Sarga 66
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
या ६६व्या सर्गात कुंभकर्णाच्या प्रस्थानामुळे वानरसेनेत निर्माण झालेला मनोभंग आणि त्यानंतर त्याचे निरसन वर्णिले आहे. पर्वतशिखरासारखा विशाल कुंभकर्ण लंकेची सीमा झपाट्याने ओलांडून असा गर्जतो की समुद्रही प्रतिध्वनित होतो. त्याला ‘देवतांनाही अजेय’ मानून वानर भयाने पळापळ करतात—काही मागे न पाहता धावतात, काही समुद्रात पडतात, काही गुहा-पर्वत-वृक्षांचा आश्रय घेतात, तर काही मृतासारखे कोसळतात. तेव्हा वालीपुत्र अङ्गद रणनेता म्हणून पुढे येतो व सर्वांना परतण्याची आज्ञा देतो. तो सांगतो की शस्त्र टाकून पळणे लोकलज्जेचे कारण आहे; धर्मयुद्धात मरणही श्रेयस्कर—जिंकल्यास कीर्ती, आणि वीरगती आल्यास ब्रह्मलोकप्राप्ती. पूर्वी केलेल्या स्वशौर्याच्या गर्वोक्तीला ही घबराट शोभत नाही, असे तो कठोरपणे बजावतो. वानर म्हणतात की कुंभकर्णाने भयंकर संहार केला असून प्राण प्रिय आहेत; तरीही अङ्गदाच्या दृढ वाणीने आणि हनुमंताच्या सहाय्यक उपदेशाने त्यांचे धैर्य परत येते. ऋषभ, शरभ, मैंद, धूम्र, नील, कुमुद, सुषेण, गवाक्ष, रंभा, तारा, द्विविद, पनस आणि हनुमान असे सेनानायक पुन्हा वेगाने रणभूमीकडे धाव घेतात. कुंभकर्णावर शिळा व फुललेली झाडे फेकली जातात, पण ती त्याच्या अंगावर आपटून चुरडली जातात—त्याची भयानक दृढता दिसून येते आणि युद्ध पुन्हा उग्र होते.
Shlokas
Verse 1
स लङ्घयित्वाप्राकारंगिरिकूटोपमोमहान् ।निर्ययौनगरात्तूर्णंकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।
गिरिशिखरासारखा विशाल महाबली कुम्भकर्ण प्राकार उडी मारून लवकरच नगराबाहेर निघून गेला॥
Verse 2
ननाद च महानादंसमुद्रमभिनादयन् ।विजयन्निवनिर्घातन्विधमन्निवपर्वतान् ।।।।
त्याने महागर्जना केली, ज्याने समुद्रही दुमदुमला—जणू विजयघोष करणारा वज्रनाद, जणू पर्वतांना चिरडून टाकणारी प्रचंड शक्ती।
Verse 3
तमवध्यंमघवतायमेनवरुणेनवा ।प्रेक्ष्यभीमाक्षमायान्तंवानराविप्रदुद्रुवुः ।।।।
इंद्र, यम किंवा वरुण यांनाही अवध्य मानला गेलेला तो भीषण-नेत्रांचा येताना पाहून वानर घाबरून पळून गेले।
Verse 4
तांस्तुविप्रद्रुतान् दृष्टवाराजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।नलंनीलंगवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ।।।।
ते वानर दल घाबरून पळताना पाहून राजपुत्र अंगदाने नल, नील, गवाक्ष आणि महाबली कुमुद यांना उद्देशून म्हटले।
Verse 5
आत्मानमत्रविस्मृत्यवीर्याण्यभिजनानि च ।क्वगच्छतभयत्रस्ताःप्राकृताहरयोयथा ।।।।
इथे तुम्ही स्वतःला—तुमचे शौर्य आणि कुलगौरव—विसरलात काय? भयाने व्याकुळ होऊन साध्या हरिण्यांसारखे कुठे पळत आहात?
