Sarga 27

Verse 1

तांस्तुतेऽहंप्रवक्ष्यामिप्रेक्षमाणस्ययूथपान् ।राघवार्थेपराक्रान्तायेनरक्षन्तिजीवितम् ।।।।

तू ज्या यूथपांना पाहतो आहेस, त्यांचे वर्णन मी तुला करतो—राघवाच्या कार्यासाठी ते पराक्रमाने पुढे सरसावले आहेत आणि स्वतःच्या जीविताची पर्वा करीत नाहीत।

Verse 2

स्निग्धायस्यबहुव्यामावालालाङ्गूलमाश्रिताः ।ताम्राःपीतास्सिताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरकर्मणः ।।।।प्रगृहीताःप्रकाशन्तेसूर्यस्येवमरीचयः ।पृथिव्यांचानुकृष्यन्तेहरोनामैषयूथपः ।।।।

ज्याचे शेपूट स्निग्ध केसांनी आच्छादिले असून अनेक व्याम लांब आहे; त्यावर तांबूस-लाल, पिवळे, फिकट व शुभ्र रंगांचे केस विखुरलेले आहेत—तो घोर कर्म करणारा आहे।

Verse 3

स्निग्धायस्यबहुव्यामावालालाङ्गूलमाश्रिताः ।ताम्राःपीतास्सिताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरकर्मणः ।।6.27.2।।प्रगृहीताःप्रकाशन्तेसूर्यस्येवमरीचयः ।पृथिव्यांचानुकृष्यन्तेहरोनामैषयूथपः ।।6.27.3।।

हातात उचलले असता ते सूर्यकिरणांसारखे तेजस्वी दिसतात आणि पृथ्वीवर ओढत नेले जातात; हा ‘हर’ नावाचा यूथपती आहे।

Verse 4

यंपृष्ठतोऽनुगच्छन्तिशतशोऽथसहस्रशः ।द्रुमानुद्यम्यसहसालङ्कारोहणतत्पराः ।।।।यूथपाहरिराजस्यकिङ्करास्समुपस्थिताः ।

त्या हरीराज सुग्रीवाच्या पाठीमागे त्याचे यूथपती व सेवक-योद्धे शेकडो-हजारोंच्या संख्येने चालत आहेत। ते जोराने वृक्ष उचलून लंकेवर चढण्यास तत्पर, आज्ञेची वाट पाहत सज्ज उभे आहेत॥

Verse 5

नीलानिवमहामेघांस्तिष्ठतोयांस्तुपश्यसि ।।।।असिताञ्जनसङ्काशान् युद्धेसत्यपराक्रमान् ।असङ् ख्येयाननिर्देश्यान्परंपारमिवोदधेः ।।।।पर्वतेषुचयेकेचिद्विषमेषुनदीषुच ।एतेत्वामभिवर्तन्तेराजन्नृक्षास्सुदारुणाः ।।।।

हे राजन्! निळ्या महामेघांसारखे उभे असलेले जे तू पाहतोस—अंजनासारखे काळे, युद्धात सत्य-पराक्रमी—ते असंख्य व अवर्णनीय आहेत, जणू समुद्राचा परला किनारा। पर्वतांवर आणि दुर्गम नदी-प्रदेशांत जे आहेत, ते अत्यंत भयंकर अस्वल तुझ्याकडे धावत येत आहेत।

Verse 6

नीलानिवमहामेघांस्तिष्ठतोयांस्तुपश्यसि ।।6.27.5।।असिताञ्जनसङ्काशान् युद्धेसत्यपराक्रमान् ।असङ् ख्येयाननिर्देश्यान्परंपारमिवोदधेः ।।6.27.6।।पर्वतेषुचयेकेचिद्विषमेषुनदीषुच ।एतेत्वामभिवर्तन्तेराजन्नृक्षास्सुदारुणाः ।।6.27.7।।

हे राजन्! यांच्या मध्यभागी भीषण नेत्रांचा, भयंकर रूपाचा एक वीर उभा आहे—जसा मेघांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला पर्जन्यदेव। तो ऋक्षवत् हा श्रेष्ठ पर्वत अधिष्ठित करून नर्मदेचे जल पितो। तो सर्व अस्वलांचा अधिपती, धूम्र नावाचा यूथपती आहे।

