच खर आणि त्रिशिरा यांचाही.
Verse 29
नास्तिरामस्यसदृशोविक्रमेभुविकश्चन ।विराधोनिहतोयेनकबन्धश्चान्तकोपमः ।।6.30.29।।
पराक्रमात पृथ्वीवर रामासारखा कोणीच नाही. त्यानेच विराधाचा वध केला, आणि मृत्यूसमान भयंकर कबन्धाचाही.
Verse 30
वक्तुंनशक्तोरामस्यनरःकश्चिद्गुणान् क्षितौ ।जनस्थानगतायेनयावन्तोराक्षसाहताः ।।6.30.30।।
पृथ्वीवर कोणताही मनुष्य श्रीरामांचे गुण वर्णन करण्यास समर्थ नाही—ज्यांनी जनस्थानावर चाल करून आलेल्या सर्व राक्षसांचा संहार केला।
Verse 31
लक्ष्मणश्चात्रधर्मात्मामातङ्गानामिवर्षभः ।यस्यबाणपथंप्राप्यनजीवेदपिवासवः ।।6.30.31।।
येथे धर्मात्मा लक्ष्मणही आहेत—हत्तींत श्रेष्ठ वृषभासारखे। ज्याच्या बाणपथात पडल्यास वासव (इंद्र)सुद्धा जिवंत राहणार नाही।
Verse 32
श्वेतोज्योतिर्मुखश्चात्रभास्करस्यात्मसम्भवौ ।वरुणस्यचपुत्त्रोऽन्योःहेमकूटःप्लवङ्गमः ।।6.30.32।।विश्वकर्मसुतोवीरोनलःप्लवगसत्तमः ।विक्रान्तोबलवानत्रवसुपुत्रस्सदुर्धरः ।।6.30.33।।
येथे श्वेत व ज्योतिर्मुखही आहेत—भास्कर (सूर्य)पासून उत्पन्न. तसेच वरुणाचा आणखी एक पुत्र, वानर हेमकूटही आहे।
Verse 33
श्वेतोज्योतिर्मुखश्चात्रभास्करस्यात्मसम्भवौ ।वरुणस्यचपुत्त्रोऽन्योःहेमकूटःप्लवङ्गमः ।।6.30.32।।विश्वकर्मसुतोवीरोनलःप्लवगसत्तमः ।विक्रान्तोबलवानत्रवसुपुत्रस्सदुर्धरः ।।6.30.33।।
येथे विश्वकर्म्याचा पुत्र, वीर नल—वानरांतील श्रेष्ठ—उपस्थित आहे. तसेच येथे वसुपुत्र दुर्धरही आहे—पराक्रमी व बलवान।
Verse 34
राक्षसानांवरिष्ठश्चतवभ्रातावीभीषणः ।प्रतिगृह्यपुरींलङ्कांराघवस्यहितेरतः ।।6.30.34।।
राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असा तुझा भ्राता विभीषण लंकेची पुरी स्वीकारून राघवाच्या हितासाठी तत्पर राहतो।
Verse 35
इतिसर्वंसमाख्यातंतवेदंवानरंबलम् ।सुवेलेऽधिष्ठितंशैलेशेषकार्येभवान्गतिः ।।6.30.35।।
अशा रीतीने सुवेल पर्वतावर अधिष्ठित असलेले हे सर्व वानर-बल मी तुला सांगितले. उरलेल्या कार्याबाबत आता तूच मार्गदर्शक आहेस।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the strategic-ethical ultimatum: before Rāma reaches Laṅkā’s ramparts, either return Sītā or commit to war. Rāvaṇa’s refusal—despite the prospect of cosmic opposition—dramatizes a choice where pride and possession override restorative justice.
The chapter teaches that power without self-correction becomes self-endangering: intelligence reports and counsel can clarify reality, but leadership must be willing to realign with dharma. It also highlights disciplined restraint as strength—Rāma’s camp releases the spy, signaling controlled authority rather than uncontrolled retaliation.
Suvela mountain is marked as the allied encampment and staging ground; Laṅkā’s gateway and ramparts (prākāra/dvāra) define the imminent siege line; the Mahārṇava (ocean) and its rock-and-stone filling allude to the bridgework enabling the invasion corridor.