Sarga 18
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
युद्धकाण्ड
अठराव्या सर्गात निर्णायक क्षणी विभीषण शरण येताच वानरछावणीत संभ्रम निर्माण होतो. हनुमानाचे वृत्त ऐकून श्रीराम प्रसन्न होतात व विभीषणाविषयी आपला निर्णय सांगणार असल्याचे जाहीर करून हितचिंतकांना ऐकण्यास बोलावतात. सुग्रीव संशय व्यक्त करतो—विभीषण रावणाने पाठवलेला गुप्तहेर असू शकतो; म्हणून सावधगिरी, रोखणे किंवा बांधून ठेवणे योग्य असे तो सुचवतो. श्रीराम प्रथम आपल्या अजेय पराक्रमाचा आधार देतात आणि मग धर्मन्याय मांडतात. अंजली जोडून शरण मागणाऱ्यास—तो शत्रू असला तरी—इजा करू नये, असे ते उदाहरणांनी स्पष्ट करतात; शत्रूलाही अतिथीधर्माने जपणाऱ्या कपोतीचा दृष्टांत आणि कंदु मुनींच्या स्मृत धर्मवचनांचा उल्लेख करून शरणागत-धर्म दृढ करतात. अखेरीस श्रीराम औपचारिक प्रतिज्ञा करतात—जो कोणी एकदाही “मी शरण आलो” असे म्हणेल, तो विभीषण असो, सुग्रीव असो किंवा रावण असो, त्याला मी अभय देईन. या धर्मवचनाने सुग्रीव अंतर्मुख होतो; विभीषणाची शुद्धता ओळखून तो स्वीकारास अनुमोदन देतो व त्वरित मैत्री करण्यास सांगतो. मग श्रीराम विभीषणास भेटण्यास पुढे जातात; राजधर्मातील शरणागतीचा हा प्रसंग एक दृढ आधार म्हणून उभा राहतो।
Shlokas
Verse 1
अथरामःप्रसन्नात्माशृत्वावायुसुतस्यह ।प्रत्यभाषतदुर्धषश्रुतवानात्मनिस्थितम् ।।।।
तेव्हा वायुपुत्र हनुमंताचे वचन ऐकून अंतःकरणाने प्रसन्न झालेला, दुर्धर्ष श्रीराम आपल्या मनात निश्चित झालेलेच मत प्रत्युत्तर म्हणून बोलला।
Verse 2
ममापितुविवक्षाऽस्तिकाचित्प्रतिविभीषणम् ।श्रोतुमिच्छामितत्सर्वंभवद्भिश्श्रेयसिस्थितैः ।।।।
विभीषणाविषयी मलाही काही बोलायचे आहे. तुम्ही जे माझ्या हितासाठी उभे आहात, तुम्ही माझे म्हणणे सर्वस्वी ऐकावे, अशी माझी इच्छा आहे।
Verse 3
मित्रभावेनसम्प्राप्तंनत्यजेयंकथञ्चन ।दोषोयद्यपितस्यस्यात्सतामेतदगर्हितम् ।।।।
मित्रभावाने आलेल्याला कधीही कोणत्याही प्रकारे टाकू नये; त्याच्यात दोष असले तरी सज्जनांमध्ये हे आचरण निंद्य नाही।
Verse 4
सुग्रीस्त्वथतद्वाक्यमाभाष्यचविमृश्यच ।ततश्शुभतरंवाक्यमुवाचहरिपुङ्गवः ।।।।
तेव्हा वानरश्रेष्ठ सुग्रीवाने त्या वचनांना उत्तर देऊन व नीट विचार करून, त्याहूनही अधिक शुभ असे वचन उच्चारले।
Verse 5
सुदुष्टोवाप्यदुष्टोवाकिमेषरजनीचरः ।ईदृशंव्यसनंप्राप्तंभ्रातरंयःपरित्यजेत् ।।।।कोनामसभवेत्तस्ययमेषनपरित्यजेत् ।
हा रजनीचर फार दुष्ट असो वा अदुष्ट—आपल्याला त्याचा काय भय? हा तर असा आहे की संकटात पडून स्वतःच्या भावाने त्यागलेला आहे. असा कोण असेल जो अशा जनाला स्वीकारणार नाही—जो याला नाकारणार नाही?
