Yuddha Kanda Sarga 32 - Valmiki Ramayana | Marathi | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 3244 Verses

Sarga 32

सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)

युद्धकाण्ड

या सर्गात दोन प्रवाह एकत्र दिसतात—(१) अशोकवाटिकेत सीतेचा तीव्र शोक-विलाप आणि (२) रावणाचा युद्धविषयक मंत्रणा-संमेलनाकडे वळलेला राजकारभार. रावण मायेनं रचलेलं दृश्य सीतेला दाखवतो—जणू श्रीरामांचे छिन्न शिर आणि त्यांचे प्रसिद्ध धनुष्य. सीता डोळे, वर्ण, केसांच्या वळ्या इत्यादी चिन्हांनी ओळखल्यासारखी होते; चूडामणीचा शुभ-संबंध आठवतो; ती मूर्च्छित होऊन पडते आणि मग दीर्घ विलाप करते. तिच्या वाणीमध्ये कधी दोषारोप (विशेषतः कैकेयीवर), कधी आत्मग्लानी, तर कधी ‘काळा’विषयी तत्त्वचिंतन—काळ बुद्धी हरतो आणि संरक्षणव्यवस्था मोडतो—असे विचार येतात. नीतिज्ञ व आपत्ती-निवारक रामही मृत्यूच्या अधीन झाले, हा धर्मविरोधाभास ती मांडते; लक्ष्मण एकटाच परतल्यावर कौसल्येचा प्रलयतुल्य शोक कल्पिते; आणि वीरदेहाला योग्य संस्कार न होता तो श्वापदांचा आहार होणे हा सामाजिक-धार्मिक भंग आहे, असे म्हणते. शेवटी ती रावणाला विनवते—पतीसह मृत्यूत मला एकत्र कर. रावण मंत्र्यांना भेटायला निघताच ते शिर व धनुष्य नाहीसे होते—हा प्रसंग माया व दबावाची योजना असल्याचे उघड होते. पुढे कथा राज्यकारभाराकडे वळते: पहारेकरी प्रहस्ताच्या आगमनाची वार्ता देतो; रावण मंत्र्यांना बोलावून कारण न सांगता नगाऱ्यांनी सैन्य जमवण्याची आज्ञा देतो आणि रामाविरुद्ध काय करावे यावर औपचारिक विचारमंथन सुरू करतो.

Shlokas

Verse 1

सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् ।सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।।नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् ।केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।।एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता ।निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।

सीतेने ते शिर आणि ते उत्तम धनुष्य पाहिले; तसेच हनुमानाने सांगितलेला रामाचा सुग्रीवाशी झालेला संयोग आठवला. मग तिने पतीसारखे डोळे, मुखवर्ण, तसाच चेहरा, केस व त्यांच्या वळणदार टोकांचा भाग, आणि शुभ चूडामणी पाहिला. या सर्व ओळखचिन्हांनी खात्री करून ती अत्यंत दुःखी झाली; कुररी पक्ष्यासारखी आक्रोश करीत तिने कैकेयीला कठोर शब्दांनी धिक्कारले।

Verse 2

Verse 3

Verse 4

सकामाभवकैकेयीहतोऽयंकुलनन्दनः ।कुलमुत्सादितंसर्वंत्वयाकलहशीलया ।।6.32.4।।

कैकेयी, आता तृप्त हो—हा कुलनंदन मारला गेला आहे। कलहशील तूच संपूर्ण कुळाचा उच्छेद करून टाकलास।

Verse 5

आर्येणकिंतेकैकेयी कृतंरामेणविप्रियम् ।यन्मयाचीरवसनस्त्वयाप्रस्थापितोवनम् ।।6.32.5।।

हे कैकेयी! आर्य रामाने तुझा कोणता अपराध केला होता की तू मला सोबत घेऊन, चीरवस्त्रधारी रामाला वनात पाठविले?

