Sarga 57
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
युद्धकाण्ड
अकम्पनाच्या वधानंतरचा धक्का ओसरताच रावण क्रोधाने संतप्त, तरी मुख पांढरे पडलेला, मंत्र्यांशी विचारविनिमय करून लंकेच्या संरक्षण-ठाण्यांची पाहणी करतो. नगर अचानक दडपलेले पाहून तो युद्धविशारद प्रहस्ताला बोलावून म्हणतो—ही आपत्ती निर्णायक युद्ध-नेतृत्वानेच शमेल; भार उचलणारे मी स्वतः, कुंभकर्ण, इंद्रजित व निकुंभही आहेत, तरी तात्काळ सैन्य उभे करण्याची आज्ञा प्रहस्तालाच देतो. प्रहस्त पूर्वीच्या चर्चांची आठवण करून हितवचन सांगतो—सीतेला परत देणेच कल्याणकारक, अन्यथा युद्ध अटळ; तरीही तो स्वामिनिष्ठा व्यक्त करतो, मिळालेल्या मान-सन्मानाची कबुली देतो आणि रणात प्राण अर्पण करण्यासही सिद्ध होतो. तो सेनापतींना आज्ञा देतो की महती राक्षससेना जमवा. लवकरच लंका जड शस्त्रांनी सज्ज, गजासारख्या पराक्रमी योद्ध्यांनी भरून जाते; अग्निहोत्र, ब्राह्मण-सत्कार, अभिषिक्त माळा इत्यादी मंगलकर्मे होतात. सर्पध्वज, सुवर्णजाळाने विभूषित, गडगडाटी नाद करणाऱ्या रथावर आरूढ होऊन प्रहस्त सहाय्यकांसह निघतो; भेरी-शंखांचे निनाद व भयानक गर्जना दिशांना भरून टाकतात. तेव्हाच अपशकुनांची गर्दी दिसते—डावीकडे वळत फिरणारे मांसाहारी पक्षी, उल्कापात, प्रचंड वारे, कोल्ह्यांचे हंबरडे, रक्तवृष्टी, ध्वजावर गिधाड बसणे आणि सारथ्याचा चाबूक सटकणे—बाह्य वैभव असूनही विनाशसूचक चिन्हे. वानरसेना वृक्ष-शिळा घेऊन सज्ज होते; दोन्हीकडून आव्हानांचे गजर वाढतात. प्रहस्त पतंग जसा ज्वाळेत शिरतो तसा विजयलोभाने वानरदलात घुसतो—अहंकार, अपशकुनयुक्त आक्रमण आणि युद्धाची शोकांत गती यांचा बोध देत।
Shlokas
Verse 1
अकम्पनवधंश्रुत्वाक्रुद्धोवैराक्षसेश्वरः ।किञ्चिददीनमुखश्चापिसचिवांस्तानुदैक्षत ।।।।
अकंपनवध ऐकून राक्षसेश्वर क्रोधाने पेटला; तरीही मुखावर किंचित् म्लानता ठेवून त्याने आपल्या त्या सचिवांकडे नजर टाकली।
Verse 2
सतुध्यात्वामुहूर्तंतुमन्त्रिभिस्संविचार्यच ।ततस्तुरावणःपूर्वदिवसेराक्षसाधिपः ।।।।पुरींपरिययौलङ्कांसर्वगुल्मानवेक्षितुम् ।
राक्षसाधिपती रावणाने काही काळ विचार करून, मंत्र्यांशी सल्लामसलत केली; मग पूर्वाह्नी लंकेची नगरी परिक्रमा करून सर्व सैन्य-ठाणी व तळांची पाहणी केली॥
Verse 3
तांराक्षसगणैर्गुप्तांगुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।।।।ददर्शनगरींलङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।
त्याने ती महान् लंका-नगरी पाहिली—राक्षसगणांनी सुदृढ रक्षण केलेली, अनेक गुल्मांनी वेढलेली आणि पताका-ध्वजांच्या माळांनी शोभायमान।
Verse 4
रुद्धांतुनगरींदृष्टवारावणोराक्षसेश्वरः ।।।।उवाचात्महितंकालेप्रहस्तंयुद्धकोविदम् ।
नगरी वेढलेली पाहून राक्षसांचा स्वामी रावण त्या प्रसंगी आपल्या हिताची गोष्ट युद्धकुशल प्रहस्ताला बोलला।
Verse 5
पुरस्योपनिविष्टस्यसहसापीडितस्यवा ।।।।नान्यंयुद्धात्प्रपश्यामिमोक्षंयुद्धविशारद ।
हे युद्धविशारद, हे नगर वेढले गेले असून सहसा अत्यंत पीडित झाले आहे; युद्धावाचून मला दुसरा कोणताही मोक्षोपाय दिसत नाही।