Verse 6
साधुसौम्या निवर्तध्वंकिप्राणान्परिरक्षथ ।नालंयुद्धायवैरक्षोमहतीयंबिभीषका ।।।।
साधु सौम्यांनो, धीर धरा—परत फिरा। प्राण वाचविण्यासाठी इतके का घाबरता? हा राक्षस युद्धास योग्य नाही; तो केवळ दिसण्यातच मोठा भयंकर आहे।
Verse 7
महतीमुथतितामेनांराक्षसानांबिभीषिकाम् ।विक्रमाद्विधमिष्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।।।।
हे प्लवंगमांनो, परत या! राक्षसांनी उभी केलेली ही महान् भयानक विभीषिका आम्ही आपल्या पराक्रमाने चुरडून टाकू॥
Verse 8
कृच्छ्रेणतुसमाश्वस्यसङ्गम्य च ततस्ततः ।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्सम्प्रतस्थूरणाजिरम् ।।।।
कठीण अवस्थेतून सावरत ते सर्वजण इकडून-तिकडून पुन्हा एकत्र झाले; हातात वृक्ष व शिळा घेऊन हरिवीर रणांगणाकडे निघाले॥
Verse 9
तेनिवृत्यतुसङ्कृद्धाःकुम्भकर्णंवनौकसः ।निर्जघ्नुःपरमक्रुद्धास्समदाइवकुञ्जराः ।।।।
ते वनवासी वानर परत फिरून संतप्त क्रोधाने पेटले; अत्यंत रोषात त्यांनी कुंभकर्णावर प्रहार केला—जणू मदोन्मत्त हत्ती॥
Verse 10
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्चशिलाभिश्चमहाबलः ।पादपैःपुष्पिताग्रैश्चहन्यमानो न कम्पते ।।।।
उंच पर्वतशिखरे, शिळा आणि फुलांनी बहरलेल्या शेंड्यांच्या वृक्षांनी वारंवार आघात केला तरी तो महाबली किंचितही डगमगला नाही।
Verse 11
तस्यगात्रेषुपतिताभिद्यन्तेशतशश्शिलाः ।पादपाःपुष्पिताग्राश्चभग्नाःपेतुर्महीतले ।।।।
त्याच्या अंगांवर पडताच शेकडो शिळा तुटून चुरडल्या गेल्या; आणि फुलांनी बहरलेले वृक्षही मोडून भूमीवर कोसळले।
Verse 12
सोऽपिसैन्यानिसङ्क्रुद्धोवानराणांमहौजसाम् ।ममन्थपरमायत्तोवनान्यग्निरिवोत्थितः ।।।।
तोही क्रोधाने उफाळून, वनांना भस्म करणाऱ्या प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे प्रचंड वेगाने उठून, महौजस्वी वानरांच्या सैन्यांना चिरडू लागला।
Verse 13
लोहितार्द्रास्तुबहवश्शेरतेवानरर्षभाः ।निरस्तांपतिताभूमौताम्रपुष्पाइवद्रुमाः ।।।।
रक्ताने भिजलेले अनेक वानरश्रेष्ठ वीर भूमीवर पडले होते—जणू तांबूस फुलांनी बहरलेले वृक्ष उपटून फेकल्यावर जमिनीवर कोसळावेत।
Verse 14
लङ्घयन्तःप्रधावन्तोवानरानावलोकयन् ।केचित्समुद्रेपतिताःकेचिद्गगनमास्थिताः ।।।।
उड्या मारत धावत वानरसेना मागे वळूनही पाहात नव्हती; काही समुद्रात पडले, तर काही आकाशात उंच झेपावले।
Verse 15
वध्यमानास्तुतेवीराराक्षसेन च लीलया ।सागरंयेनतेतीर्णाःपथातेनदुद्रुवुः ।।।।