Verse 6

एवमुक्त्वातुवैदेहीवेपमानातपस्विनी ।जगामजगतींबालाछिन्नातुकदळीयथा ।।6.32.6।।

असे बोलून तपस्विनी वैदेही थरथरत, तरुणी सीता छिन्न कदळीप्रमाणे भूमीवर कोसळली।

Verse 7

सामुहूर्तात्समाश्वास्यप्रतिलभ्यचचेतनाम् ।तच्छिरस्समुपाघ्रायविललासायतेक्षणा ।।6.32.7।।

क्षणभरात सावरून चेतना परत मिळताच, विशालनेत्रा सीता रामाच्या शिराजवळ जाऊन ते आलिंगून विलाप करू लागली।

Verse 8

हाहताऽस्मिमहाबाहो वीरव्रतमनुव्रत ।इमांतेपश्चिमावस्थांगताऽस्मिविधवाकृता ।।6.32.8।।

हाय! हे महाबाहो! वीरव्रताचे अनुव्रती! तू हत झालास; आणि तुझी ही अंतिम अवस्था पाहत मी विधवा झाले आहे.

Verse 9

प्रथमंमरणंनार्याभर्तुर्वैगुण्यमुच्यते ।सुवृत्त: स्साधुवृत्तायास्सम्वृत्तस्त्वंममाग्रतः ।।6.32.9।।

म्हणतात की पतीचे मरण प्रथम स्त्रीच्या दोषामुळे होते; पण मी सच्चरित्रा असतानाही, तू—सुवृत्त व धर्मनिष्ठ—माझ्यापुढेच कोसळलास.

Verse 10

दुःखाद्दुःखंप्रपन्नायामग्नायाश्शोकसागरे ।योहिमामुद्यतनिस्त्रातुंसोऽपित्वंविनिपातितः ।।6.32.10।।

मी शोकसागरात निमग्न होऊन दुःखातून दुःखात पडले आहे; आणि जो मला वाचविण्यास उद्यत झाला होता, तो तूही कोसळविला गेलास।

Verse 11

साश्वश्रूर्ममकौसल्यात्वयापुत्रेणराघव: ।वत्सेनेवयथाधेनुर्विवत्सावत्सलाकृता ।।6.32.11।।

हे राघवा! माझी सासू कौसल्या—तुझ्या पुत्रवियोगाने—वत्स हरवलेल्या धेनूसारखी झाली आहे, जी वत्सासाठी व्याकुळ असते।

Verse 12

आद्दिष्टंदीर्घमायुस्तेयैरचिन्त्यपराक्रम ।अनृतंवचनंतेषामल्पायुरपिराघव ।।6.32.12।।

हे अचिंत्य पराक्रमी राघवा! ज्यांनी तुला दीर्घायुष्य सांगितले होते, त्यांचे वचन असत्य ठरले; जणू तुझे आयुष्यही अल्प झाले।

Verse 13

अथवानश्यतिप्रज्ञाप्राज्ञस्यापिसतस्तव ।पचत्येनंयथाकालोभूतानांप्रभवोऽह्ययम् ।।6.32.13।।

कदाचित् तुझ्यासारख्या सत्पुरुष व प्राज्ञाचाही विवेक लोप पावतो; कारण काल हाच सर्व भूतांचा प्रभव असून तोच योग्य वेळी सर्व गोष्टींचा परिपाक घडवितो।

Verse 14

अदृष्टंमृत्युमापन्नःकस्मात्त्वंनयशास्त्रवित् ।व्यसनानामुपायज्ञःकुशलोह्यसिवर्जने ।।6.32.14।।

नयशास्त्र व शास्त्रांचा जाणकार असूनही तू अदृश्य मृत्यूच्या आधीन कसा झालास? तू तर आपत्तींवरील उपाय जाणणारा आणि त्यांचे निवारण करण्यात कुशल आहेस।

Verse 15

तथात्वंसम्परिष्वज्यरौद्रयाऽतिनृशंसया ।काळरात्य्राममाच्छिद्यहृतःकमललोचन:।। 6.32.15।।

हे कमललोचना! त्या रौद्र, अत्यंत निर्दयी ‘कालरात्री’ने मला पासून तुला हिसकावून, घट्ट आलिंगनात बांधून नेले।

Verse 16

उपशेषेमहाबाहो: मांविहायतपस्विनीम् ।प्रियामिवसमालशिष्यपृथिवींपुरुषर्षभ ।।6.32.16।।

हे महाबाहो, पुरुषर्षभ! तपस्विनी मला सोडून तू येथे पृथ्वीला जणू प्रियसीप्रमाणे आलिंगन देऊन पडला आहेस।

