Yuddha Kanda Sarga 73 - Valmiki Ramayana | Marathi | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 7375 Verses

Sarga 73

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)

युद्धकाण्ड

सर्ग ७३ मध्ये उरलेले राक्षस रावणाकडे येऊन देवन्तक, त्रिशिरा आणि अतिकाय अशा प्रमुख वीरांच्या मृत्यूची वार्ता सांगतात. हे ऐकून रावण शोकाने व युद्धनीतीच्या चिंतेने व्याकुळ होतो; तेव्हा इंद्रजित त्याला धीर देतो आणि राम-लक्ष्मणांना पाडण्याची प्रतिज्ञा करतो. शंख-भेरी, नगारे, छत्र-चामरे आणि राजसैन्याच्या थाटामाटात तो प्रस्थान करतो. रणभूमीवर पोहोचून तो संरक्षण-व्यूह उभा करतो आणि अग्निहोम करतो; त्या यज्ञात शस्त्रांनाच यज्ञसामग्रीसारखे अर्पण केले जाते. धूर न उठता प्रज्वलित झालेल्या अग्नीत विजयाची शुभलक्षणे दिसतात; अग्निदेव आहुती स्वीकारतात. मग इंद्रजित ब्रह्मास्त्राचे आवाहन करून रथ व धनुष्य अभिमंत्रित करतो, त्यामुळे ग्रह-नक्षत्रांपर्यंत कंप होतो. मायेने लपून तो बाणांचे जाळे व शस्त्रवृष्टी करतो; वानरसेना उद्ध्वस्त होते आणि हनुमान, सुग्रीव, अंगद, जांबवान, नल इत्यादी प्रमुख योद्धे जखमी होतात. राम ब्रह्मास्त्राची दिव्य उत्पत्ती ओळखून लक्ष्मणाला धैर्याने सहन करण्याचा उपदेश करतात. राम-लक्ष्मणांना विद्ध झालेले व सैन्य खचलेले पाहून इंद्रजित विजयगर्जना करीत लंकेला परततो आणि रावणाला यशाचा वृत्तांत सांगतो.

Shlokas

Verse 1

ततोहतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोतिकायान् ।रक्षोगणास्तत्रहतावशिष्टास्तेरावणायत्वरिताश्शशंसुः ।।।।

यानंतर देवान्तक, त्रिशिरा आणि अतिकाय—राक्षसांतील ते अग्रगण्य—हत झालेले पाहून, तेथे उरलेले राक्षसगण त्वरेने रावणाकडे गेले व त्याला वृत्तांत सांगितला।

Verse 2

ततोहतांस्तान् सहसानिशम्यराजामुमोहपरिप्लुताक्षः ।पुत्रक्षयंभ्रातृवधं च घोरंविचिन्त्यराजाविपुलंप्रदध्यौ ।।।।

ते सहसा मारले गेले हे ऐकून राजा अश्रुपूर्ण नेत्रांनी मूर्च्छित झाला। पुत्रनाश व भ्रातृवध या घोर दुःखाचा विचार करून तो अतिशय गहन चिंतेत बुडून गेला।

Verse 3

ततस्तुराजानमुदीक्ष्यदीनंशोकार्णवेसम्परिपुप्लुवानम् ।रथर्षभोराक्षसराजसूनुस्तमिन्द्रजिद्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।

तेव्हा राजाला दीन, शोकसागरात बुडत असल्यासारखा पाहून, रथवीरांमध्ये श्रेष्ठ असा राक्षसराज रावणाचा पुत्र इंद्रजित् त्यास हे वचन बोलला।

Verse 4

न तात मोहंपरिगन्तुमर्हसियत्रेन्द्रजिजजीवतिराक्षसेन्द्र ।नेन्द्रारिबाणाभिहतोहिकश्चित्प्राणान् समर्थस्समरेऽभिपातुम् ।।।।

हे राक्षसेन्द्र! जोवर इन्द्रजित् जिवंत आहे तोवर तू मोहात पडू नकोस; कारण इन्द्रशत्रूच्या बाणांनी घायाळ झालेला कोणीही रणात प्राण वाचवू शकत नाही।

Verse 5

पश्याद्यरामंसहलक्ष्मणेनमद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।गतायुषंभूमितलेशयानंशितैश्शरैराचितसर्वगात्रम् ।।।।

“आज पाहा—लक्ष्मणासह रामाला; माझ्या बाणांनी विदीर्ण व छिन्नभिन्न झालेली देहयष्टी, आयुष्य संपलेले, भूमीवर पडलेले, आणि तीक्ष्ण शरांनी सर्वांग आच्छादित.”