Verse 6
अहंवाकुम्भकर्णोवात्वंवासेनापतिर्मम ।।।।इन्द्रजिद्वानिकुम्भोवावहेयुर्भारमीदृशम् ।
हा भार असा आहे की तो मी, किंवा कुम्भकर्ण, किंवा तू—माझा सेनापती—किंवा इन्द्रजित् अथवा निकुम्भ; यांपैकी कोणीही उचलू शकेल।
Verse 7
सत्वंबलमतश्शीघ्रमादायपरिगृह्यच ।।।।विजयायाभिनिर्याहियत्रसर्वेवनौकसः ।
म्हणून तू त्वरेने सैन्य घेऊन त्याचे नेतृत्व स्वीकार, आणि जिथे सर्व वनौकस वानर जमले आहेत तिथे विजयासाठी प्रस्थान कर।
Verse 8
निर्याणायादेवतेनूनंचपलाहरिवाहिनी ।।।।नर्दतांराक्षसेन्द्राणांश्रुत्वानादंद्रविष्यति ।
तू बाहेर पडताच निश्चयच ती चंचल वानरवाहिनी राक्षसेन्द्रांच्या गर्जनाचा नाद ऐकून पळून जाईल।
Verse 9
चपलाह्यविनीताश्चचलचित्ताश्चवानराः ।।।।नसहिष्यन्तितेनादंसिंहनादमिवद्विपाः ।
वानर चंचल, अविनीत आणि चित्ताने अस्थिर आहेत; ते तुझा गर्जननाद सहन करणार नाहीत—जसे हत्ती सिंहनाद सहन करत नाहीत।
Verse 10
विद्रुतेचबलेतस्मिन् रामःसौमित्रिणासह ।।।।अवशस्तेनिरालम्बःप्रहस्तवशमेष्यति ।
“तो सैन्य पळून गेल्यावर, सौमित्रि लक्ष्मणासह राम असहाय, निराधार होऊन, हे प्रहस्त, तुझ्या वशात येईल.”
Verse 11
आपत्संशयिताश्रेयोनात्रनिस्संशयीकृता ।।।।प्रतिलोमानुलोमंवायद्वानोमन्यसेहितम् ।
आपत्तीच्या वेळी ‘श्रेय’ही संशयास्पद होते; येथे काहीही निःसंशय निश्चित नाही. म्हणून प्रतिकूल वा अनुकूल—जे तुला हितकारक वाटते—ते विचारून निर्णय कर॥
Verse 12
रावणेनैवमुक्तस्तुप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।।।।राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।
रावणाने असे म्हटल्यावर वाहिनीपति प्रहस्ताने राक्षसाधिपतीला तसेच वचन सांगितले, जसे उशना कधी असुराधिपतीला सांगितले होते॥
Verse 13
राजन्मन्त्रितपूर्वंनःकुशलैस्सहमन्त्रिभिः ।।।।विवादश्चापिनोवृत्तस्समवेक्ष्यपरस्परम् ।
राजन्, यापूर्वी आम्ही कुशल मंत्र्यांसह यावर विचारमंथन केले; आणि परस्पर पाहणी करून आमच्यात मतभेदही झाला॥
Verse 14
प्रदानेनतुसीतायाःश्रेयोव्यवसितंमया ।।।।अप्रदानेपुनर्युद्धंदृष्टमेत्तथैवनः ।
सीतेचे परत देणे हाच मी श्रेयस्कर मार्ग ठरविला आहे; पण ती न दिल्यास, मग युद्धच—असेच आम्हाला दिसते—अटळ होईल॥
Verse 15
सोऽहंदानैश्चमानैश्चसततंपूजितस्त्वया ।।।।सान्त्वैश्चविविधैःकालेकिंनकुर्यांहितंतव ।
दान, मान आणि वेळोवेळी विविध सान्त्वन-वचनांनी तू मला सतत पूजिले आहेस; मग योग्य वेळ आली असता मी तुझे हित का करू नये?॥
Verse 16
नहिमेजीवितंरक्ष्यंपुत्रदारधनानिच ।।।।त्वंपश्यमांजुहूषन्तंत्वदर्थेजीवितंयुधि ।
माझ्यासाठी जीवन जपण्यासारखे नाही; पुत्र, पत्नी वा धनही नाही. तू पाहा—तुझ्याच हितासाठी मी रणांगणी प्राणांची आहुती देण्यास सिद्ध आहे॥
Verse 17
एवमुक्त्वातुभर्तारंरावणंवाहिनीपतिः ।।।।उवाचेदंबलाध्यक्षान्प्रहस्तःपुरतःस्थितान् ।
असे स्वामी रावणास सांगून, वाहिनीपती प्रहस्ताने समोर उभ्या असलेल्या बलाध्यक्षांना हे वचन उच्चारले॥