Verse 7

नीलानिवमहामेघांस्तिष्ठतोयांस्तुपश्यसि ।।6.27.5।।असिताञ्जनसङ्काशान् युद्धेसत्यपराक्रमान् ।असङ् ख्येयाननिर्देश्यान्परंपारमिवोदधेः ।।6.27.6।।पर्वतेषुचयेकेचिद्विषमेषुनदीषुच ।एतेत्वामभिवर्तन्तेराजन्नृक्षास्सुदारुणाः ।।6.27.7।।

पर्वतांवर आणि दुर्गम नदी-प्रदेशांत जे आहेत, ते अत्यंत भयंकर अस्वल, हे राजन्, तुझ्याकडे पुढे येत आहेत।

Verse 8

एषांमध्येस्थितोराजन्भीमाक्षोभीमदर्शनः ।पर्जन्यइवजीमूतैस्समन्तात्परिवारितः ।।।।ऋक्षवन्तंगिरिश्रेष्ठमध्यास्तेनर्मदांपिबन् ।सर्वऋक्षाणामधिपतिर्धूम्रोनामैषयूथपः ।।।।

हे राजन्! यांच्या मध्यभागी भीषण नेत्रांचा, भयंकर रूपाचा एक वीर उभा आहे—जसा मेघांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला पर्जन्यदेव। तो ऋक्षवत् हा श्रेष्ठ पर्वत अधिष्ठित करून नर्मदेचे जल पितो। तो सर्व अस्वलांचा अधिपती, धूम्र नावाचा यूथपती आहे।

Verse 9

एषांमध्येस्थितोराजन्भीमाक्षोभीमदर्शनः ।पर्जन्यइवजीमूतैस्समन्तात्परिवारितः ।।6.27.8।।ऋक्षवन्तंगिरिश्रेष्ठमध्यास्तेनर्मदांपिबन् ।सर्वऋक्षाणामधिपतिर्धूम्रोनामैषयूथपः ।।6.27.9।।

तो नर्मदेचे जल प्राशन करीत श्रेष्ठ ऋक्षवत् पर्वतावर अधिष्ठान करतो। धूम्र नावाचा हा यूथपती सर्व ऋक्षांचा अधिपती आहे।

Verse 10

यवीयानस्यतुभ्रातापश्यैनंपर्वतोपमम् ।भ्रात्रासमानोरूपेणविशिष्टस्तुपराक्रमैः ।।।।सएषजाम्बवान्नाममहायूथपयूथपः ।प्रक्रान्तोगुरुवर्तीचसम्प्रहारेष्वमर्षण ।।।।

याला पाहा—पर्वतासारखा विशाल; हा त्या नायकाचा धाकटा भाऊ आहे. रूपाने भावासारखाच, पण पराक्रमाने विशेष श्रेष्ठ. हा जाम्बवान् नावाचा महायूथप-यूथप—कृत्यात धैर्यवान, गुरुवचन मानणारा आणि निकट संग्रामात अडिग.

Verse 11

यवीयानस्यतुभ्रातापश्यैनंपर्वतोपमम् ।भ्रात्रासमानोरूपेणविशिष्टस्तुपराक्रमैः ।।6.27.10।।सएषजाम्बवान्नाममहायूथपयूथपः ।प्रक्रान्तोगुरुवर्तीचसम्प्रहारेष्वमर्षण ।।6.27.11।।

याला पाहा—पर्वतासारखा विशाल; हा त्या नायकाचा धाकटा भाऊ आहे. रूपाने भावासारखाच, पण पराक्रमाने विशेष श्रेष्ठ. हा जाम्बवान् नावाचा महायूथप-यूथप—कृत्यात धैर्यवान, गुरुवचन मानणारा आणि निकट संग्रामात अडिग.

Verse 12

एतेनसाह्यंसुमहत्कृतंशक्रस्यधीमता ।देवासुरेजाम्बवतालब्धाश्चबहवोवराः ।।।।

या बुद्धिमान जाम्बवानाने देवासुर-संग्रामात शक्र (इंद्र) यास अत्यंत मोठे साहाय्य केले; आणि त्याच्या प्रतिफळ म्हणून अनेक वर प्राप्त झाले.

