Sarga 51
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
युद्धकाण्ड
या ५१व्या सर्गात लंकेच्या नेतृत्वात रणनीतीचा व मनोबलाचा निर्णायक वळण येते. वानरांचा आनंदघोष व गजर ऐकून रावणाला अनपेक्षित उलटफेराची शंका येते आणि तो तात्काळ टेहळणीचा आदेश देतो. भयग्रस्त राक्षस तटावर चढून सुग्रीवाचे संरक्षित सैन्य पाहतात व महत्त्वाची बातमी निश्चित करतात—इंद्रजिताच्या भयंकर शरबंधनाने बांधलेले राम-लक्ष्मण आता मुक्त झाले आहेत, जणू हत्ती दोर तोडून सुटले आहेत। दूत भीती आवरून संयत वाणीने वृत्तांत सांगतात. त्यामुळे रावणाच्या मनात चिंता व क्रोध दाटतो; आपल्या सैन्याच्या सुरक्षिततेबद्दल आणि शस्त्रांच्या परिणामकारकतेबद्दल त्याला संशय येतो. मग तो धूम्राक्षाला बोलावून त्वरित बाहेर पडून राम व वानरांवर आघात करण्याची आज्ञा देतो. नाना शस्त्रे, रथ, घोडे व हत्ती यांसह सेना जमते. धूम्राक्ष सुवर्णालंकारित, गाढव-जोडलेल्या रथावर आरूढ होऊन पश्चिम द्वाराकडे निघतो, जिथे हनुमान उभा आहे. मार्गात गिधाडे, रक्तसूचक चिन्हे, प्रतिकूल वारे, अंधार व भूमिकंप असे अपशकुन विनाशाची सूचना देतात; तरीही तो पुढे जाऊन राघवाने संरक्षित केलेले विशाल वानरसैन्य पाहतो.
Shlokas
Verse 1
तेषांसुतुमुलंशब्दंवानराणांतरस्विनाम् ।नर्दतांराक्षसैस्सार्धंतदाशुश्रावरावणः ।।6.51.1।।
तेव्हा रावणाने राक्षसांसह त्या पराक्रमी वानरांचा अत्यंत तुफान, वाढत जाणारा गर्जनानाद ऐकला।
Verse 2
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषंश्रुत्वासनिनदंभृशम् ।सचिवानांततस्तेषांमध्येवचनमब्रवीत् ।।6.51.2।।
तो स्निग्ध, गंभीर व अत्यंत प्रचंड असा निनाद ऐकून, त्याने आपल्या सचिवांच्या मध्ये हे वचन उच्चारले।
Verse 3
यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ।।6.51.3।।व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषांनात्रसंशयः ।तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ।।6.51.4।।
जसे अत्यंत हर्षित असंख्य वानरांकडून एक प्रचंड नाद उठला—मेघगर्जनेसारखा—तसेच स्पष्ट झाले की यांची प्रीती अतिशय महान आहे; यात संशय नाही. कारण त्या विशाल घोषांनी वरुणालय समुद्रही क्षुब्ध झाला.
Verse 4
यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ।।6.51.3।।व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषांनात्रसंशयः ।तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ।।6.51.4।।
अत्यंत हर्षित वानरांच्या समूहातून अनेक कंठांचा मेघगर्जनेसारखा सुमहान नाद उठला. त्यांच्या आनंदाची महती स्पष्टच होती—यात संशय नाही; त्या प्रचंड घोषांनी वरुणालय समुद्रही क्षुब्ध झाला.
Verse 5
तौतुबद्धौशरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।अयंचसुमहान्नादशङ्कांजनयतीवमे ।।6.51.5।।
जरी दोन्ही भाऊ राम-लक्ष्मण तीक्ष्ण बाणांनी बांधलेले असले, तरी हा अतिमहान नाद माझ्या मनात शंका उत्पन्न करीत आहे. असे काय घडले की ते आनंदित झाले?
