Sarga 45
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
युद्धकाण्ड
या सर्गात इंद्रजित अंतर्धान (अदृश्य) होऊन आणि घन शरवृष्टी करून युद्धाचा प्रवाह उलटवतो. राम इंद्रजिताचा ठावठिकाणा जाणण्यासाठी दहा वानरनायकांना विविध दिशांना शोधासाठी पाठवतो. वानर आकाशात झेप घेऊन उपटलेली झाडे शस्त्र म्हणून नेतात; पण इंद्रजिताचे वेगवान, कुशलतेने सोडलेले बाण त्यांना रोखतात. अंधार व लपवाछपवीमुळे हल्लेखोर दिसत नाही—मेघांनी झाकलेल्या सूर्याप्रमाणे। अदृश्य अवस्थेतून इंद्रजित राम-लक्ष्मणांना उद्देशून गर्वाने म्हणतो की युद्धात त्याला इंद्रही ओळखू शकत नाही, आणि तो दोघांना यमलोकास पाठवील. मग तो विविध अग्रांचे बाण व सर्पासारखे नागपाश सतत सोडून मर्मस्थानी बाण रोवतो, दोघांना बांधून क्षीण करतो; इतक्या झपाट्याने ते आच्छादित होतात की प्रत्युत्तर देऊ शकत नाहीत. प्रथम राम कोसळतो; राम पडलेला पाहून लक्ष्मण शोकाने ढासळतो। वानरसेना सर्व बाजूंनी धावून येऊन पडलेल्या राजकुमारांभोवती विलाप करते. ग्रंथात देहावर जखमांची पूर्णता ठळक होते—बोटभरही जागा न भेदलेली राहत नाही—आणि कपटयुद्धाच्या नैतिक भारासह वीरांच्या नश्वरतेवर करुण चिंतन उमटते।
Shlokas
Verse 1
सतस्यगतिमन्विच्छन्राजपुत्रःप्रतापवान् ।दिदेशातिबलोरामोदशवानरयूथपान् ।।6.45.1।।
त्याची चाल शोधण्यासाठी प्रतापवान, अतिबल राजपुत्र रामाने दहा वानर-यूथपतींना पाठविले।
Verse 2
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।
परंतप श्रीरामांनी आज्ञा केली—सुषेणाचे दोन्ही दायाद, प्लवगश्रेष्ठ नील, वालिपुत्र अंगद आणि वेगवान शरभ—यांना (कार्याकरिता) बोलावले।
Verse 3
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।
परंतप श्रीरामांनी सुषेणाचे दोन्ही दायाद, वानरश्रेष्ठ नील, वालिपुत्र अंगद, वेगवान शरभ, विनत, महाबली जांबवान व सानुप्रस्थ, तसेच ऋषभ आणि ऋषभस्कंध यांना आदेश दिला।
Verse 4
तेसम्प्रहृष्टाहरयोभीमानुद्यम्यपादपान् ।आकाशंविविशुस्सर्वेमार्गमाणादिशोदशः ।।6.45.4।।
ते आनंदित वानर भयंकर वृक्ष उचलून सर्वजण आकाशात झेपावले आणि दहा दिशांचा शोध घेऊ लागले।
Verse 5
तेषांवेगवतांवेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।अस्त्रवित्परमास्तैरैस्तुवारयामासरावणिः ।।6.45.5।।
त्या वेगवान वानरांचा झपाटा, परमास्त्रांचा जाणकार रावणीने अधिक वेगवान बाणांनी व श्रेष्ठ अस्त्रांनी रोखून धरला।
Verse 6
तंभीममार्गमाणादिशोदशःवेगाहरयोनाराचैःक्षतविग्रहाः ।अन्धकारेनददृशुर्मेघैस्सूर्यमिवावृतम् ।।6.45.6।।
भयाने वेगाने धावणारे, लोखंडी नाराचांनी विद्ध झालेले वानरवीर दहा दिशांना शोधू लागले; पण अंधारात तो त्यांना दिसला नाही—मेघांनी झाकलेल्या सूर्याप्रमाणे।
Verse 7
रामलक्ष्मणयोरेवसर्वदेहभिदश्शरान् ।भृशमावेशयामासरावणिस्समितिञ्जयः ।।6.45.7।।
समितिजयी रावणीने राम-लक्ष्मणांच्या देहांत सर्वांग भेदणारे बाण पुन्हा पुन्हा अत्यंत जोराने रोवले।
Verse 8
निरन्तरशीरीरौतुतावुभौरामलक्ष्मणौ ।क्रुद्धेनेन्द्रजितावीरौपन्नगैश्शरतांगतैः ।।6.45.8।।
क्रुद्ध इंद्रजिताने सर्परूप धारण केलेल्या बाणांनी त्या दोन्ही वीर राम-लक्ष्मणांना सर्वांगभर विद्ध करून टाकले।
Verse 9