Verse 6

इमांप्रतिज्ञांशृणुशक्रशत्रोःसुनिश्चितांपौरुषदैवयुक्ताम् ।अद्यैवरामंसहलक्ष्मणेनसन्तर्पयिष्यामिशरैरमोघैः ।।।।

इंद्रशत्रूची ही प्रतिज्ञा ऐका—दृढनिश्चयी, पुरुषार्थ व दैवी सामर्थ्याने युक्त: आजच मी लक्ष्मणासह रामाला अमोघ बाणांनी तृप्त करीन॥

Verse 7

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याश्चवैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।द्रक्ष्यन्तुमेविक्रममप्रमेयंविष्णोरिवोग्रंबलियज्ञवाटे ।।।।

आज इंद्र, वैवस्वत, विष्णु, मित्र, साध्यगण, वैश्वानर, चंद्र आणि सूर्य—हे सर्व माझा अप्रमेय पराक्रम पाहोत; जसा कधी बलिच्या यज्ञवाटेत विष्णूचे उग्र सामर्थ्य त्यांनी पाहिले होते॥

Verse 8

स एवमुक्त्वात्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छयराजानमदीनसत्त्वः ।समारुरोहानितुल्यवेगंरथंखरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ।।।।

असे बोलून, इंद्राचा शत्रू—अदीनसत्त्व—राजाला निरोप देऊन, श्रेष्ठ गाढवांनी युक्त व अतुल वेगाच्या रथावर आरूढ झाला॥

Verse 9

तमास्थायमहातेजारथंहरिरथोपमम् ।जगामसहसातत्रयत्रयुद्धमरिन्दमः ।।।।

इंद्राच्या रथासारख्या त्या तेजस्वी रथावर आरूढ होऊन, शत्रुदमन करणारा तेजस्वी इंद्रजित् तत्क्षणी तेथे गेला जिथे युद्ध पेटले होते॥

Verse 10

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।।।

तो महात्मा निघाला तेव्हा अनेक महाबल राक्षस आनंदित होऊन, श्रेष्ठ धनुष्य हातात धारण करून, त्याच्या मागोमाग निघाले।

Verse 11

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

काही हत्तींच्या पाठीवर, काही श्रेष्ठ घोड्यांवर; तर काही वाघ, विंचू, मांजर, गाढव, उंट आणि सर्प यांवरही आरूढ झाले होते।

Verse 12

भीषण पराक्रमाचे ते राक्षस वराह, वन्य पशू, सिंह, पर्वतासारखे विशाल कोल्हे तसेच कावळे, हंस आणि मोर यांवरही स्वार झाले होते।

Verse 13

ते भाले, मुद्गर, तलवार, परशु आणि गदा धारण करून होते; तसेच भुशुण्डी, हातोडे, लोखंडी दंड, शतघ्नी व परिघ अशा आयुधांनीही सज्ज होते।

Verse 14

स शङ्खनिनदैःपूर्णैर्भेरीणांचापिनिस्स्वनैः ।जगामत्रिदशेन्द्रास्तूयमानोनिशाचरैः ।।।।

शंखांच्या पूर्ण निनादात आणि भेरींच्या घुमणाऱ्या नादात, निशाचरांकडून स्तुत होत, देवेंद्राचा शत्रू तो पुढे निघाला।

Verse 15

स शङ्खशशिवर्णेनछत्रेणरिपुसूदनः ।रराजप्रतिपूर्णेननभश्चन्द्रमसायथा ।।।।

शंख-चंद्रासारख्या शुभ्र, परिपूर्ण छत्राने तो रिपुसूदन असा शोभून दिसला, जसा आकाशातील पौर्णिमेचा चंद्रमा।