Verse 18
मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।।।
माझ्यासह राक्षसांचे महाबल त्वरेने जमवा व रणांगणी आणा. आज माझ्या बाणांच्या समुद्रवेगाने हत झालेल्यांवर वनात राहणारे मांसाहारी पक्षी आनंदित होवोत॥
Verse 19
मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।6.57.18।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।6.57.19।।
माझ्यासह राक्षसांचे महाबल त्वरेने जमवा व रणांगणी आणा. आज माझ्या बाणांच्या समुद्रवेगाने हत झालेल्यांवर वनात राहणारे मांसाहारी पक्षी आनंदित होवोत॥
Verse 20
इत्युक्तास्तेप्रहस्तेनबलाध्यक्षा: कृतत्वरा: ।बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ।।।।
प्रहस्ताने असे सांगितल्यावर ते बलाध्यक्ष तात्काळ तत्पर झाले आणि त्या राक्षस-दुर्गात सैन्याची सज्जता व मांडणी करू लागले॥
Verse 21
साबभूवमुहूर्तेननिग्मर्नानाविधायुधैः ।लङ्काराक्षसवीरैस्तैर्गजैरिवसमाकुला ।।।।
क्षणातच अनेक प्रकारची आयुधे धारण केलेल्या त्या राक्षसवीरांनी लंका गजांनी भरलेल्या प्रदेशाप्रमाणे गजबजून समाकुल झाली।
Verse 22
हुताशनंतर्पयतांब्राह्मणांश्चनमस्यताम् ।आज्यगन्धप्रतिवहःसुरभिर्मारुतोववौ ।।।।
ते हुताशनास हविर्दान करून तृप्त करीत होते आणि ब्राह्मणांना नमस्कार करीत होते; तेव्हा तुपाच्या सुगंधाने परिपूर्ण अशी सुरभित वारा वाहू लागली।
Verse 23
स्रजश्चविविधाकाराजगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।सङ्ग्रामसज्जाःसम्हृष्टाधरायन्राक्षसास्तदा ।।।।
तेव्हा हर्षित व संग्रामास सज्ज झालेल्या राक्षसांनी मंत्राभिषिक्त विविध आकारांच्या माळा घेतल्या आणि धारण केल्या।
Verse 24
सधनुष्काःकवचिनोवेगादाप्लुत्यराक्षसाः ।रावणंप्रेक्ष्यराजानंप्रहस्तंपर्यवारयन् ।।।।
धनुष्यधारी व कवचधारी राक्षस वेगाने पुढे धावले; राजा रावणाचे दर्शन घेऊन ते त्वरेने प्रहस्ताभोवती जमले।
Verse 25
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।।।
मग प्रहस्ताने राजाची आज्ञा घेऊन भयानक भेरी वाजविली आणि संग्रामासाठी सज्ज केलेल्या रथावर आरूढ झाला—जो महावेगवान घोड्यांनी युक्त, कुशल सारथ्याने नीट संयत, महान मेघगर्जनेसारखा निनाद करणारा, चंद्र-सूर्यासारखा तेजस्वी, ध्वजावर उरगचिन्ह धारण करणारा, दुर्धर्ष, वरूथ व रक्षकांनी सुरक्षित, सुवर्णजाळ्याने अलंकृत, जणू श्रीसमृद्धीने हसत आहे असा भासणारा।
Verse 26
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
प्रहस्त त्या रथावर आरूढ झाला; तो रथ महावेगवान घोड्यांनी युक्त व कुशल सारथ्याने सम्यक् आवरलेला, महान मेघगर्जनेसारखा निनाद करणारा आणि साक्षात् चंद्र-सूर्यासारखा तेजस्वी होता।
Verse 27
अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
त्या रथाच्या ध्वजावर उरगचिन्ह होते; तो दुर्धर्ष, संरक्षण-कवच व धडक-रक्षकांनी युक्त, आणि सुवर्णजाळीने आच्छादित—आपल्या शोभेने जणू हसत असल्याप्रमाणे होता।
Verse 28
ततस्तंरथमास्थायरावणार्पितशासनः ।लङ्कायानिर्ययौतूर्णंबलेनमहतावृतः ।।।।