तयोःक्षतजमार्गेणसुस्रावरुधिरंबहु ।तावुभौचप्रकाशेतेपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.45.9।।
त्यांच्या जखमांच्या वाटेने पुष्कळ रक्त वाहू लागले; तरीही ते दोघे फुललेल्या किंशुक वृक्षांसारखे तेजस्वी दिसत होते।
Verse 10
ततःपर्यन्तरक्ताक्षोभिन्नाञ्जनचयोपमः ।रावणिर्भ्रातरौवाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ।।6.45.10।।
मग डोळ्यांच्या कडांना लालसरपणा आलेला, चुरडलेल्या अंजनराशीप्रमाणे काळसर रावणि अदृश्य होऊन त्या दोघा भावांना हे वचन बोलला।
Verse 11
युध्यमानमनालक्षयंशक्रोऽपित्रिदशेश्वरः ।द्रष्टुमासादितुंवापिनशक्तःकिंपुनर्युवाम् ।।6.45.11।।
मी युद्ध करताना अदृश्य आहे; त्रिदशांचा अधिपती शक्रसुद्धा मला पाहू वा गाठू शकत नाही—मग तुम्ही दोघे तर कसे शकणार?
Verse 12
प्रावृताविषुजालेनराघवौकङ्कपत्रिणा ।एषरोषपरीतात्मानयामियमसादनम् ।।6.45.12।।
हे राघवांनो! कंकपक्षांनी युक्त बाणांच्या जाळ्याने तुम्ही दोघे झाकले गेले आहात; रोषाने व्यापलेला मी आता तुम्हांला यमसदनास नेईन.
Verse 13
एवमुक्त्वातुधर्मज्ञौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निर्बिभेदशितैर्बाणैःप्रजहर्षननादच ।।6.45.13।।
असे बोलून त्याने धर्मज्ञ बंधू राम-लक्ष्मणांना तीक्ष्ण बाणांनी भेदले; हर्षाने भरून तो मोठ्याने गर्जला.
Verse 14
भिन्नाञ्जनचयश्यामोविष्फार्यविपुलंधनुः ।भूयोभूयश्शरान्घोरान् विससर्जमहामृथे ।।6.45.14।।
भिन्न अंजनराशीप्रमाणे श्याम तो विशाल धनुष्य ताणून, त्या महायुद्धात पुन्हा पुन्हा घोर बाण सोडू लागला.
Verse 15
ततोमर्मसुमर्मज्ञोमज्जयननिशितान् शरान् ।रामलक्ष्मणयोर्वीरोननदाचमुहुर्मुहुः ।।6.45.15।।
मग मर्मज्ञ असा तो वीर राम-लक्ष्मणांच्या मर्मस्थानी तीक्ष्ण बाण रुतवत, पुन्हा पुन्हा गर्जना करू लागला.
Verse 16
बद्धौतुशरशब्देनतावुभौरणमूर्धनि ।निमेषान्तरमात्रेणनशेकतुदीक्षितुम् ।।6.45.16।।
रणाच्या अग्रभागी बाणवृष्टीच्या शब्दाने ते दोघेही क्षणात जखडले गेले; पापणी लवण्याइतक्या वेळेतही प्रत्याघात करू शकले नाहीत।
Verse 17
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।
त्यानंतर त्यांच्या सर्व अंगांवर बाणांनी भेद होऊन शरशल्यांनी ते आच्छादित झाले; जणू रज्जू सुटल्यावर इंद्राचे ध्वज थरथरावेत तसे ते कंपित झाले।
Verse 18
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।
मर्मभेदाने कर्शित झालेले ते दोन्ही वीर डगमगले; आणि जगतीचे अधिपती ते महाधनुर्धर भूमीवर कोसळले।
Verse 19
तौवीरशयनेवीरौशयानौरुधिरोक्षितौ ।शरवेष्टितसर्वाङ्गैवार्तौपरमपीडितौ ।।6.45.19।।
ते दोन्ही वीर वीरशय्येवर पडले होते, रक्ताने भिजलेले; सर्वांग बाणांनी वेढलेले, आणि अत्यंत व्याकुळ व पीडित झालेले।
Verse 20
नह्यविद्धंतयोर्गात्रेबभूवाङ्गुळमन्तरम् ।नानिर्भिन्नंनचास्तब्दमाकराग्रादजिह्मगैः ।।6.45.20।।
त्या दोघांच्या देहावर बोटभरही अविद्ध जागा उरली नाही। शिरापासून पायापर्यंत त्या सरळ वेगाने जाणाऱ्या बाणांनी कुठलाही भाग न अभिन्न राहिला, नच अविचल।
Verse 21
तौतुक्रूरेणनिहतौरक्षसाकामरूपिणा ।असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रंजलंप्रस्रवणाविव ।।6.45.21।।
कामरूप धारण करणाऱ्या त्या क्रूर राक्षसाच्या घावाने जखमी झालेले ते दोघे तीव्र वेगाने रक्त ओघळू लागले—जणू दोन झऱ्यांतून पाणी उसळून वाहावे तसे।