Verse 16

अवीज्यतततोवीरोहैमैर्हेमविभूषितैः ।चारुचामरमुख्यैश्चमुख्यस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

त्यानंतर सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असा तो वीर, सुवर्णदंडांनी अलंकृत सुंदर चामरांनी वाऱ्याने झुलविला गेला।

Verse 17

स तुदृष्टवाविनिर्यान्तंबलेनमहातावृतम् ।राक्षसाधिपतिश्रशीमान् रावणःपुत्रमब्रवीत् ।।।।

महान सैन्याने वेढलेला पुत्र बाहेर निघताना पाहून, श्रीमान राक्षसाधिपती रावणाने पुत्रास संबोधिले।

Verse 18

त्वमप्रतिरथःपुत्रत्वयावैवासवोजितः ।किम्पुनर्मानुषंधृष्यंनिहनिष्यसिराघवम् ।।।।तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।

“पुत्रा, तू अप्रतिरथ आहेस; तू वासव (इंद्र)ालाही जिंकले आहेस। मग धृष्य असा मानव राघव तू का नाही मारणार?” असे राक्षसेन्द्राने म्हटल्यावर त्याने महान आशीर्वाद स्वीकारले।

Verse 19

तस्त्विन्द्रजितालङ्कासूर्यप्रतिमतेजसा ।।।।रराजाप्रतिवीर्येणद्यौरिवार्केणभास्वता ।

तेव्हा सूर्यसदृश तेज व अतुल पराक्रम असलेल्या इंद्रजितामुळे लंका अशीच उजळून निघाली, जशी तेजस्वी सूर्यामुळे आकाश प्रकाशमान होते।

Verse 20

सम्प्राप्यमहातेजायुद्धभूमिमरिन्दमः ।।।।स्थापयामासरक्षांसिरथंप्रतिसमन्ततः ।

युद्धभूमीवर पोहोचून महातेजस्वी व शत्रुदमन करणाऱ्याने आपल्या रथाच्या चारही बाजूंनी राक्षसांना सर्वत्र तैनात केले।

Verse 21

ततस्तुहुतभोक्तारंहुतभुक्सदृशप्रभः ।।।।जुहावराक्षसश्रेष्ठोमन्त्रवद्विधिवत्तदा ।

मग अग्निसारखा तेजस्वी राक्षसश्रेष्ठाने मंत्रोच्चार करून विधिपूर्वक अग्निदेवाला आहुती अर्पण केली।

Verse 22

सहविर्लाजसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।।।।जुहुवेपावकंतत्रराक्षनेन्द्रःप्रतापवान् ।

तेथे प्रतापवान राक्षसाधिपतीने लाजेने संस्कारित हवि, तसेच माळा व सुगंध यांनी पूर्वपूजन करून पावकाला आहुती अर्पण केली।

Verse 23

शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।।।।लोहितानि च वासांसिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।

त्या विधीत शस्त्रे व बाण हेच ‘पत्र’ झाले, विभीतकाची लाकडे समिधा झाली; लाल वस्त्रे वापरली गेली आणि स्रुवही काळ्या लोखंडाचा होता।

Verse 24

सतत्राग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।।।।छागस्यकृष्णवर्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।

त्याने तेथे शरपत्रे व सतोमरांनी अग्नि सम्यक् पसरविली आणि हविर्दानासाठी कृष्णवर्ण जिवंत छागाचा कंठ धरला।

Verse 25

सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।।।।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंयान्यदर्शयन् ।

धूररहित, महाज्वालायुक्त अग्नि एकदाच प्रज्वलित होताच विजय दर्शविणारी ती लक्षणे प्रकट झाली।

Verse 26

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।

प्रदक्षिणावर्त शिखांनी युक्त, तप्त सुवर्णभूषणांनी अलंकृत भासणारा पावक स्वयंसिद्ध होऊन ते हवि स्वतः स्वीकारू लागला।

Verse 26

Verse 27

सोऽस्त्रमाहारयामासब्राह्ममिन्द्ररिपुस्तदा ।।।।धनुश्चात्मरथंचैवसर्वंतत्राभ्यमन्त्रयत् ।