Verse 13

आरुह्यपर्वताग्रेभ्योमहाभ्रविपुला: शिलाः ।मुञ्चन्तिविपुलाकारानमृत्योरुद्विजन्तिच ।।।।राक्षसानांचसदृशाःपिशाचानांचरोमशाः ।एतस्यसैन्याबहवोविचरन्त्यग्नितेजसः ।।।।

ते पर्वतशिखरांवर चढून महाभ्रांसारख्या विशाल शिळा फेकतात; प्रचंड देह असूनही मृत्यूला घाबरत नाहीत. राक्षसांसारखे भयानक, पिशाचांसारखे रोमश—याच्या सैन्यात असे अनेक अग्नितेजस्वी वीर संचार करतात.

Verse 14

आरुह्यपर्वताग्रेभ्योमहाभ्रविपुला: शिलाः ।मुञ्चन्तिविपुलाकारानमृत्योरुद्विजन्तिच ।।6.27.13।।राक्षसानांचसदृशाःपिशाचानांचरोमशाः ।एतस्यसैन्याबहवोविचरन्त्यग्नितेजसः ।।6.27.14।।

ते पर्वतशिखरांवर चढून महाभ्रांसारख्या विशाल शिळा फेकतात; प्रचंड देह असूनही मृत्यूला घाबरत नाहीत. राक्षसांसारखे भयानक, पिशाचांसारखे रोमश—याच्या सैन्यात असे अनेक अग्नितेजस्वी वीर संचार करतात.

Verse 15

यंत्वेनमभिसम्रब्धंप्लवमानमिवस्थितम् ।प्रेक्षन्तेवानरास्सर्वेस्थितायूथपयूथपम् ।।।।एषराजन् सहस्राक्षंपर्युपास्तेहरीश्वरः ।बलेनबलसम्पन्नोदम्भोनामैषयूथपः ।।।।

हा यूथप-यूथप क्रोधाने उद्दीप्त होऊन स्थिर उभा राहो वा जणू उड्या मारत असावा—सर्व वानर त्याच्याकडे पाहत राहतात. हे राजन्, हा हरीश्वर सहस्राक्ष (इंद्र) याप्रमाणे बलवान सैन्याने वेढलेला आहे; या यूथपाचे नाव दम्भ आहे.

Verse 16

यंत्वेनमभिसम्रब्धंप्लवमानमिवस्थितम् ।प्रेक्षन्तेवानरास्सर्वेस्थितायूथपयूथपम् ।।6.27.15।।एषराजन् सहस्राक्षंपर्युपास्तेहरीश्वरः ।बलेनबलसम्पन्नोदम्भोनामैषयूथपः ।।6.27.16।।

हा यूथप-यूथप क्रोधाने उद्दीप्त होऊन स्थिर उभा राहो वा जणू उड्या मारत असावा—सर्व वानर त्याच्याकडे पाहत राहतात. हे राजन्, हा हरीश्वर सहस्राक्ष (इंद्र) याप्रमाणे बलवान सैन्याने वेढलेला आहे; या यूथपाचे नाव दम्भ आहे.

Verse 17

यःस्थितंयोजनेशैलंगच्छन्पार्श्वेनसेवते ।ऊर्ध्वंतथैवकायेनगतःप्राप्नोतियोजनम् ।।।।यस्मान्नपरमंरूपंचतुष्पादेषुविद्यते ।श्रुतस्संन्नादनोनामवानराणांपितामहाः ।।।।येनयुद्धंपुरादत्तंरणेशक्रस्यधीमता ।पराजयश्चनप्राप्तस्सोऽयंयूथपयूथपः ।।।।

जो एक योजन अंतरावर उभ्या असलेल्या पर्वतालाही चालता चालता आपल्या पार्श्वाने स्पर्श करतो, आणि त्याचप्रमाणे देहाने वर उडी घेऊन एक योजन उंची गाठतो—असा त्याचा विशाल परिमाण आहे.

Verse 18

यःस्थितंयोजनेशैलंगच्छन्पार्श्वेनसेवते ।ऊर्ध्वंतथैवकायेनगतःप्राप्नोतियोजनम् ।।6.27.17।।यस्मान्नपरमंरूपंचतुष्पादेषुविद्यते ।श्रुतस्संन्नादनोनामवानराणांपितामहाः ।।6.27.18।।येनयुद्धंपुरादत्तंरणेशक्रस्यधीमता ।पराजयश्चनप्राप्तस्सोऽयंयूथपयूथपः ।।6.27.19।।

चतुष्पाद प्राण्यांमध्ये त्याच्याहून मोठे रूप कुणाचेही नाही असे मानले जाते. तो ‘संन्नादन’ या नावाने प्रसिद्ध, वानरांचा पितामह आहे.