Verse 17

अर्चितंसततंयत्तद्गन्धमाल्यैर्मयातव ।इदंतेमप्रतियंवीरधनुःकाञ्चानभूषणम् ।।6.32.17।।

हे वीरा! हेच तुझे सुवर्णभूषित धनुष्य—ज्याची आम्ही नेहमी गंध व माळांनी पूजा करीत असू—आज येथे निष्प्रभ पडले आहे।

Verse 18

पित्रादशरथेनत्वंश्वशुरेणममानघ: ।सर्वैश्चपितृभिस्सार्थंनूनंस्वर्गेसमागतः ।।6.32.18।।

हे निष्पाप! निश्चयच तू माझ्या श्वशुर असलेल्या पिता दशरथांसह आणि सर्व पितरांसोबत स्वर्गात जाऊन एकत्र झाला आहेस।

Verse 19

दिविनक्षत्रभूतस्त्वंमहात्कर्मकृतप्रियम् ।पुण्यंराजर्षिवंशंत्वमात्मनस्समुपेक्षसे ।।6.32.19।।

स्वर्गात तू नक्षत्रासारखा तेजस्वी होऊन, महान कर्म करणारे पुण्यवान प्रियजन आणि तुझाच पवित्र राजर्षि-वंश यांचे दर्शन घेशील।

Verse 20

किंमांनप्रेक्षसेराजन् किंमांनप्रतिभाषसे ।बालांबाल्येनसम्प्राप्तांभार्यांमांसहचारिणीम् ।।6.32.20।।

हे राजन्! तू मला का पाहत नाहीस? माझ्याशी का बोलत नाहीस—मी तुझी पत्नी, तुझी सहचारिणी, जी बाल्यापासूनच तुझ्याकडे आले आहे।

Verse 21

संश्रुतंगृह्णतापाणिंचरिष्यामीतियत्त्वया ।स्मरतन्ममकाकुत्स्थनयमामपिदुःखिताम् ।।6.32.21।।

हे काकुत्स्थ! तू माझा हात धरताना ‘मी तुझ्यासोबत चालीन’ असे जे वचन दिलेस, ते स्मर; दुःखी मलाही सोबत घेऊन चल।

Verse 22

कस्मान्मामपहायत्वंगतोगतिमतांवर ।अस्माल्लोकादमुंलोकंत्यक्त्वामामपिदुःखिताम् ।।6.32.22।।

हे गतिमानांतील श्रेष्ठा! मला सोडून तू का निघून गेलास? हा लोक त्यागून परलोकास जाऊन, माझ्या दुःखातही तू मला का परित्यागलेस?

Verse 23

कल्याणैरुचितंयत्तत्परिष्वक्तंमयैवतु ।क्रव्यादैस्तच्छरीरंतेमानंविपरिकृष्यते ।।6.32.23।।

जे तुझे शरीर कल्याणकारी अलंकारांस योग्य होते आणि ज्याला मीच मानपूर्वक आलिंगन दिले होते, तेच शरीर आता क्रव्याद प्राणी अपमानाने ओढत नेत आहेत।

Verse 24

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।अग्निहोत्रेणसंस्कारंकेनत्वंनतुलप्स्यसे ।।6.32.24।।

तू अग्निष्टोमादी यज्ञ केलेस, यथाविधी दक्षिणाही दिल्यास; मग आज कोणत्या कारणाने तुला अग्निहोत्रादि अंतिम संस्कार-शुद्धी लाभत नाही?

Verse 25

प्रव्रज्यामुपपन्नानांत्रयाणामेकमागतम् ।परिप्रक्ष्यतिकौसल्यालक्ष्मणंशोकलालसा ।।6.32.25।।

वनवासास गेलेल्या तिघांपैकी फक्त एकच परत आलेला पाहून, शोकाने व्याकुळ झालेली कौसल्या लक्ष्मणाला विचारेल।

Verse 26

सतस्याःपरिपृच्छन्त्यावधंमित्रबलस्यते ।तवचाख्यास्यतेनूनंनिशायांराक्षसैर्वधम् ।।6.32.26।।

ती विचारेल तेव्हा लक्ष्मण नक्कीच सांगेल की रात्री राक्षसांनी तुला आणि तुझ्या मित्र-सेनेला ठार केले.