तेव्हा इंद्रजिताने ब्राह्मास्त्राचे आवाहन केले आणि तेथेच आपल्या धनुष्याला व स्व-रथालाही—सर्वांना त्या कार्यासाठी मंत्रांनी अभिमंत्रित केले।

Verse 28

तस्मिन्नाहूयमानेस्त्रेहूयमाने च पावके ।।।।सार्धंग्रहेन्दुनक्षत्रैर्वितत्रासनभस्थ्सलम् ।

त्या अस्त्राचे आवाहन होत असताना आणि पावकात आहुती पडत असताना, ग्रह-चंद्र-नक्षत्रांसह आकाशमंडळ भयाने थरथरले।

Verse 29

स पावकंपावकदीप्ततेजाहुत्वामहेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।स चापबाणासिरथाश्वसूतःखेऽन्तर्दधेऽत्मानमचिन्त्यरूपः ।।।।

अग्निसमान दीप्त तेज असलेला, महेन्द्रतुल्य पराक्रमी इंद्रजित् अग्नीत आहुती अर्पण करून—धनुष्यबाण, तलवार, रथ, घोडे व सारथी यांसह, अचिंत्य रूप धारण करून—आकाशात अंतर्धान पावला।

Verse 30

ततोहयरथाकीर्णंपताकाध्वजशोभितम् ।निर्ययौराक्षसबलंनर्दमानंययुत्सया ।।।।

त्यानंतर घोडे व रथांनी भरलेले, पताका व ध्वजांनी शोभणारे राक्षस-बल युद्धाची आस धरून गर्जत बाहेर निघाले।

Verse 31

तेशरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः ।तोमरैरङ्कुशैश्चापिवानरान् जघ्नुराहवे ।।।।

रणात त्यांनी तीक्ष्ण वेगाचे, नानाविध अलंकारयुक्त अनेक बाण, तसेच तोमर व अंकुश यांनीही वानरांवर घाव घातले।

Verse 32

रावणिस्तुततस्सङ्कृद्धस्तान्निरीक्ष्यनिशाचरान् ।हृष्टाभवन्तोयुध्यन्तुवानराणांजिघांसया ।।।।

तेव्हा रावणाचा पुत्र रावणि क्रोधाने त्या निशाचरांकडे पाहून म्हणाला—“तुम्ही हर्षित व्हा; वानरांचा वध करण्याच्या इच्छेने युद्ध करा।”

Verse 33

ततस्तेराक्षसास्सर्वेनर्धन्तोजयकाङ्क्षिणः ।अभ्यवर्षंस्ततोघोरान्वानरान् शरवृष्टिभिः ।।।।

तेव्हा ते सर्व राक्षस गर्जना करीत, विजयाची आकांक्षा बाळगून, वानरांवर भयंकर बाणवृष्टी करू लागले।

Verse 34

स तुनालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।रक्षोभिस्सम्वृतस्सङ्ख्येवानरान् विचकर्त ह ।।।।

परंतु तो (इंद्रजित) रणांगणात राक्षसांनी वेढलेला, नालीक-नाराच, गदा व मुसळ यांच्या प्रहारांनी वानरांना छिन्नभिन्न करू लागला।

Verse 35

तेवध्यमानास्समरेवानराःपादपायुधाः ।अभ्यवर्षन्तसहसारावणिंशैलपादपैः ।।।।

समरात मारले जात असूनही, उपटलेल्या वृक्षांना आयुध मानलेल्या वानरांनी, सहसा रावणि (इंद्रजित) वर शिळा व वृक्षखोडांची वर्षा केली।

Verse 36

इन्द्रजित्तुतदाक्रुद्धोमहातेजामहाबलः ।वानराणांशरीराणिव्यधमद्रावणात्मजः ।।।।

तेव्हा महातेजस्वी, महाबलवान रावणात्मज इंद्रजित क्रुद्ध होऊन वानरांच्या शरीरांवर प्रचंड प्रहार करू लागला।

Verse 37

शरेणैकेन च हरीन्नवपञ्च च सप्त च ।बिभेदसमरेक्रुद्धोराक्षसान् संप्रहर्षयन् ।।।।

रणात क्रुद्ध होऊन त्याने वानरांना—काहींना एका बाणाने, काहींना नऊ, पाच किंवा सात बाणांनी—भेदले आणि राक्षसांना अत्यंत हर्षित केले।