Verse 19

यःस्थितंयोजनेशैलंगच्छन्पार्श्वेनसेवते ।ऊर्ध्वंतथैवकायेनगतःप्राप्नोतियोजनम् ।।6.27.17।।यस्मान्नपरमंरूपंचतुष्पादेषुविद्यते ।श्रुतस्संन्नादनोनामवानराणांपितामहाः ।।6.27.18।।येनयुद्धंपुरादत्तंरणेशक्रस्यधीमता ।पराजयश्चनप्राप्तस्सोऽयंयूथपयूथपः ।।6.27.19।।

ज्याने पूर्वी रणांगणात धीमान शक्र (इंद्र) याच्याशी युद्ध केले, आणि ज्याला पराभव प्राप्त झाला नाही—तोच हा यूथपांचा यूथप आहे.

Verse 20

यस्यविक्रममाणस्यशक्रस्येवपराक्रमः ।एषगन्धर्वकन्यायामुत्पन्नःकृष्णवर्त्मनः ।।।।तदादेवासुरेयुद्धेसाह्यार्थंत्रिदिवौकसाम्

जो पुढे सरसावत पराक्रम करतो, त्याचा पराक्रम शक्र (इंद्रा)सारखा आहे। हा कृष्णवर्त्माच्या द्वारा एका गंधर्वकन्येपासून उत्पन्न झाला; आणि प्राचीन देवासुर युद्धात त्रिदिववासियांच्या साहाय्यासाठी प्रकट झाला।

Verse 21

यस्यवैश्रवणोराजाजम्बूमुपनिषेवते ।।।।योराजापर्वतेन्द्राणांबहुकिन्नरसेविनाम् ।विहारसुखदोनित्यंभ्रातुस्तेराक्षसाधिप ।।।।तत्रैषवसतिश्रीमान्बलवान्वानरर्षभः ।युद्धेष्वकत्थनोनित्यंक्रोधनोनामयूथपः ।।।।

ज्याच्या जंबूवृक्षाजवळ राजा वैश्रवण (कुबेर) सेवेसाठी वास करतो।

Verse 22

यस्यवैश्रवणोराजाजम्बूमुपनिषेवते ।।6.27.21।।योराजापर्वतेन्द्राणांबहुकिन्नरसेविनाम् ।विहारसुखदोनित्यंभ्रातुस्तेराक्षसाधिप ।।6.27.22।।तत्रैषवसतिश्रीमान्बलवान्वानरर्षभः ।युद्धेष्वकत्थनोनित्यंक्रोधनोनामयूथपः ।।6.27.23।।

हे राक्षसाधिप! अनेक किन्नरांनी सेविलेल्या त्या पर्वतराजावर तुझ्या भावाला नित्य विहाराचे सुख मिळते।

Verse 23

यस्यवैश्रवणोराजाजम्बूमुपनिषेवते ।।6.27.21।।योराजापर्वतेन्द्राणांबहुकिन्नरसेविनाम् ।विहारसुखदोनित्यंभ्रातुस्तेराक्षसाधिप ।।6.27.22।।तत्रैषवसतिश्रीमान्बलवान्वानरर्षभः ।युद्धेष्वकत्थनोनित्यंक्रोधनोनामयूथपः ।।6.27.23।।

तेथेच हा श्रीमान्, बलवान् वानरश्रेष्ठ वास करतो—युद्धांत सदैव अकत्थन (अहंकाररहित), ‘क्रोधन’ नावाचा यूथपती।

Verse 24

वृतःकोटिसहस्रेणहरीणांसमुपस्थितः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।

तो कोटी-सहस्र वानरांनी वेढलेला व सेवित होऊन उपस्थित आहे। तो आपल्या स्वकीय सैन्यानेच लंकेला चिरडून टाकण्याचा निश्चय करीत आहे।

Verse 25

योगङ्गामनुपर्येतित्रासयन्गजयूथपान् ।हस्तिनांवानराणांचपूर्ववैरमनुस्मरन् ।।।।एषयूथपतिर्नेतागच्छन् गिरिगुहाशयः ।गजान्योधयतेवन्यान्गिरींश्चैवमहीरुहान् ।।।।