Verse 6
एतत्तुवचनंचोक्त्वामन्त्रिणोराक्षसेश्वरः ।उवाचनैरृतांस्तत्रसमीपपरिवर्तिनः ।।6.51.6।।
हे वचन मंत्र्यांना सांगून राक्षसांचा अधिपती तेथे जवळ उभ्या असलेल्या नैऋत योद्ध्यांना संबोधू लागला।
Verse 7
ज्ञायतांतूर्णमेतेषांसर्वेषांचवनचारिणाम् ।शोककालेसमुत्पन्नहर्षकारणमुत्थितम् ।।6.51.7।।
या सर्व वनचारी वानरांमध्ये शोककाळातही जो हर्ष उत्पन्न झाला आहे, त्याचे कारण त्वरित शोधून काढा।
Verse 8
तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ।।6.51.8।।तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ।।6.51.9।।
त्याच्या आज्ञेने गोंधळलेले राक्षस तटावर चढून महात्मा सुग्रीवाने उत्तम रीतीने रक्षित केलेली सेना पाहू लागले।
Verse 9
तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ।।6.51.8।।तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ।।6.51.9।।
अत्यंत भयंकर शरबन्धातून मुक्त झालेले ते दोन्ही राघव पुन्हा उभे राहिलेले पाहून राक्षस व्याकुळ झाले।
Verse 10
सन्त्रस्तहृदयाःसर्वेप्राकारात् वरुह्यते ।विषण्णवदनाघोराराक्षसेन्द्रमुपस्थिता ।।6.51.10।।
ते सर्व भयानक राक्षस भयाने थरथरत्या हृदयाने प्राकारावरून उतरले आणि विषण्ण मुखांनी राक्षसेन्द्राजवळ येऊन उभे राहिले।
Verse 11
तदप्रियंदीनमुखारावणस्यनिशाचराः ।कृत्स्नंनिवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ।।6.51.11।।
ते निशाचर राक्षस दीनमुख होऊन रावणास ते अप्रिय वृत्तांत यथाविधी संपूर्णपणे निवेदन करू लागले; ते वचन सांगण्यात निपुण होते।
Verse 12
यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ।।6.51.12।।विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ।।6.51.13।।
‘ते दोघे भाऊ—राम व लक्ष्मण—ज्यांना इंद्रजिताने युद्धात शरबन्धनाने बांधून त्यांच्या भुजा निष्प्रकंप केल्या होत्या, ते आता रणांगणात त्या बंधनातून मुक्त दिसत आहेत. जसे गज दोर तोडून उभे राहतात, तसे ते गजेन्द्रसम पराक्रमवान आहेत.’
Verse 13
यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ।।6.51.12।।विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ।।6.51.13।।
‘ते दोघे भाऊ—राम व लक्ष्मण—ज्यांना इंद्रजिताने युद्धात शरबन्धनाने बांधून त्यांच्या भुजा निष्प्रकंप केल्या होत्या, ते आता रणांगणात त्या बंधनातून मुक्त दिसत आहेत. जसे गज दोर तोडून उभे राहतात, तसे ते गजेन्द्रसम पराक्रमवान आहेत.’
Verse 14
तच्छ्रुत्वावचनंतेषांराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।चिन्तारोषसमाक्रान्तोविषण्णवदनोऽभवत् ।।6.51.14।।
त्यांचे वचन ऐकून महाबली राक्षसेन्द्र रावण चिंतेने व क्रोधाने व्याकुळ झाला; त्याचा चेहरा विषण्ण झाला।
Verse 15
घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ।।6.51.15।।तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहंबलम् ।।6.51.16।।
इंद्रजिताने रणात घोर, वरप्रभावयुक्त, विषारी सर्पांसारखे, अमोघ व सूर्यसदृश तेजस्वी बाणांनी त्यांना बांधून कठोरपणे दडपले।
Verse 16
घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ।।6.51.15।।तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहंबलम् ।।6.51.16।।
जर त्या अस्त्र-बंधनास प्राप्त होऊनही माझे शत्रू मुक्त झाले असतील, तर माझे सर्व सैन्य संशयात उभे आहे असे मला दिसते—परिणाम अनिश्चित झाला।
Verse 17
निष्फलाःखलुसम्वृत्ताश्शराःवासुकितेजसः ।अदत्तंयैस्तुसङ्ग्रामेरिपूणांजीवितंमम ।।6.51.17।।
वासुकीसारख्या तेजस्वी ते बाण खरोखर निष्फळ ठरले; ज्यांनी संग्रामात माझ्या शत्रूंचे प्राण घेणे अपेक्षित होते।
Verse 18
एवमुक्त्वातुसङ्क्रुद्धोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।अब्रवीद्रक्षसांमध्येधूम्राक्षंनामराक्षसम् ।।6.51.18।।