Verse 27

सात्वांसुप्तंहतंश्रुत्वामांचरक्षोगृहंगताम् ।हृदयेनविदीर्णेननभविष्यतिराघव ।।6.32.27।।

हे राघवा! तू झोपेत असताना मारला गेलास आणि मला राक्षसांच्या गृहात नेले गेले—हे ऐकून तिचे हृदय विदीर्ण होईल; ती जगू शकणार नाही।

Verse 28

ममहेतोरनार्यायाह्यनर्हःपार्थिवात्म: ।रामस्सागरमुततीर्यसत्त्ववान् गोष्पदेहतः ।।6.32.28।।

माझ्यामुळे—या अनार्या, अयोग्य स्त्रीमुळे—अशा अंतास अयोग्य असलेला सत्त्ववान् राजपुत्र राम समुद्र उतरूनही जणू गायीच्या खुराच्या ठशाएवढ्या क्षुल्लक ठिकाणी सहज मारला गेला।

Verse 29

अहंदाशरथेनोढामोहात्स्वकुलपांसनी ।आर्यपुत्रस्यरामस्यभार्यामृत्युरजायत ।।6.32.29।।

मोहाने दाशरथीने मला—स्वकुलाला कलंक ठरणारीला—विवाह केला; आर्यपुत्र रामाची पत्नी होऊन मी जणू त्याच्या मृत्यूसारखीच ठरले।

Verse 30

नूनमन्यांमयाजातिंवारितंदानमुत्तमम् ।याहमद्येहशोचामिभार्यासर्वतिथेरपि ।।6.32.30।।

निश्चितच अन्य जन्मी मी उत्तम दानास अडथळा आणला असावा; म्हणूनच आज येथे मी शोक करते—जरी मी सर्व अतिथींना मान देणाऱ्या रामाची पत्नी असले तरी।

Verse 31

साधुपातयमांक्षिप्रंरामस्योपरिरावण ।समानयपतिंपन्त्याकुरुकल्याणमुत्तमम् ।।6.32.31।।

ठीक आहे, हे रावणा! मला शीघ्र रामावर पाड. पती-पत्नीचा पुनर्मिलाप घडव; तू ज्याला ‘परम कल्याण’ म्हणतोस तेच कल्याणकर्म कर।

Verse 32

शिरसामेशिरश्चास्यकायंकायेनयोजय ।रावणानुगमिष्यामिगतिंभर्तुर्महात्मनः ।।6.32.32।।

हे रावणा! माझे शिर त्याच्या शिराशी आणि माझे शरीर त्याच्या शरीराशी जोड. मी माझ्या महात्मा पतीची गती अनुसरेन.

Verse 33

इतिसदुःखसन्तप्ताविललापायतेक्षणा ।भर्तुश्शिरोधनुस्तत्रसमीक्ष्यचपुनःपुनः ।।6.32.33।।

अशा रीतीने ती तीव्र दुःखाने संतप्त होऊन, विशालनेत्रा सीता विलाप करू लागली; तेथे पतीचे शिर आणि धनुष्य पुन्हा पुन्हा पाहू लागली.

Verse 34

एवंलालप्यमानायांसीतायांतत्रराक्षसः ।अभिचक्रामभर्तारमनीकस्थःकृताञ्जलिः ।।6.32.34।।

सीता अशी विलाप करीत असताना, तेथे पहाऱ्यावर असलेला एक राक्षस हात जोडून आपल्या स्वामीकडे पुढे गेला.

Verse 35

विजयस्वार्यपुत्रेतिसोऽभिवाद्यप्रसाद्यच ।न्यवेदयदनुप्राप्तंप्रहस्तंवाहिनीपतिम् ।।6.32.35।।

तो ‘विजयी व्हा, आर्यपुत्र’ असे म्हणत त्याने अभिवादन करून आदराने निवेदन केले—‘वाहिनीपती प्रहस्त येथे येऊन पोहोचला आहे.’

Verse 36

अमात्यैस्सहितस्सर्वैःप्रहस्तस्समुपस्थितः ।तेनदर्शनकामेनवयंप्रस्थापिताःप्रभो ।।6.32.36।।

प्रभो! सर्व अमात्यांसह प्रहस्त उपस्थित आहे. आपल्या दर्शनाच्या इच्छेने त्याने आम्हांस येथे पाठविले आहे.