Verse 22
पपातप्रथमंरामोविद्धोमर्मसुमार्गणैः ।क्रोधादिन्द्रजितायेनपुराशक्रोविनिर्जितः ।।6.45.22।।
इंद्रजिताच्या क्रोधातून सुटलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी मर्मस्थानी विद्ध होऊन राम प्रथम भूमीवर कोसळले—तोच इंद्रजित, ज्याने पूर्वी शक्र (इंद्र)लाही पूर्ण पराभूत केले होते।
Verse 23
रुक्मपुङ्खैःप्रसन्नाग्रैरधोगतिभिराशुगैः ।नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ।।6.45.23।।विव्याधवत्सदन्तैश्चसिंहदंष्ट्रैःक्षुरैस्तथा ।
त्याने सुवर्ण-पिसांनी युक्त, तेजस्वी अग्रभाग असलेले, वेगवान व अधोगतीने झेपावणारे बाण सोडून त्याला विद्ध केले—नाराच, अर्धनाराच, भल्ल, अंजलिक; तसेच वत्सदंत, सिंहदंष्ट्र आणि क्षुरधार बाणांनीही।
Verse 24
सवीरशयनेशिश्येविज्यमादायकार्मुकम् ।।6.45.24।।भिन्नमुष्टिपरीणाहंत्रिणतंरुक्मभूषितम् ।
तो वीरशय्येवर पडला, धनुष्याची प्रत्यंचा सैल करून—सुवर्णभूषित ते धनुष्य, मुठीजवळ जाड आणि तीन ठिकाणी वाकलेले।
Verse 25
बाणपातान्तरेरामंपतितंपुरुषर्षभम् ।।6.45.25।।सतत्रलक्ष्मणोदृष्टवानिराशोजीवितेऽभवत् ।
बाणांच्या टप्प्यात पुरुषश्रेष्ठ श्रीराम पडलेले पाहून तेथे लक्ष्मण आपल्या जीविताविषयीही निराश झाले।
Verse 26
रामंकमलपत्राक्षंशरबन्धपरिक्षतम् ।।6.45.26।।शुशोचभ्रातरंदृष्टवापतितंधरणीतले ।
कमलनयन, बाणांच्या बंधनाने जखमी होऊन भूमीवर पडलेले आपले भ्राता श्रीराम पाहून लक्ष्मण अत्यंत शोकाकुल झाले।
Verse 27
हरयश्चापितंदृष्टवासन्तापंपरमंगताः ।।6.45.27।।शोकार्ताश्चुक्रशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ।
त्याला त्या अवस्थेत पाहून वानर अत्यंत संतापात पडले; शोकाकुल, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्यांनी भयंकर आक्रोश केला।
Verse 28
बद्धौतुवीरौपतितौशयानौतेवानरास्सम्परिवार्यतस्थुः ।समागतावायुसुतप्रमुख्याविषादमार्ताःपरमंचजग्मुः ।।6.45.28।।
दोन्ही वीर बांधलेले पडून शय्यास्थ होते; ते पाहून वानरांनी त्यांना सर्व बाजूंनी वेढून उभे राहिले. पवनपुत्र हनुमानाच्या नेतृत्वाखाली सर्व जण एकत्र येऊन विषादाने व्याकुळ होऊन परम शोकात बुडाले.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Indrajit’s use of concealment and massed missile tactics to disable opponents who cannot visually target him, raising an epic-level tension between kṣātra valor (face-to-face combat ideals) and victory through deceptive or asymmetric means.
The sarga underscores that power without moral transparency can create temporary dominance, yet it also highlights the fragility of embodied heroes and the necessity of steadfast allies; dharma is tested not only by intent but by method, especially when visibility, truth, and agency are impaired.
The setting is the Laṅkā warfront (battlefield/raṇa-mūrdhan) framed by cultural-theological references rather than place names: Yama’s abode as a death-horizon, Indra/Mahendra as a benchmark of divine perception, and the banner-simile that encodes royal-military iconography.