तो गंगेच्या काठी काठी फिरत राहतो आणि हत्तींच्या यूथपतींना भयभीत करतो। हत्ती व वानर यांचे प्राचीन वैर स्मरून तो संचार करतो।

Verse 26

योगङ्गामनुपर्येतित्रासयन्गजयूथपान् ।हस्तिनांवानराणांचपूर्ववैरमनुस्मरन् ।।6.27.25।।एषयूथपतिर्नेतागच्छन् गिरिगुहाशयः ।गजान्योधयतेवन्यान्गिरींश्चैवमहीरुहान् ।।6.27.26।।

हा यूथपति व नेता पर्वतगुहांत वास करून संचार करतो। पर्वतांमधून व महावृक्षांमधून फिरत तो वन्य हत्तींशी युद्ध करतो।

Verse 27

हरीणांवाहिनीमुख्योनदींहैमवतीमनु ।उशीरबीजमाश्रित्यपर्वतंमन्दरोपमम् ।।।।रमतेवानरश्रेष्ठोदिविशक्रइवस्वयम् ।

वानरसेनेचा प्रमुख, वानरश्रेष्ठ तो, हैमवती नदीकाठी उशीरबीज नावाच्या मंदरासारख्या पर्वताचा आश्रय घेतो। तो तेथे स्वर्गातील स्वयं शक्राप्रमाणे रमतो व क्रीडा करतो।

Verse 28

एनंशतसहस्राणांसहस्रमनुवर्तते ।वीर्यविक्रमदृप्तानांनर्दतांबलशालिनाम् ।।।।

शतसहस्रांपैकी एक हजार बलवान योद्धे त्याच्या मागे चालतात। ते वीर्य-विक्रमाने दर्पित, गर्जना करीत पुढे सरकतात।

Verse 29

सएषनेताचैतेषांवानराणांमहात्मनाम् ।सएषदुर्धरोराजन्प्रमाथीनामयूथपः ।।।।

हेच या महात्मा वानरांचे नेता आहेत; हे राजन्, हा ‘प्रमाथी’ नावाचा यूथपती अत्यंत दुर्धर आहे।

Verse 30

वातेनेवोद्धतंमेघंयमेनमनुपश्यसि ।अनीकमभिसंरब्धंवानराणांतरस्विनाम् ।।।।उद्दूतमरुणाभासंपवनेनसमन्ततः ।विवर्तमानंबहुधायत्रैतद्बहुळंरजः ।।।।

वाऱ्याने उधळलेला मेघ जसा दिसतो, तशीच ही युद्धासाठी आवेशाने उसळलेली, पराक्रमी वानरसेना तू पाहत आहेस। तिच्या भोवती पवनाने उडवलेली अरुणछटा धूळ दाट उठून अनेक भोवऱ्यांत फिरत राहते, जिथे ते सैन्य उसळत आहे।

Verse 31

वातेनेवोद्धतंमेघंयमेनमनुपश्यसि ।अनीकमभिसंरब्धंवानराणांतरस्विनाम् ।।6.27.30।।उद्दूतमरुणाभासंपवनेनसमन्ततः ।विवर्तमानंबहुधायत्रैतद्बहुळंरजः ।।6.27.31।।

हे भयानक, काळ्या मुखाचे, गायीच्या शेपटीसारखी शेपटी असलेले ‘गोलाङ्गूल’ महाबल वानर—लाखोच्या संख्येने—सेतुबांधणी पाहून, स्वतः गोलाङ्गूल असलेल्या ‘गवाक्ष’ नावाच्या महावेगी यूथपतीला वेढून, पराक्रमाने लंकेला चिरडण्यासाठी पुढे सरसावतात।

Verse 32

एतेऽसितमुखाघोरागोलाङ्गूलामहाबलाः ।शतंशतहस्राणिदृष्ट्वावैसेतुबन्धनम् ।।।।गोलाङ्गूलंमहावेगंगवाक्षंनामयूधपम् ।परिवार्याभिवर्तन्तेलङ्कांमर्दितुमोजसा ।।।।