असे बोलून तो क्रोधाने पेटला; सर्पासारखा फुसफुसत राक्षसांच्या मध्ये धूम्राक्ष नावाच्या राक्षसाला म्हणाला।
Verse 19
बलेनमहतायुक्तोराक्षसैर्भीमविक्रमः ।त्वंवधायाभिनिर्याहिरामस्यसहवानरैः ।।6.51.19।।
हे भीमपराक्रमी! राक्षसांच्या महान सैन्यासह बाहेर पड आणि वानरांसह रामाचा वध करण्यासाठी पुढे जा।
Verse 20
एवमुक्तस्तुधूम्राक्षोराक्षसेन्द्रेणधीमता ।कृत्वाप्रणामंसम्हृष्टोनिर्जगामनृपालयत् ।।6.51.20।।
बुद्धिमान राक्षसेन्द्राने असे सांगितल्यावर धूम्राक्षाने प्रणाम केला आणि हर्षित होऊन राजप्रासादातून बाहेर पडला।
Verse 21
अभिनिष्क्रम्यतदद्वारंबलाध्यक्षमुवाचह ।त्वरयस्वबलंतूर्णंकिंचिरेणयुयुत्सतः ।।6.51.21।।
बुद्धिमान राक्षसेन्द्राने असे सांगितल्यावर धूम्राक्षाने प्रणाम केला आणि हर्षित होऊन राजप्रासादातून बाहेर पडला।
Verse 22
धूम्राक्षवचनंश्रुत्वाबलाध्यक्षोबलानुगः ।बलमुद्योजयामासरावणस्याज्ञयाद्रुतम् ।।6.51.22।।
धूम्राक्षाचे वचन ऐकून, बलाध्यक्षाने रावणाच्या आज्ञेने त्वरेने सैन्य सज्ज केले।
Verse 23
तेबद्धघण्टाबलिनोघोररूपानिशाचराः ।विगर्जमानास्सम्हृष्टाधूम्राक्षंपर्यवारयन् ।।6.51.23।।
घंटा बांधलेल्या पट्ट्यांनी सजलेले ते बलवान, घोररूप निशाचर, हर्षाने गर्जना करीत धूम्राक्षाभोवती जमले।
Verse 24
विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ।।6.51.24।।परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासै: परश्वथै: ।निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ।।6.51.25।।
विविध शस्त्रे हातात घेऊन—शूल व मुद्गर धारण करून, गदा, पट्टिश, दंड, लोखंडी मुसळ, परिघ, भिण्डिवाल, भल्ल, प्रास व परशु घेऊन—ते राक्षस आकाशातून गर्जत बाहेर पडले, जणू गडगडणारे मेघच।
Verse 25
विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ।।6.51.24।।परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासै: परश्वथै: ।निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ।।6.51.25।।
इतर योद्धे कवच परिधान करून, ध्वजांनी शोभित रथांवरून बाहेर पडले. ते रथ विचित्र मुखांच्या, सुवर्णजाळ्यांनी अलंकृत गाढवांनी जोडलेले होते; तसेच अतिवेगवान घोडे व मदोन्मत्त हत्तीही होते. राक्षसांतील व्याघ्रसम ते वीर खऱ्या वाघांसारखे दुर्जेय होऊन पुढे सरसावले.
Verse 26
रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ।।6.51.26।।हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.51.27।।
इतर योद्धे कवच परिधान करून, ध्वजांनी शोभित रथांवरून बाहेर पडले. ते रथ विचित्र मुखांच्या, सुवर्णजाळ्यांनी अलंकृत गाढवांनी जोडलेले होते; तसेच अतिवेगवान घोडे व मदोन्मत्त हत्तीही होते. राक्षसांतील व्याघ्रसम ते वीर खऱ्या वाघांसारखे दुर्जेय होऊन पुढे सरसावले.
Verse 27
रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ।।6.51.26।।हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.51.27।।
तेव्हा महावीर धूम्राक्ष राक्षसांनी वेढलेला बाहेर निघाला. तो हसतहसत पश्चिम द्वाराकडे गेला, जिथे वानर-यूथपती हनुमान तैनात होता.
Verse 28
वृकसिंहमुखैर्युक्तंखरैःकनकभूषणै: ।आरुरोहरथंदिव्यंधूम्राक्षःखरनिस्स्वनः ।।6.51.28।।
लांडगा व सिंहासारख्या मुखांनी युक्त, कनकभूषणांनी विभूषित गाढवांनी जोडलेल्या त्या दिव्य रथावर—गाढवाच्या किंकाळीसारखा कर्कश स्वर असलेला धूम्राक्ष आरूढ झाला.
Verse 29
सनिर्यातोमहावीर्योधूम्राक्षोराक्षसैर्वृतः ।प्रहसन्पश्चिमद्वारंहनुमान्यत्रयूथपः ।।6.51.29।।
तेव्हा महावीर धूम्राक्ष राक्षसांनी वेढलेला बाहेर निघाला. तो हसतहसत पश्चिम द्वाराकडे गेला, जिथे वानर-यूथपती हनुमान तैनात होता.