Verse 6
वानराधिपतेर्वाक्यंश्रुत्वासर्वानुदीक्ष्यच ।।।।ईषदुत्स्मयमानस्तुलक्ष्मणंपुण्यलक्षणम् ।इतिहोवाचकाकुत्स्थोवाक्यंसत्यपराक्रमः ।।।।
वानरराजाचे वचन ऐकून व सर्वांकडे पाहून, सत्यपराक्रमी काकुत्स्थ श्रीरामांनी पुण्यलक्षण लक्ष्मणाकडे किंचित् हास्य करून, असे वचन उच्चारले।
Verse 7
वानराधिपतेर्वाक्यंश्रुत्वासर्वानुदीक्ष्यच ।।6.18.6।।ईषदुत्स्मयमानस्तुलक्ष्मणंपुण्यलक्षणम् ।इतिहोवाचकाकुत्स्थोवाक्यंसत्यपराक्रमः ।।6.18.7।।
वानरराजाचे वचन ऐकून व सर्वांकडे पाहून, सत्यपराक्रमी काकुत्स्थ श्रीरामांनी पुण्यलक्षण लक्ष्मणाकडे किंचित् हास्य करून, असे वचन उच्चारले।
Verse 8
अनधीत्यचशास्त्राणिवृद्धाननुपसेव्यच ।नशक्यमीदृशंवक्तुंयदुवाचहरीश्वरः ।।।।
ज्याने शास्त्रांचे अध्ययन केले नाही आणि वृद्धांची सेवा केली नाही, त्याला वानराधिपतीने जसे बोलले तसे वचन बोलणे शक्य नाही।
Verse 9
अस्तिसूक्ष्मतरंकिंचिद्यदत्रप्रतिभातिमे ।प्रत्यक्षंलौकिकंचापिविद्यतेसर्वराजसु ।।।।
तथापि या विषयात मला आणखी सूक्ष्म अशी एक गोष्ट जाणवते—जी प्रत्यक्ष, लौकिक व्यवहारात प्रसिद्ध असून सर्व राजांमध्ये आढळते।
Verse 10
अमित्रास्तत्कुलीनाश्चप्रातिदेश्याश्चकीर्तिताः ।व्यसनेषुप्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः ।।।।
स्वकुलातील लोक आणि शेजारच्या प्रदेशांचे राजेही शत्रू म्हणून सांगितले जातात; कारण संकटकाळी ते आघात करतात. म्हणूनच या कारणाने तो येथे आला आहे।
Verse 11
अपापास्तत्कुलीनाश्चमानयन्तिस्वकान्हितान् ।एषप्रायोनरेन्द्राणांशङ्कनीयस्तुशोभनः ।।।।
निर्दोष आणि स्वकुलीन लोक आपल्या हितचिंतकांचा मान राखतात; पण राजांच्या व्यवहारात बहुधा श्रेष्ठ पुरुषही संशयास्पद ठरतो।
Verse 12
यस्तुदोषस्त्वयाप्रोक्तोह्यादानेऽरिबलस्यच ।तत्रतेकीर्तयिष्यामियथाशास्त्रमिदंशृणु ।।।।
शत्रुपक्षाच्या अधीन असलेल्याला स्वीकारण्यात तू जो दोष सांगितलास, त्या विषयात मी तुला शास्त्रमत सांगतो; हे शास्त्राप्रमाणे ऐक।
Verse 13
नवयंतत्कुलीनाश्चराज्यकाङ् क्षीचराक्षसः ।पण्डिताहिभविष्यन्तितस्माद्ग्राह्योविभीषणः ।।।।
आपण त्या कुलातील नाही; आणि राक्षसांमध्ये केवळ राज्यलोभीच असतात असे नाही। त्यांच्यातही विवेकी व पंडित जन असू शकतात; म्हणून विभीषणास स्वीकारावे॥
Verse 14
अव्यग्राश्चप्रहृष्टाश्चनभविष्यन्तिसङ्गता ।प्रणादश्चमहानेषततोऽस्यभयमागतम् ।।।।इतिभेदंगमिष्यन्तितस्माग्राह्योविभीषणः ।
ते एकत्र असूनही निश्चिंत व आनंदित राहून एकजूट राहणार नाहीत। हा मोठा गजर दर्शवितो की त्याच्यावर भय आले आहे; त्यामुळे त्यांच्यात फूट पडेल। म्हणून विभीषणास स्वीकारावे॥
Verse 15
नसर्वेभ्रातरस्तातभवन्तिभरतोपमाः ।मद्विथावापितुःपुत्रास्सुहृदोनाभवद्विथाः ।।।।