हे भयानक, काळ्या मुखाचे, गायीच्या शेपटीसारखी शेपटी असलेले ‘गोलाङ्गूल’ महाबल वानर—लाखोच्या संख्येने—सेतुबांधणी पाहून, स्वतः गोलाङ्गूल असलेल्या ‘गवाक्ष’ नावाच्या महावेगी यूथपतीला वेढून, पराक्रमाने लंकेला चिरडण्यासाठी पुढे सरसावतात।

Verse 33

एतेऽसितमुखाघोरागोलाङ्गूलामहाबलाः ।शतंशतहस्राणिदृष्ट्वावैसेतुबन्धनम् ।।6.27.32।।गोलाङ्गूलंमहावेगंगवाक्षंनामयूधपम् ।परिवार्याभिवर्तन्तेलङ्कांमर्दितुमोजसा ।।6.27.33।।

गोलाङ्गूल जातीचा महावेगवान ‘गवाक्ष’ नामक यूथपती—त्याला वेढून वानरसेना आपल्या पराक्रमाने लंकेला मर्दित करण्यासाठी धावून गेली।

Verse 34

भ्रमराचरितायत्रसर्वकालफलद्रुमाः ।।।।यंसूर्यस्तुल्यपर्णाभमनुपर्येतिपर्वतम् ।यस्यभासासदाभान्तितद्वर्णामृगपक्षिणः ।।।।यस्यप्रस्थंमहात्मानोनत्यजन्तिमहर्षयः ।सर्वकालफलावृक्षास्सदाफलसमन्विताः ।।।।मधूनिचमहार्हाणियस्मिन्पर्वतसत्तमे ।तत्रैवरमतेराजन्रम्येकाञ्चनपर्वते ।।।।मुख्योवानरमुख्यानांकेसरीनामयूथपः ।

हे राजन्, ज्या रम्य पर्वतावर भ्रमर संचार करतात आणि सर्व ऋतूंमध्ये फळ देणारी वृक्षराजी आहे—ज्याची पाने सूर्यसम तेजस्वी भासतात, आणि ज्याच्या प्रभेने मृग-पक्षीही त्याच वर्णाने उजळतात—ज्याचा विस्तीर्ण प्रस्थभाग महात्मे महर्षी सोडत नाहीत, आणि ज्या पर्वतराजात अमूल्य मधु आहे—त्या मनोहर सुवर्णमय पर्वतावर वानरमुख्यांतील श्रेष्ठ ‘केसरी’ नावाचा यूथपती रमतो।

Verse 35

भ्रमराचरितायत्रसर्वकालफलद्रुमाः ।।6.27.34।।यंसूर्यस्तुल्यपर्णाभमनुपर्येतिपर्वतम् ।यस्यभासासदाभान्तितद्वर्णामृगपक्षिणः ।।6.27.35।।यस्यप्रस्थंमहात्मानोनत्यजन्तिमहर्षयः ।सर्वकालफलावृक्षास्सदाफलसमन्विताः ।।6.27.36।।मधूनिचमहार्हाणियस्मिन्पर्वतसत्तमे ।तत्रैवरमतेराजन्रम्येकाञ्चनपर्वते ।।6.27.37।।मुख्योवानरमुख्यानांकेसरीनामयूथपः ।

हे राजन्! तेथे एक श्रेष्ठ पर्वत आहे; जिथे भ्रमरांचा गुंजारव असतो आणि सर्व ऋतूंमध्ये फळ देणारी वृक्षराई आहे. ज्याच्या पानांची प्रभा सूर्यसमान आहे, त्या पर्वताभोवती जणू सूर्य परिक्रमा करीत असतो. त्या तेजामुळे तेथील मृग व पक्षीही त्याच सुवर्णवर्णाने सदैव उजळून दिसतात. त्या पर्वताच्या विस्तीर्ण प्रस्थभूमीचा महात्मे महर्षीही त्याग करीत नाहीत. त्या पर्वतश्रेष्ठावर सर्वकाळ फळधारी वृक्ष सदैव फळांनी परिपूर्ण आहेत आणि अत्यंत मौल्यवान मधुही तेथे आहे. ह्या रम्य काञ्चन पर्वतावरच, वानरमुख्यांमध्ये अग्रगण्य ‘केसरी’ नावाचा यूथपती रमतो व निवास करतो।