Verse 38

स शरैस्सूर्यसङ्काशैश्शातकुम्भविभूषितैः ।वानरान् समरेवीरःप्रममाथसुदुर्जयः ।।।।

सूर्यासारख्या तेजस्वी, शातकुंभाने विभूषित बाणांनी त्या दुर्जय वीराने रणात वानरांना चिरडून टाकले।

Verse 39

तेभिन्नगात्रास्समरेवानराश्शरपीडिताः ।पेतुर्मथितसङ्कल्पास्सुरैरिवमहासुराः ।।।।

समरात बाणांनी पीडित, अवयव भंगलेले व संकल्प ढळलेले ते वानर देवांनी घायाळ केलेल्या महासुरांसारखे कोसळले।

Verse 40

तंतपन्तमिवादित्यंघोरैर्बाणगभस्तिभिः ।अभ्यधावन्तसङ्कृद्धास्सम्युगेवानरर्षभाः ।।।।

घोर बाणरश्मींनी तपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे असलेल्या त्याच्यावर, युद्धात क्रुद्ध होऊन वानरश्रेष्ठ धावून गेले।

Verse 41

ततस्तुवानरास्सर्वेभिन्नदेहाविचेतसः ।व्यथिताविद्रवन्तिस्मरुधिरेणसमुक्षिताः ।।।।

मग सर्व वानर—देह विदीर्ण, शुद्ध हरपलेले, वेदनेने व्याकुळ व रक्ताने भिजलेले—इकडे तिकडे पळू लागले।

Verse 42

रामस्यार्थेपराक्रम्यवानरास्त्यक्तजीविताः ।नर्दन्तस्तेऽभिवृत्तास्तुसमरेसशिलायुधाः ।।।।

रामाच्या कार्यासाठी पराक्रम करून, प्राणांची पर्वा न करता ते वानर शिला-शस्त्रे घेऊन गर्जना करीत रणात पुढे झेपावले; मागे हटले नाहीत।

Verse 43

तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चशिलाभिश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यवर्षन्तसमरेरावणिंपर्यवस्थिताः ।।।।

ते प्लवंगम पुन्हा जवळ येऊन रणात वृक्ष, पर्वतशिखरे व शिळा यांची वर्षा रावणीवर करू लागले।

Verse 44

तद्रुमाणांशिलानां च वर्षंप्राणहरंमहत् ।व्यपोहतमहातेजारावणिस्समितिंजयः ।।।।

तेव्हा महातेजस्वी, संग्रामजयी रावणीने त्या वृक्ष-शिळांच्या प्राणघातक महान वर्षावाला परतवून लावले।

Verse 45

ततःपावकसङ्काशैश्शरैराशीविषोपमैः ।वानराणामनीकानिबिभेदसमरेप्रभुः ।।।।

यानंतर प्रभुतुल्य योद्ध्याने अग्निसारखे तेजस्वी व विषधर सर्पासारखे घातक बाण सोडून रणात वानरांची सैन्यरचना भेदून टाकली।

Verse 46

अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैस्सविदद्वागन्धमादनम् ।विव्याथनवभिश्चैवनलंदूरादवस्थितम् ।।।।

त्याने अठरा तीक्ष्ण बाणांनी गंधमादनास विद्ध केले; आणि दूर उभ्या असलेल्या नलालाही नऊ बाणांनी अत्यंत व्यथित केले।

Verse 47

सप्तभिस्तुमहावीर्योमैन्दंमर्मविदारणैः ।पञ्चभिर्विशिखैश्चैवगजंविव्याथसंयुगे ।।।।

त्या महावीराने मर्मभेदी सात बाणांनी मैन्दाला घायाळ केले; आणि त्याच संग्रामात पाच विशिखांनी गजालाही विद्ध केले।

Verse 48

जाम्बवन्तंतुदशभिर्नीलंत्रिंशद्भिरेव च ।सुग्रीवमृषभंचैवसोऽङ्गदंद्विविधंतथा ।।।।घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत्तदा ।