ते वीर वानर त्या राक्षसाने जणू खेळत-खेळतच मारले जात असता, ज्या मार्गाने त्यांनी सागर ओलांडला होता त्याच मार्गाने ते धावत पळून गेले।
Verse 16
तेस्थलानितदानिम्नंविवर्णमानाभयात् ।ऋक्षावृक्षान् समारूढाःकेचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
तेव्हा भयाने त्यांचे चेहरे फिक्के पडले; ते खालीसखल जागेकडे धावले. काही ऋक्ष (भालू) झाडांवर चढले, तर काहींनी पर्वताचा आश्रय घेतला।
Verse 17
ममज्जुरर्णवेकेचिद्गुहाःकेचित्समाश्रिताः ।निपेतुःकेचिदपरेकेचिन्नैवावतस्थिरे ।।।।केचिद्भूमौनिपतिताःकेचित्सुप्तामृताइव ।
काही जण समुद्रात बुडाले, काहींनी गुहांचा आश्रय घेतला. काही इतर कोसळून पडले, काही तर उभेही राहू शकले नाहीत. काही भूमीवर पडले, आणि काही झोपेत मृत झाल्यासारखे निश्चल पडून राहिले।
Verse 18
तान्समीक्ष्याङ्गदोभग्नान्वानरानिदमब्रवीत् ।।।।अवतिष्ठतयुध्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।
भंग पावून पळणाऱ्या वानरांना पाहून अंगद म्हणाला—“थांबा! परत फिरा, हे प्लवंगमा; चला, आपण युद्ध करूया।”
Verse 19
भग्नानांवो न पश्यामिपरिगम्यमहीमिमाम् ।।।।स्थानंसर्वेनिवर्तध्वंकिंप्राणान् परिरक्षथ ।
पराभूत होऊन पळणाऱ्यांसाठी—ही सारी पृथ्वी पालथी घातली तरी—मला कुठेही सुरक्षित ठिकाण दिसत नाही. तुम्ही सर्व परत फिरा; धर्म-मान सोडून प्राणच का जपता?
Verse 20
निरायुधानांद्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः ।।।।दाराह्युपहसिष्यन्ति स वैघातस्तुजीवताम् ।
तुम्ही जर निरायुध होऊन पळाल, तर तुमच्या पत्नीच तुमची थट्टा करतील. अशा अपमानानंतर जगणे—तो आघात मृत्यूपेक्षाही अधिक कठोर आहे।
Verse 21
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।।।
तुम्ही सर्वजण महान व विस्तीर्ण कुलांत जन्मलेले; मग भयाने व्याकुळ होऊन साध्या वानरांसारखे कुठे पळता? घाबरून पराक्रम टाकून धावणे—हे खरे तर अनार्यांचेच लक्षण।
Verse 22
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।6.66.21।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।6.66.22।।
（दक्षिण पाठात पुनरुक्ती）तुम्ही सर्वजण महान व विस्तीर्ण कुलांत जन्मलेले; मग भयाने व्याकुळ होऊन साध्या वानरांसारखे कुठे पळता? घाबरून पराक्रम टाकून धावणे—हे खरे तर अनार्यांचेच लक्षण।
Verse 23
विकत्थनानिवोयानि तदावैजनसंसदि ।तानिवःक्वनुयातानिसोदग्राणिम हितानि च ।।।।
जनसभेत पूर्वी तुमची जी गर्वोक्ती, उंचावलेली व गौरविली गेलेली वचने होती—ती आता कुठे गेली?