Verse 36

भ्रमराचरितायत्रसर्वकालफलद्रुमाः ।।6.27.34।।यंसूर्यस्तुल्यपर्णाभमनुपर्येतिपर्वतम् ।यस्यभासासदाभान्तितद्वर्णामृगपक्षिणः ।।6.27.35।।यस्यप्रस्थंमहात्मानोनत्यजन्तिमहर्षयः ।सर्वकालफलावृक्षास्सदाफलसमन्विताः ।।6.27.36।।मधूनिचमहार्हाणियस्मिन्पर्वतसत्तमे ।तत्रैवरमतेराजन्रम्येकाञ्चनपर्वते ।।6.27.37।।मुख्योवानरमुख्यानांकेसरीनामयूथपः ।

हे राजन्! तेथे एक श्रेष्ठ पर्वत आहे; जिथे भ्रमरांचा गुंजारव असतो आणि सर्व ऋतूंमध्ये फळ देणारी वृक्षराई आहे. ज्याच्या पानांची प्रभा सूर्यसमान आहे, त्या पर्वताभोवती जणू सूर्य परिक्रमा करीत असतो. त्या तेजामुळे तेथील मृग व पक्षीही त्याच सुवर्णवर्णाने सदैव उजळून दिसतात. त्या पर्वताच्या विस्तीर्ण प्रस्थभूमीचा महात्मे महर्षीही त्याग करीत नाहीत. त्या पर्वतश्रेष्ठावर सर्वकाळ फळधारी वृक्ष सदैव फळांनी परिपूर्ण आहेत आणि अत्यंत मौल्यवान मधुही तेथे आहे. ह्या रम्य काञ्चन पर्वतावरच, वानरमुख्यांमध्ये अग्रगण्य ‘केसरी’ नावाचा यूथपती रमतो व निवास करतो।

Verse 37

भ्रमराचरितायत्रसर्वकालफलद्रुमाः ।।6.27.34।।यंसूर्यस्तुल्यपर्णाभमनुपर्येतिपर्वतम् ।यस्यभासासदाभान्तितद्वर्णामृगपक्षिणः ।।6.27.35।।यस्यप्रस्थंमहात्मानोनत्यजन्तिमहर्षयः ।सर्वकालफलावृक्षास्सदाफलसमन्विताः ।।6.27.36।।मधूनिचमहार्हाणियस्मिन्पर्वतसत्तमे ।तत्रैवरमतेराजन्रम्येकाञ्चनपर्वते ।।6.27.37।।मुख्योवानरमुख्यानांकेसरीनामयूथपः ।

हे राजन्! तेथे एक श्रेष्ठ पर्वत आहे; जिथे भ्रमरांचा गुंजारव असतो आणि सर्व ऋतूंमध्ये फळ देणारी वृक्षराई आहे. ज्याच्या पानांची प्रभा सूर्यसमान आहे, त्या पर्वताभोवती जणू सूर्य परिक्रमा करीत असतो. त्या तेजामुळे तेथील मृग व पक्षीही त्याच सुवर्णवर्णाने सदैव उजळून दिसतात. त्या पर्वताच्या विस्तीर्ण प्रस्थभूमीचा महात्मे महर्षीही त्याग करीत नाहीत. त्या पर्वतश्रेष्ठावर सर्वकाळ फळधारी वृक्ष सदैव फळांनी परिपूर्ण आहेत आणि अत्यंत मौल्यवान मधुही तेथे आहे. ह्या रम्य काञ्चन पर्वतावरच, वानरमुख्यांमध्ये अग्रगण्य ‘केसरी’ नावाचा यूथपती रमतो व निवास करतो।

Verse 38

षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।।।तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् ।तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।।।निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ।सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।।।सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः ।सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।।।महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः ।वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।।।मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।

साठ हजार रम्य सुवर्णमय पर्वत आहेत। त्यांच्यामध्ये हा पर्वतश्रेष्ठ आहे—जसा हे अनघा! राक्षसांमध्ये तू सर्वश्रेष्ठ आहेस।

Verse 39

षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।।तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् ।तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।।निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ।सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।।सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः ।सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।।महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः ।वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।।मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।

तेथे ते वानर राहतात—कोणी कपिलवर्ण, कोणी श्वेत, कोणी ताम्रवदन, आणि कोणी मधूसारखे सुवर्णाभ पिंगटवर्णी।