मग त्याने जांबवानाला दहा बाणांनी, नीलाला तीस बाणांनी, तसेच सुग्रीव, ऋषभ, अंगद आणि द्विविद यांनाही—वरदान-बलाने युक्त तीक्ष्ण, घोर शरांनी—असे घायाळ केले की ते निष्प्राणासारखे मूर्छित पडले।

Verse 49

अन्यानपितदामुख्यान्वानरान् बहुभिश्शरैः ।।।।अर्दयामाससङ्कृद्धःकालानगिरिवमूर्छितः ।

मग क्रोधाने उन्मत्त होऊन त्याने इतर प्रमुख वानरांनाही असंख्य बाणांनी छिन्नभिन्न केले—जणू प्रलयकाळची दावाग्नीच भडकली आहे।

Verse 50

सशरैस्सूर्यसङ्काशैस्सुमुक्सैशशीघ्रगामिभिः ।।।।वानराणामनीकानिनिर्ममन्थमहारणे ।

सूर्यासारख्या तेजस्वी, वेगाने धावणाऱ्या, उत्तमरीत्या सोडलेल्या बाणांनी त्याने त्या महायुद्धात वानरसेनेच्या रांगा चिरडून टाकल्या।

Verse 51

आकुलांवानरींसेनांशरजालेनमोहिताम् ।।।।हृष्टस्सपरयाप्रीत्याददर्शक्षतजोक्षिताम् ।

शरजाळ्याने मोहित होऊन रक्ताने भिजलेली, व्याकुळ वानरसेना पाहून तो अत्यंत हर्षित झाला व परम प्रीतीने तिला न्याहाळू लागला।

Verse 52

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।।।

तेव्हा राक्षसेन्द्राचा पुत्र, महातेजस्वी बलवान इंद्रजित् याने दारुण बाणवृष्टी व शस्त्रवृष्टी करून त्वरेने वानरसेनेला चिरडून टाकले।

Verse 53

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.73.52।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।6.73.53।।

बलवान व त्वरेने धावणारा इंद्रजित् याने दारुण बाणवृष्टी व शस्त्रवृष्टी करून वानरसेनेला चिरडून टाकले।

Verse 54

स्वसैन्यमुत्सृज्यसमेत्यतूर्णंमहारणेवानरवाहिनीषु ।अदृश्यमानश्शरजालमुग्रंववर्षनीलाम्बुधरोयथाम्बु ।।।।

स्वतःची सेना मागे ठेवून तो महारणात वानरवाहिन्यांमध्ये त्वरेने शिरला; अदृश्य राहून त्याने उग्र शरजाळ्याची वृष्टी केली—जसा निळा मेघ पाणी बरसतो।

Verse 55

तेशक्रजिद्बाणविशीर्णदेहामायाहताविस्वरमुन्नदन्तः ।रणेनिपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पायथेन्द्रवज्राभिहतानगेन्द्राः ।।।।

रणात शक्रजिताच्या बाणांनी देह विदीर्ण झालेले, त्याच्या मायेनं आहत असे पर्वतासारखे वानर कर्कश आर्तनाद करीत तसे कोसळले, जसे इंद्रवज्राने घायाळ झालेले पर्वतशिखर कोसळतात।

Verse 56

तेकेवलंसन्ददृशुशशिताग्रान्बाणान्रणेवानरवाहिनीषु ।मायानिगूढंतुसुरेन्द्रशत्रुं न चावृतंराक्षसमभ्यपश्यन् ।।।।

रणात वानरवाहिन्यांना केवळ चंद्रधारेसारखे तीक्ष्ण बाणच कोसळताना दिसत होते. मायेत लपलेला इंद्रशत्रु राक्षस, बाण लागूनही, त्यांना दिसत नव्हता॥

Verse 57

ततस्सरक्षोधिपतिर्महात्मासर्वादिशोबाणगणैशशिताग्रैः ।प्रच्छादयामासरविप्रकाशैर्विपादयामास च वानरेन्द्रान् ।।।।

मग तो त्या महात्मा राक्षसाधिपतीने सूर्यप्रकाशासारख्या तेजस्वी, तीक्ष्ण अग्राच्या बाणसमूहांनी सर्व दिशा झाकून टाकल्या आणि वानरनायकांना पाडू लागला॥