तात, सर्व भाऊ भरतासारखे नसतात; सर्व पुत्र माझ्यासारखे नसतात; आणि सर्व मित्र तुझ्यासारखे नसतात॥
Verse 16
एवमुक्तस्तुरामेणसुग्रीवस्सहलक्ष्मणः ।उत्थायेदंमहाप्राज्ञःप्रणतोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
रामाने असे म्हटल्यावर महाप्राज्ञ सुग्रीव—लक्ष्मणासह—उठला, नम्रपणे प्रणाम करून हे वचन बोलला॥
Verse 17
रावणेनप्रणिहितंतमवेहिविभीषणम् ।तस्याहंनिग्रहंमन्येक्षमंक्षमवतांवर ।।।।
तो विभीषण रावणानेच पाठविला आहे, असे जाण. हे क्षमावंतांतील श्रेष्ठा, त्याला आवर घालणे योग्य आहे असे मला वाटते॥
Verse 18
राक्षसोजिह्मयाबुध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।प्रहर्तुंत्वयिविश्वस्तेप्रच्छन्नोमयिवानघ ।।।।लक्ष्मणेवामहाबाहो सवध्यस्सचिवैस्सहा ।रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।एवमुक्त्वारघुश्रेष्ठंसुग्रीवोवाहिनीपतिः ।वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।।।
हा राक्षस वाकड्या बुद्धीने पाठविला जाऊन येथे आला आहे. विश्वास संपादन करून तुझ्यावर, किंवा माझ्यावर, अथवा महाबाहु लक्ष्मणावर प्रहार करण्यासाठी, हे अनघ। हा आपल्या मंत्र्यांसह वधास पात्र आहे; कारण हा नृशंस रावणाचा भाऊ विभीषण आहे। असे म्हणून रघुश्रेष्ठ श्रीरामांस सांगून, वाणीमध्ये निपुण सेनापती सुग्रीव मग मौन झाला।
Verse 19
राक्षसोजिह्मयाबुध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।प्रहर्तुंत्वयिविश्वस्तेप्रच्छन्नोमयिवानघ ।।6.18.18।।लक्ष्मणेवामहाबाहो सवध्यस्सचिवैस्सहा ।रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।एवमुक्त्वारघुश्रेष्ठंसुग्रीवोवाहिनीपतिः ।वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।6.18.19।।
हा राक्षस वाकड्या बुद्धीने पाठविला जाऊन येथे आला आहे. विश्वास संपादन करून तुझ्यावर, किंवा माझ्यावर, अथवा महाबाहु लक्ष्मणावर प्रहार करण्यासाठी, हे अनघ। हा आपल्या मंत्र्यांसह वधास पात्र आहे; कारण हा नृशंस रावणाचा भाऊ विभीषण आहे। असे म्हणून रघुश्रेष्ठ श्रीरामांस सांगून, वाणीमध्ये निपुण सेनापती सुग्रीव मग मौन झाला।
Verse 20
सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंरामश्रुत्वाविमृश्यच ।ततश्शुभतरंवाक्यमुवाचहरिपुङ्गवम् ।।।।
सुग्रीवाचे वचन ऐकून व त्यावर विचार करून, श्रीरामांनी मग वानरश्रेष्ठास अधिक शुभ व योग्य असे वचन सांगितले।
Verse 21
सुदुष्टोवाप्यदुष्टोवाकिमेषरजनीचरः ।सूक्ष्ममप्यहितंकर्तुंममाशक्तःकथञ्चन ।।।।
हा रजनीचर दुष्ट असो वा अदुष्ट—मला त्याचे काय? तो कशाही प्रकारे माझे अगदी सूक्ष्मही अहित करण्यास समर्थ नाही।
Verse 22