Verse 40

षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।।तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् ।तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।।निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ।सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।।सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः ।सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।।महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः ।वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।।मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।

ते त्या उत्तम पर्वतावर वसतात—तीक्ष्ण दात व नख हेच ज्यांची शस्त्रे। ते सिंहांसारखे प्रचंड दंष्ट्रावान आणि वाघांसारखे दुर्जेय आहेत।

Verse 41

षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।।तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् ।तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।।निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ।सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।।सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः ।सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।।महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः ।वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।।मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।

ते सर्व वैश्वानर अग्नीसारखे, प्रज्वलित विषधर सर्पांसारखे आहेत। अतिदीर्घ उन्नत शेपटी असलेले ते मत्त गजराजांसारखे भासतात।

Verse 42

षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।।तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् ।तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।।निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ।सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।।सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः ।सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।।महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः ।वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।।मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।

ते महापर्वतांसारखे विशाल, महाघनगर्जनेसारखा निनाद करणारे, गोल पिंगट-रक्त नेत्रांचे, भीषण गती व भीषण स्वरांचे आहेत। लंकेकडे पाहत ते सर्व जणू तिला चिरडून टाकतील असे उभे राहिले।

Verse 43

एषचैषामधिपतिर्मध्येतिष्ठतिवीर्यवान् ।।।।जयार्थीनित्यमादित्यमुपतिष्ठतिबुद्धिमान् ।नाम्नापृथिव्यांविख्यातोराजन् शतबलीतियः ।।।।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।

यांच्या मध्ये हा पराक्रमी त्यांचा अधिपती उभा आहे। विजयासाठी हा बुद्धिमान नित्य आदित्यदेवाची उपासना करतो। हे राजन्, पृथ्वीवर ‘शतबली’ या नावाने विख्यात हा आपल्या सैन्यासह लंकेला मर्दित करण्याचा संकल्प करीत आहे॥

Verse 44

एषचैषामधिपतिर्मध्येतिष्ठतिवीर्यवान् ।।6.27.43।।जयार्थीनित्यमादित्यमुपतिष्ठतिबुद्धिमान् ।नाम्नापृथिव्यांविख्यातोराजन् शतबलीतियः ।।6.27.44।।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।

हे राजन्, विजयासाठी हा बुद्धिमान नित्य आदित्यदेवाची उपासना करतो। पृथ्वीवर ‘शतबली’ या नावाने विख्यात हा आपल्या सैन्यानेच लंकेला मर्दित करण्याची प्रतिज्ञा करीत आहे॥

Verse 45

विक्रान्तोबलवान् शूरःपौरुषेस्वेव्यवस्थितः ।रामप्रियार्थंप्राणानांदयांनकुरुतेहरिः ।।।।

तो वानर विक्रांत, बलवान व शूर आहे; आपल्या पराक्रमात अढळ आहे। रामाला प्रिय करण्यासाठी तो आपल्या प्राणांवरही दया करणार नाही॥

Verse 46

गजोगवाक्षोगवयोनलोनीलश्चवानरः ।एकैकएवयोधानांकोटीभिर्दशभिर्वृतः ।।।।

गज, गवाक्ष, गवय, नल आणि वानर नील—यांपैकी प्रत्येक यूथपती दहा कोटी योद्ध्यांनी वेढलेला आहे॥

Verse 47

तथाऽऽन्येवानरश्रेष्ठाविन्ध्यपर्वतवासिनः ।नशक्यन्तेबहुत्वात्तुसङ् ख्यातुंलघुविक्रमाः ।।।।

तसेच विन्ध्यपर्वतांवर वसणारे इतरही श्रेष्ठ वानर आहेत। त्यांच्या अपार संख्येमुळे ते शीघ्र-पराक्रमी वीर मोजताही येत नाहीत।

Verse 48

सर्वेमहाराजमहाप्रभावास्सर्वेमहाशैलनिकाशकायाः ।सर्वेसमर्थापृथिवींक्षणेनकर्तुंप्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् ।।।।

महाराज! ते सर्व महाप्रभावी आहेत; सर्वांचे देह महाशैलासारखे आहेत। ते सर्व समर्थ आहेत की क्षणात पृथ्वीवर उद्ध्वस्त व विखुरलेले पर्वत पसरवून टाकतील।