Verse 37

नूनमस्तिमहाराज राजभावात्क्षमान्वितं ।किञ्चिदात्ययिकंकार्यंतेषांत्वंदर्शनंकुरु ।।6.32.37।।

महाराज! राजोचित तेज व क्षमाशीलतेने युक्त आपण—निश्चितच काही अत्यावश्यक कार्य आहे; आपण त्यांना दर्शन द्यावे.

Verse 38

एतच्छ्रुत्वादशग्रीवोराक्षसप्रतिवेदितम् ।अशोकन्विकांत्यक्त्वामन्त्रिणांदर्शनंययौ ।।6.32.38।।

राक्षसाने निवेदिलेला वृत्तांत ऐकून दशग्रीव (रावण) अशोकवनिका सोडून मंत्र्यांच्या भेटीस गेला.

Verse 39

सतुसर्वंसमर्थ्यैवमन्त्रिभिःकृत्यमात्मनः ।सभांप्रविश्यविदधेविदित्वारामविक्रमम् ।।6.32.39।।

रामाचा पराक्रम जाणून त्याने मंत्र्यांसह आपले कर्तव्य विचारात घेतले; मग सभेत प्रवेश करून आवश्यक उपाय योजिले.

Verse 40

अन्तर्थानंतुतच्छीर्षंतच्चकार्मुकमुत्तमम् ।जगामरावणस्यैवनिर्याणसमनन्तरम् ।।6.32.40।।

रावण निघताच ते शिर आणि ते उत्तम धनुष्य क्षणातच दृष्टीआड अंतर्धान पावले.

Verse 41

राक्षसेन्द्रस्तुतैस्सार्धंमन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः ।समर्थयामासतदारामकार्यविनिश्चयम् ।।6.32.41।।

तेव्हा राक्षसेंद्राने भीषण पराक्रमशाली मंत्र्यांसह रामाविरुद्ध करावयाच्या उपायांचा विचार करून निश्चित निर्णय केला।

Verse 42

अविदूरस्थितान्सर्वान्बलाध्यक्षाहनितैषिणः ।अब्रवीत्कालसदृशोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.32.42।।

मृत्यूसमान भासणारा राक्षसाधिपती रावण जवळ उभ्या असलेल्या सर्व बलाध्यक्षांना व हितैषींना म्हणाला।

Verse 43

शीघ्रंभेरीनिनादेनस्फुटंकोणाहतेनमे ।समानयध्वंसैन्यानिवक्तव्यंचनकारणम् ।।6.32.43।।

लवकर करा—तीव्र भेरी-निनाद व स्पष्ट शंखध्वनी करून सैन्ये एकत्र आणा; आणि कारण कोणालाही सांगू नका।

Verse 44

ततस्तथेतिप्रतिगृह्यतद्वचोबलाधिपास्तेमहदात्मनोबलम् ।समानयंश्चैवसमागमंचतेन्यवेदयन्भर्तरियुद्धकाङ्क्षिणि ।।6.32.44।।

मग बलाध्यक्षांनी ‘तथेच’ असे म्हणून त्याचे वचन स्वीकारले, महात्म्याच्या विशाल सैन्याला एकत्र केले आणि युद्धाची आकांक्षा असलेल्या स्वामीला त्या जमावाची वार्ता कळविली।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is a coercive illusion: presenting Sītā with a false sign of Rāma’s death to break her resolve. Ethically, it contrasts psychological warfare and deception with Sītā’s steadfast marital fidelity and grief-bound reasoning, showing how adharma attempts to weaponize despair.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Sītā’s lament frames kāla (time) as a force that can overwhelm prudence and even diffuse the wisdom of the learned, while still affirming moral bonds and duty. The sarga teaches how grief can coexist with ethical clarity: her accusations, self-critique, and concern for Kausalyā map the human cost of political decisions.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The Aśoka grove (Aśoka-vatikā) functions as a captivity-space and psychological theatre within Laṅkā, while the sabhā (assembly hall) marks Rāvaṇa’s shift from private coercion to public statecraft. Cultural markers include funerary-saṃskāra expectations, the cūḍāmaṇi as an auspicious identity-token, and drum-based military mobilization (bhērī-nināda).