पिशाचानदानवान् यक्ष I नपृथिव्यांचैवराक्षसान् ।अङ्गुल्यग्रेणतान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर ।।।।
हे हरिगणेश्वरा! मी इच्छिल्यास पृथ्वीवर विचरण करणारे पिशाच, दानव, यक्ष आणि राक्षस यांना बोटाच्या अग्रभागानेच संहारू शकतो।
Verse 23
श्रूयतेहिकपोतेनशत्रुश्शरणमागतः ।अर्चितश्चयथान्यायंस्वैश्चमांसैर्निमन्त्रितः ।।।।
असे ऐकिवात आहे की कपोताने शरण आलेल्या शत्रूचाही यथान्याय सत्कार केला आणि आपल्या देहातील मांस देऊन त्याला अतिथीभोजनास निमंत्रित केले।
Verse 24
सहितंप्रतिजग्राहभार्याहर्तारमागतः ।कपोतोवानरश्रेष्ठ: किंपुनर्मद्विधोजनः ।।।।
हे वानरश्रेष्ठ! त्या कपोताने आपल्या भार्येचा अपहरण करणारा जरी जवळ येऊन शरण आला तरी त्यालाही स्वीकारून आश्रय दिला; मग माझ्यासारख्या मनुष्याने तर किती अधिक तसे करावे!
Verse 25
ऋषेःकण्वस्यपुत्रेणकण्डुनापरमर्षिणा ।शृणुगाथांपुरागीतांधर्मिष्ठासत्यवादिना ।।।।
कण्व ऋषींचा पुत्र परमर्षी कण्डु—धर्मनिष्ठ व सत्यवादी—याने पूर्वी गायिलेली ती गाथा ऐक।
Verse 26
बद्धाञ्जलिपुटंदीनंयाचन्तंशरणागतम् ।नहन्यदानृशंस्यार्थमपिशत्रुंपरन्तप ।।।।
हे परंतप! जो दीन होऊन हात जोडून विनवित शरण आला आहे, त्याला—तो शत्रू असला तरी—अनृशंसतेच्या (अक्रौर्याच्या) हेतुनेही मारू नये।
Verse 27
आर्तोवायदिवादृप्तःपरेषांशरणांगतः ।अरिःप्राणान्परित्यज्यरक्षितव्यःकृतात्मना ।।।।
तो आर्त असो वा दर्पित—इतरांना सोडून जो शत्रू शरण आला आहे, त्याचे रक्षण कृतात्म्याने (संयमी पुरुषाने) प्राण गेले तरी करावे।
Verse 28
सचेद्भयाद्वामोहाद्वाकामाद्वापिनरक्षति ।स्वयाशक्त्यायथासत्त्वंतत्पापंलोकगर्हितम् ।।।।
भयाने, मोहाने किंवा लाभलोभाने जर कोणी शरणागताचे आपल्या शक्तीनुसार यथाशक्ती रक्षण करीत नाही, तर ते पाप लोकांत निंद्य ठरते।
Verse 29
विनष्टःपश्यतस्तस्यारक्षिणश्शरणागतः ।आदायसुकृतंतस्यसर्वंगच्छेदरक्षित:।। ।।
रक्षकाच्या डोळ्यांसमोर शरणागत नष्ट झाला तर तो अरक्षक रक्षक अपयशाने विनष्ट होतो; आणि तो अरक्षित शरणागत त्याचे सर्व पुण्य घेऊन निघून जातो।
Verse 30
एवंदोषोमहानत्रप्रपन्नानामरक्षणे ।अस्वर्ग्यंचायशस्यंचबलवीर्यविनाशनम् ।।।।
अशा रीतीने शरणागतांचे रक्षण न करणे हा येथे महान दोष आहे; ते अस्वर्ग्य, अपयशकारक आणि बल-पराक्रमाचा नाश करणारे आहे।
Verse 31
करिष्यामियथार्थंतुकण्डोर्वचनमुत्तमम् ।धर्मिष्ठंचयशस्यंचस्वर्ग्यंस्यात्तुफलोदये ।।।।
मी कण्डूच्या उत्तम व सत्य वचनाप्रमाणेच आचरण करीन; हे आचरण अत्यंत धर्मिष्ठ, यशदायक असून फलोदयकाळी स्वर्गफल देणारे ठरेल।
Verse 32
सकृदेवप्रपन्नायतवास्मीतिचयाचते ।अभयंसर्वभूतेभ्योददाम्येतद्व्रतंमम ।।।।
जो एकदाच शरण येऊन ‘मी तुझाच आहे’ अशी विनंती करतो, त्याला मी सर्व प्राण्यांपासून अभय देतो—हे माझे व्रत आहे।