Verse 24
भीरुप्रवादाश्श्रूयन्तेयस्तुजीवतिधिक्कृतः ।मार्गस्सत्पुरुषैर्जष्टःसेव्यतांत्यज्यतांभयम् ।।।।
जो धिक्कृत होऊनही जगतो, त्याच्याविषयी भित्रेपणाची निंदा ऐकू येते। सत्पुरुषांनी सेविलेला मार्ग सेवावा; भयाचा त्याग करावा॥
Verse 25
शयामहेऽनिहताःपृथिव्यामल्पजीविताः ।दुष्प्रापंब्रह्मलोकंवाप्राप्नुयामोयुधिसूदिता ।।।।
आपले आयुष्य अल्प असले तरी, जर आम्ही पृथ्वीवर रणात मारले जाऊन पडू, तर युद्धात वध झाल्याने दुर्मिळ ब्रह्मलोकही प्राप्त होऊ शकतो॥
Verse 26
सम्प्राप्नुयामःकीर्तिंवानिहत्वाशत्रुमाहवे ।जीवितंवीरलोकस्यमोक्ष्यामोवसुवानराः ।।।।
रणात शत्रूचा वध केला तर कीर्ती मिळेल; अन्यथा, हे वसु-वानर वीरांनो, प्राण अर्पून वीरलोकास प्राप्त होऊ॥
Verse 27
न कुम्भकर्णःकाकुत्स्थंदृष्टवाजीवन् गमिष्यति ।दीप्यमानमिवासाद्यपतङ्गोज्वलनंयथा ।।।।
काकुत्स्थाला समोर पाहून कुंभकर्ण जिवंत परत जाणार नाही; जसा जळत्या अग्नीजवळ जाऊन पतंग सुटत नाही॥
Verse 28
लायनेनचोद्धिष्टाःप्राणान् रक्षामहेवयम् ।एकेनबहवोभग्नायशोनाशंगमिष्यति ।।।।
निवडलेले व प्रसिद्ध योद्धे असूनही जर पलायन करून प्राण वाचवू—एकाच शत्रूमुळे अनेक जण भग्न झाले तरी—तर आपले यश नष्ट होईल॥
Verse 29
एवंब्रुवाणंतंशूरमङ्गदंकनकाङ्गदम् ।द्रवमाणास्ततोवाक्यमूचुःशूरुविगर्हितम् ।।।।
अशा रीतीने सुवर्ण-कंकणधारी वीर अङ्गद बोलत असता, पळत असलेल्या वानरांनी त्यास असे शब्द उत्तरले की जे वीराला निंद्य वाटतील।
Verse 30
कृतंनःकदनंघोरंकुम्भकर्णेनरक्षसा ।न स्थानकालोगच्छामोदयितंजीवितंहिनः ।।।।
राक्षस कुंभकर्णाने आमचा भयंकर संहार केला आहे। थांबण्याचा हा वेळ नाही—चला, कारण प्राण आम्हाला प्रिय आहेत।
Verse 31
एतावदुक्त्वावचनंसर्वेतेभेजिरेदिशः ।भीमंभीमाक्षमायान्तंदृष्टवावानरयूथपाः ।।।।
एवढे बोलून ते सर्व वानरयूथपती दिशादिशांना पांगले; कारण तो भीषण, भीषण-नेत्रांचा येताना त्यांनी पाहिला होता।
Verse 32
द्रवमाणस्तुतेवीराअङ्गदेनवलीमुखाः ।सान्त्वैश्चैहनुमानैश्चततस्सर्वेनिवर्तिताः ।।।।
ते वीर वानर पळत होते; पण अङ्गदाने—हनुमानासह—सांत्वनाने व युक्तिवादयुक्त उदाहरणांनी त्यांना समजावून सर्वांना परत फिरविले।
Verse 33
प्रहर्षमुपनीताश्चवालिपुत्रेणधीमता ।आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्चसर्वेवानरयूथपाः ।।।।
धीर बुद्धिमान वालिपुत्र अंगदाने हर्ष व धैर्य दिल्यामुळे सर्व वानरयूथपती आज्ञेची वाट पाहत रणासाठी सज्ज होऊन उभे राहिले।
Verse 34
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाःकुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखंरणं ।।।।
ऋषभ, शरभ, मैंद, धूम्र, नील; कुमुद, सुषेण, गवाक्ष, रम्भ व तारा—आणि द्विविद, पनस व वायुपुत्र हनुमान यांच्या नेतृत्वाखाली—सर्वजण अतिवेगाने रणभूमीकडे धावले।
Frequently Asked Questions
The dilemma is battlefield flight versus steadfast duty: the Vānara troops abandon formation under fear of Kumbhakarṇa, and Aṅgada confronts the dharmic cost of retreat—loss of honor, social ridicule, and betrayal of collective responsibility.
Aṅgada teaches that courage is a moral discipline: preserve dignity by returning to rightful action, accept death in dharma-yuddha as meaningful (fame or higher attainment), and treat fear as a condition to be mastered through reasoned exhortation and communal resolve.
Laṅkā’s प्राकार (defensive boundary) and the समुद्र/सागर (ocean crossed by the Vānara host) frame the episode, while caves, mountains, and trees function as flight-shelters that map the troops’ dispersal and subsequent reassembly.