मग त्या रथावर आरूढ होऊन, रावणाने दिलेल्या आज्ञेप्रमाणे, विशाल सैन्याने वेढलेला तो वेगाने लंकेतून बाहेर निघाला।
Verse 29
ततोदुन्धुभिनिर्घोषःपर्जन्यनिनदोपमः ।वादित्राणांचनिनदःपूरयन्निवमेदिनीम् ।।।।शुश्रुवेशङ्खशब्दश्चप्रयातेवाहिनीपतौ ।
वाहिनीपती निघताच दुंदुभींचा गजर पर्जन्यगर्जनेसारखा उठला; वाद्यांचा निनाद जणू सारी मेदिनी भरून टाकीत होता। त्याच वेळी शंखध्वनीही ऐकू आला।
Verse 30
निनदन्तस्स्वरान्घोरान्राक्षसाजग्मुरग्रतः ।।।।भीमरूपामहाकायाःप्रहस्तस्यपुरस्सराः ।
घोर गर्जना करीत, भीषण रूप व महाकाय असे राक्षस—प्रहस्ताचे अग्रदूत होऊन—पुढे पुढे चालले।
Verse 31
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।।।प्रहस्तसचिवाह्येतेनिर्ययुःपरिवार्यतम् ।
नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद आणि समुन्नत—हे प्रहस्ताचे सचिव; त्याला चहूबाजूंनी वेढून ते निघाले।
Verse 32
व्यूढेनेवसुघोरेणपूर्वद्वारात्सनिर्ययौ ।।।।गजयूथनिकाशेनबलेनमहतावृतः ।
तो पूर्वद्वारातून बाहेर पडला—अतिभयंकर युद्धव्यूहात सज्ज, विशाल सैन्याने वेढलेला, जणू हत्तींच्या कळपासारखा।
Verse 33
सागरप्रतिमौघेनवृतस्तेनबलेनसः ।।।।प्रहस्तोनिर्ययौक्रुद्धःकालान्तकयमोपमः ।
समुद्रासारख्या उसळत्या सैन्यप्रवाहाने वेढलेला प्रहस्त क्रोधाने बाहेर पडला—जणू काल, अन्तक आणि यम यांसारखा संहारक।
Verse 34
तस्यनिर्याणघोषेणराक्षसानांचनर्दताम् ।।।।लङ्कायांसर्वभूतानिविनेदुर्विकृतैस्स्वरैः ।
त्याच्या प्रस्थानाच्या कोलाहलाने आणि राक्षसांच्या गर्जनेने लंकेत सर्व प्राणी विकृत, अस्वाभाविक स्वरांनी आक्रोश करू लागले।
Verse 35
व्यभ्रमाकाशमाविश्यमांसशोणितभोजनाः ।।।।मण्डलान्यपसव्यानिखगाश्चक्रूरथंप्रति ।
मांस व रक्तभक्षक गिधाडांसारखे पक्षी आकाशात उडून रथाभोवती अपसव्य (डावीकडे) वर्तुळे घालू लागले—हा घोर अपशकुन होता।
Verse 36
सम्नत्यःपावकज्वालाःशिवाघोराववाशिरे ।।।।अन्तरिक्षात्पपातोल्कावायुश्चपरुषंवनौ ।
भयंकर कोल्हे जणू अग्निज्वाळा ओकत असल्याप्रमाणे डरकाळ्या फोडू लागले; आकाशातून उल्का पडली आणि कठोर, रूक्ष वारा जोराने वाहू लागला।
Verse 37
अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।।।
ग्रह जणू एकमेकांवर धावून क्रुद्ध झाले—ते चमकले नाहीत; खरखरीत गर्जना करणाऱ्या मेघांनी त्या राक्षसाच्या रथावर रक्तवृष्टी केली आणि पुढे चालणाऱ्यांना चिंब भिजविले।
Verse 38
अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।6.57.37।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।6.57.38।।
ग्रह परस्परांशी झुंजत असल्यासारखे दिसले आणि त्यांची प्रभा मावळली। कठोर गर्जना करणारे मेघ त्या राक्षसाच्या रथावर रक्तवृष्टी करू लागले व पुढील फळीही भिजविली—हे वारंवार दिसणारे घोर अपशकुन होते।
Verse 39
केतुर्मूर्धनिगृध्रोऽस्यनिलीनोदक्षिणामुखः ।तुदन्नुभयतःपार्श्वंसमग्रामहरत्प्रभाम् ।।।।
त्याच्या ध्वजाच्या शिरोभागी दक्षिणाभिमुख गिधाड येऊन बसले. ते दोन्ही बाजूंना चोचीने टोचत जणू त्याची सर्व प्रभा हिरावून घेत होते—पराभवाचे स्पष्ट अपशकुन।