Verse 58

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानिव्याविध्यदीप्तानलसन्निभानि ।सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानिववर्षतीव्रंप्लवगेन्द्रसैन्ये ।।।।

त्याने त्रिशूळ, खड्ग, परशु इत्यादी शस्त्रे फिरवून भिरकावली—ती प्रज्वलित अग्नीसारखी, ठिणग्यांनी उजळलेली—आणि ती वानरसेनेवर प्रचंड वेगाने बरसवली॥

Verse 59

ततोज्वलनसङ्काशैश्शरैर्वानरयूथपाः ।ताडिताश्शक्रजिद्बाणैःप्रफुल्लाइवकिंशुकाः ।।।।

मग अग्नीसारख्या तेजस्वी इंद्रजिताच्या बाणांनी ताडलेले वानरयूथपती, जणू फुललेल्या किंशुकवृक्षांसारखे भासू लागले॥

Verse 60

तेन्योन्यमभिसर्पन्तोनिनदन्तश्चविस्वरम् ।राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नानिपेतुर्वानरर्षभाः ।।।।

ते वानरश्रेष्ठ परस्परांकडे धाव घेत, विस्कळीत स्वराने गर्जना करीत; राक्षसेन्द्राच्या अस्त्रांनी विद्ध होऊन भूमीवर कोसळले।

Verse 61

उदीक्षमाणागगनंकेचिन्नेत्रेषुताडिताः ।शरैर्विविशुरन्योन्यंपेतुश्चजगतीतले ।।।।

काही जण आकाशाकडे पाहत असताना बाणांनी डोळ्यांत आघात झाले; ते एकमेकांना धरून धरतीवर पडले।

Verse 62

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।।।

इंद्रजिताने वानरांचे अग्रणी वीर—हनुमान, सुग्रीव, अंगद, गंधमादन, जांबवान, सुषेण आणि वेगदर्शी—यांनाही पाडले।

Verse 63

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

त्याने मैंद, द्विविद, नील, गवाक्ष, गज व गोमुख—तसेच केसरी, हरिलोमा आणि विद्युद्दंष्ट्र—या पराक्रमी वानरयोद्ध्यांनाही बाणांनी पाडले।

Verse 64

त्याने सूर्यानन, ज्योतिमुख, दधिमुख—तसेच पावकाक्ष—आणि नल व कुमुद या कीर्तिमान वानरवीरांनाही आघात करून पाडले।

Verse 65

मंत्रसंहित भाले, त्रिशूळ आणि तीक्ष्ण बाणांनी राक्षसश्रेष्ठ इंद्रजिताने त्या सर्व ‘हरिशार्दूल’—वानरसेनेतील वीरांना—भेदून टाकले।

Verse 66

स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः ।ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।।।

त्याने गदांनी वानरयूथांचे मुखिया चिरडून, सुवर्णवर्ण बाणांनी त्यांना विदीर्ण करून, मग भास्करकिरणांसारख्या दाहक शरवृष्टीच्या जाळ्याने लक्ष्मणासह श्रीरामावर वर्षाव केला।

Verse 67

स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणोधारानिपातानिवतानच्नित्य ।समीक्षमाणःपरमाद्भुतश्रीरामतदालक्ष्मणमित्युवाच ।।।।

बाणवृष्टीने झोडपला जात असूनही, ती केवळ पावसाच्या धारांसारखी मानून निश्चिंत राहून, परम अद्भुत तेजस्वी श्रीराम तेव्हा लक्ष्मणास म्हणाला।

Verse 68

असौपुनर्लक्ष्मणराक्षसेन्द्रोब्रह्मास्त्रमाश्रित्यसुरेन्द्रशत्रुः ।निपातयित्वाहरिसैन्यमुग्रमस्मान्शरैरर्दयतिप्रसक्तः ।।।।

“लक्ष्मणा! तो राक्षसेन्द्र, सुरेन्द्राचा शत्रू, ब्रह्मास्त्राचा आश्रय घेऊन, उग्र वानरसेना पाडून आता सतत बाणांनी आपल्याला पीडित करीत आहे।”

Verse 69

स्वयम्भुवादत्तवरोमहात्मा ।समाहितोन्तर्हितभीमकायः ।कथंनुशक्योयुधिनष्टदेहोनिहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ।।।।

“स्वयम्भू (ब्रह्मा) कडून वर मिळालेला, महात्मा, एकाग्र, भयंकर देह अंतर्हित करणारा—ज्याचे शरीर दिसत नाही—आणि सदैव अस्त्र उचलून उभा असलेला इंद्रजित् आज रणांगणी कसा काय वधास येईल?”