Verse 30
रथप्रवरमास्थायखरयुक्तंखरस्वनम् ।प्रयान्तंतुमहाघोरंराक्षसंभीमदर्शनम् ।।6.51.30।।अन्तरिक्षगताःघोराशकुनाःप्रत्यषेधयन् ।
गाढवांनी जोडलेल्या, गाढवांच्या किंकाळीने निनादणाऱ्या श्रेष्ठ रथावर आरूढ तो महाघोर, भीमदर्शन राक्षस पुढे जात असता—आकाशातले भयंकर शकुन-पक्षी अपशकुन दाखवीत त्याचा मार्ग अडवीत होते.
Verse 31
रथशीर्षेमहान्भीमोगृध्रश्चनिपपातह ।।6.51.31।।ध्वजाग्रेग्रथिताश्चैवनिपेतुःकुणपाशनाः ।
रथाच्या शिरोभागावर एक महान्, भीषण गिधाड येऊन पडले. तसेच ध्वजाच्या अग्रभागी गुंतलेले कुणपाशन—कुजलेल्या मांसाचे भक्षक—खाली कोसळले; हे राक्षसांस अशुभ चिन्ह होते.
Verse 32
रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ।।6.51.32।।विस्वरंचोत्सृजन्नादंधूम्राक्षस्यसमीपतः ।ववर्षरुधिरंदेवस्सञ्चचालचमेदिनी ।।6.51.33।।
रक्ताने ओथंबलेला एक महान् श्वेत कबंध—शिरोहीन धड—धूम्राक्षाच्या जवळ जमिनीवर पडला. तो विस्कट, कर्कश नाद सोडू लागला—हेही भयंकर अपशकुन होते.
Verse 33
रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ।।6.51.32।।विस्वरंचोत्सृजन्नादंधूम्राक्षस्यसमीपतः ।ववर्षरुधिरंदेवस्सञ्चचालचमेदिनी ।।6.51.33।।
जणू आकाशाने रक्तवृष्टी केली आणि पृथ्वीही थरथरली—अधर्माच्या विनाशाची घोषणा करणारी ही भयंकर अशुभ चिन्हे होती.
Verse 34
प्रतिलोमंवनौवायुर्निर्घातसमनिस्वनः ।तिमिरौघवृतास्तत्रदिशश्चनचकाशिरे ।।6.51.34।।
वारा प्रतिकूल वाहू लागला आणि वज्रगर्जनेसारखा निनाद करू लागला। घनघोर अंधाराच्या राशींनी सर्व दिशा झाकल्या गेल्या; दिशांचा भेदच कळेना।
Verse 35
सतूत्पातांस्तदादृष्टवाराक्षसानांभयावहान् ।प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्चधूम्राक्षोव्यथितोऽभवत् ।।6.51.35।।मुमुहूराक्षसाःसर्वेधूम्राक्षस्यपुरस्सराः ।
राक्षसांना भय उत्पन्न करणारे ते अत्यंत घोर अपशकुन प्रकट झालेले पाहून धूम्राक्ष व्यथित झाला। आणि धूम्राक्षाच्या पुढे चालणारे सर्व राक्षस मूर्छित झाले।
Verse 36
ततःसुभीमोबहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्यरणोत्सुकोबली ।ददर्शतांराघवबाहुपालितांमहौघकल्पांबहुवानरींचमूम् ।।6.51.36।।
मग तो तो अत्यंत भयानक व बलवान धूम्राक्ष, अनेक निशाचरांनी वेढलेला, रणासाठी उत्सुक होऊन बाहेर निघाला। राघवाच्या भुजांनी संरक्षित, प्रलयकाळच्या महाप्रवाहासारखी विशाल अशी बहुवानरी सेना त्याने पाहिली।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s decision-making under destabilizing intelligence: upon learning that Indrajit’s seemingly unfailing arrow-bondage has failed, he shifts from uncertainty to punitive escalation by ordering Dhūmrākṣa to launch an immediate attack, illustrating crisis leadership driven by fear and anger.
The chapter emphasizes that apparent invincibility (boon-backed weapons and prior victories) is contingent; overreliance on force without moral steadiness produces strategic anxiety. Conversely, recovery and collective morale (Vanara rejoicing) function as a decisive, non-material battlefield advantage.
Laṅkā’s defensive architecture (the prākāra/ramparts) and the western gate (paścima-dvāra) are central, functioning as surveillance and deployment nodes; the omen-filled sky and trembling earth are framed as culturally legible signals (utpāta) marking a doomed sortie.