Verse 40
सारथेर्भहुशश्चास्यसङ्ग्राममवगाहतः ।प्रतोदोन्यपतद्धस्तात्सूतस्यहयसादिनः ।।।।
तो संग्रामात शिरताना, घोडे सांभाळण्यात कुशल त्या सूत-सारथ्याच्या हातातून वारंवार चाबूक खाली पडत होता—नियंत्रण ढळत असल्याचे आणखी एक अपशकुन।
Verse 41
निर्याणश्रीश्चयाऽस्यासीद्भास्वरावसुदुर्लभाः ।साननाशमुहूर्तेनसमेचस्खलिताहयाः ।।।।
प्रस्थानकाळी त्याच्यासोबत असलेली तेजस्वी, दुर्मिळ युद्धश्री क्षणार्धात नाहीशी झाली. समतल भूमीवरही घोडे ठेचकाळले—जणू लक्ष्मीने साथ सोडली.
Verse 42
प्रहस्तंत्वभिनिर्यान्तंप्रख्यातबलपौरुषम् ।युधिनानाप्रहरणाकपिसेनाऽभ्यवर्तत ।।।।
परंतु बल व पराक्रमासाठी प्रसिद्ध असा प्रहस्त बाहेर निघाला तेव्हा, नानाविध शस्त्रांनी सज्ज वानरसेना युद्धात त्याला सामोरे जाण्यास पुढे सरसावली.
Verse 43
अथघोषस्सुतुमुलोहरीणांसमजायत ।वृक्षानारुजतांचैवगुर्वीरागृह्णतांशिलाः ।।।।
तेव्हा वानरांमध्ये अतिभयंकर गजर उठला. त्यांनी वृक्ष उपटले आणि जड शिळाखंड उचलून युद्धात फेकण्यासाठी सज्ज झाले.
Verse 44
नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।।।
राक्षसांच्या गर्जना आणि वानरांच्या सिंहनादात, राक्षसगण व वनवासी वानर—दोन्ही सैन्ये आनंदित, वेगवान व समर्थ, एकमेकांचा वध करण्यास उत्सुक होऊन परस्परांना ललकारू लागली; तेव्हा महान् गजर ऐकू आला.
Verse 45
नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।6.57.44।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।6.57.45।।
वेगवान व समर्थ योद्धे, जे एकमेकांचा वध करण्यास उत्सुक होते, ते परस्परांना पुन्हा पुन्हा ललकारू लागले; त्यामुळे महान् गजर घुमू लागला.
Verse 46
ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः ।विवृद्धवेगंश्चविवेशतांचमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ।।।।
तेव्हा दुर्मती प्रहस्त विजयासाठी कपिराजाच्या सेनाकडे धावला. वेग वाढवून तो त्या चमूमध्ये असा घुसला, जसा मरणास आतुर पतंग अग्नीत झेपावतो.
Frequently Asked Questions
The sarga stages a governance dilemma: Prahasta states that returning Sītā is the beneficial option, while refusal makes war inevitable; yet he still accepts command out of loyalty, illustrating tension between prudent counsel and compelled martial duty.
Counsel ignored and omens dismissed intensify self-destructive momentum: outward splendor and confidence cannot neutralize adharma-driven resolve, and aggressive certainty may resemble a “moth to flame” when moral and cosmic indicators warn of ruin.
Laṅkā’s fortified posts and the eastern gate are emphasized, alongside wartime ritual culture—fire offerings, honoring brāhmaṇas, consecration of garlands and equipment—framing military mobilization as both civic and sacral activity.