Verse 70

मन्येस्वयम्भुर्भगवानच्नित्योयस्यैतदस्त्रंप्रभवश्चयोऽस्य ।बाणावपातास्त्वमिहाद्यधीमन्मयासहाव्यग्रमनास्सहस्व ।।।।

स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा अचिंत्य आहेत असे मला वाटते; हे अस्त्र त्यांचेच असून याची प्रभुता त्यांच्यापासूनच प्रकटते. म्हणून, हे धीमन, आज येथे माझ्याबरोबर अव्यग्र मनाने या बाणवृष्टीचा धीराने सामना कर॥

Verse 71

प्रच्छादयत्येषहिराक्षसेन्द्रस्सर्वाधिशस्सायकवृष्टिजालैः ।एतच्चसर्वंपतिताग्य्रशूरं न भ्राजतेवानरराजसैन्यम्।। ।।

हा राक्षसराज (इंद्रजित) बाणवृष्टीच्या जाळ्यांनी सर्व बाजूंनी रणभूमी झाकून टाकीत आहे. आणि अग्रशूर पडल्यामुळे वानरराजाची सारी सेना आता युद्धात तेजस्वी दिसत नाही॥

Verse 72

आवांतुदृष्टवापतितौविसंज्ञौनिवृत्तयुद्दौगतरोषहर्षे ।ध्रुवंप्रवेक्ष्यत्यमरारिवासमसौसमादायरणाग्रलक्ष्मीम् ।।।।

पण आम्हा दोघांना पडलेले व शुद्ध हरपलेले—युद्ध थांबलेले, रोष व हर्ष निवलेले—असे पाहून तो निश्चयच रणाग्राची विजयलक्ष्मी मिळाली असे मानून अमरारिंच्या निवासात (लंकेत) प्रवेश करील॥

Verse 73

ततस्तुताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्भभूवतुस्तत्रतथाविशस्तौ ।स चापितौतत्रविदर्शयित्वाननादहर्षाद्युधिराक्षसेन्द्रः ।।।।

मग इंद्रजिताच्या अस्त्रजाळ्यांनी विद्ध होऊन ते दोघे तिथेच तसेच कोसळले. आणि राक्षसराजाने त्यांना त्या अवस्थेत रणांगणावर दाखवून, हर्षाने युद्धात गर्जना केली॥

Verse 74

सतत्तदावानरसैन्यमेवंरामं च सङ्ख्येसहलक्ष्मणेन ।विषादयित्वासहसाविवेशपुरींदशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ।।।।सन्स्तूयमानस्सतुयातुधानैः ।पत्रे च सर्वंहृषितोऽभ्युवाच ।।।।

त्याने रणांगणात राम व लक्ष्मणासह वानरसेनेला विषादग्रस्त करून, क्षणात दशग्रीवाच्या भुजांनी रक्षित अशा पुरी लंकेत प्रवेश केला। राक्षसांनी स्तुती केल्याने तो हर्षित झाला आणि पित्याला सर्व वृत्तान्त निवेदन केला॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Indrajit’s concealed assault (māyā-nigūḍha) empowered by a Brahmāstra invocation; the episode foregrounds the tension between martial effectiveness and the ethical ambiguity of invisible, ritual-amplified violence in a dharma-framed war.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Rāma’s instruction to Lakṣmaṇa emphasizes disciplined composure (avyagra-manāḥ) and clear discernment: when confronted with overwhelming, divinely-sourced force, the righteous response includes steadiness, accurate attribution of causality, and refusal to collapse into panic.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The narrative pivots between Laṅkā (as the fortified rākṣasa capital) and the yuddha-bhūmi (battlefield), while highlighting Vedic ritual culture through the homa setting—mantra-recitation, offerings, and omens—recast in a militarized register.