Verse 33
अनयैनंहरिश्रेष्ठ: दत्तमस्याभयंमया ।विभीषणोवासुग्रीव: यदिवारावणस्स्वयम् ।।।।
हे हरिश्रेष्ठा! याला इथे आण; मी याला अभय दिले आहे। तो विभीषण असो, हे सुग्रीवा—किंवा स्वतः रावणच असो।
Verse 34
रामस्यतुवच्शुत्वासुग्रीवःप्लवगेश्वरः ।प्रत्यभाषतकाकुत्स्थंसौहार्देनप्रचोदितः ।।।।
रामाचे वचन ऐकून, प्लवगांचा अधिपती सुग्रीव स्नेहाने प्रेरित होऊन काकुत्स्थ रामाला प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 35
किमत्रचित्रंधर्मज्ञ: लोकनाथ: सुखावहा: ।यत्त्वमार्यंप्रभाषेथास्सत्त्ववान् सत्पथेस्थितः ।।।।
हे धर्मज्ञ, लोकनाथ, सुखदायक! यात आश्चर्य ते काय? तू सद्गुणी आहेस, सत्पथावर स्थिर आहेस; म्हणूनच असे आर्य वचन बोलतोस।
Verse 36
ममचाप्यन्तरात्मायंशुद्धंवेत्तिविभीषणम् ।अनुमानाच्चभावाच्चसर्वतस्सुपरीक्षितः ।।।।
माझी अंतरात्माही विभीषणाला शुद्ध जाणते; अनुमानाने आणि त्याच्या भावस्वभावाने तो सर्व प्रकारे उत्तमरीत्या परीक्षित आहे।
Verse 37
तस्मात् क्षिप्रंसहास्माभिस्तुल्योभवतराघव: ।विभीषणोमहाप्राज्ञस्सखित्वंचाभ्युपैतुनः ।।।।
म्हणून, हे राघवा! महाप्राज्ञ विभीषण लवकरच आमच्यात आमच्या समकक्ष होवो आणि आमच्याशी पवित्र सख्यभाव स्वीकारो।
Verse 38
ततस्तुसुग्रीववचोनिशम्यतद्दरीश्वरेणाभिहितंनरेश्वरः ।विभीषणेनाशुजगामसङ्गमंपतत्त्रिराजेनयथापुरन्दरः ।।।।
तेव्हा नरश्रेष्ठ श्रीरामांनी, गुहावासी (दरीश्वर) सुग्रीवाचे योग्य वचन ऐकून, विभीषणाशी भेटण्यासाठी त्वरेने प्रस्थान केले—जसे पुरंदर इंद्र पक्षिराज गरुडास भेटायला जातो।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Vibhīṣaṇa—Rāvaṇa’s brother—should be treated as a dangerous infiltrator (Sugrīva’s suspicion) or as a legitimate refugee deserving protection. The action resolved is Rāma’s decision to accept and protect the śaraṇāgata despite strategic risk.
The upadeśa is that śaraṇāgati creates a binding moral obligation: a suppliant who begs for refuge must not be harmed, and failure to protect is portrayed as a grave lapse with social and spiritual consequences. Rāma formalizes this as a personal vow to grant abhaya even to an enemy who seeks shelter.
Rather than naming a specific locale, the chapter highlights cultural-ethical institutions: the tradition of hospitality to a seeker of protection (illustrated by the dove exemplum) and the authority of śāstra/ṛṣi-teaching (Kandu and Kanva lineage) as normative landmarks guiding royal decision-making.