Sarga 121
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
युद्धकाण्ड
या सर्गात युद्धकथेचा न्याय‑दैवी समारोप साक्षीच्या रूपाने होतो. ब्रह्मदेवांच्या उपदेशानंतर अग्नी (विभावसु/हव्यवाहन/पावक) ‘लोक‑साक्षी’ म्हणून अग्नीतून प्रकट होतो व वैदेहीला उचलून रामांकडे परत देतो—सीता तेजस्वी, निष्कलंक व पूर्ववत् शुद्ध रूपात दिसते. अग्नी विधिवत् घोषणा करतो की सीता वाणी, मन, बुद्धी आणि दृष्टि यांतूनही रामभक्तीत अढळ आहे; राक्षसींच्या पहाऱ्यात, प्रलोभन व धमक्यांतही ती कधीच धर्मापासून ढळली नाही। त्यानंतर राम लोकविश्वासाची नैतिक भूमिका स्पष्ट करतात—तीनही लोकांत सीतेचे पावित्र्य विदित असले तरी रावणाच्या अंतःपुरात दीर्घकाळ राहिल्याने समाजात संशय निर्माण होऊ शकतो; म्हणून ‘लोक‑प्रत्यय’ सिद्ध व्हावा म्हणूनच अग्निप्रवेश घडू दिला, वैयक्तिक शंकेमुळे नव्हे. ते सीतेच्या अबाध्यतेची तुलना अशा ज्वालेशी करतात जी दुष्टाच्या मनातही अप्राप्य आहे, आणि म्हणतात—जशी कीर्ती किंवा स्वतःचे अस्तित्व त्यागता येत नाही, तसे सीतेचा त्यागही शक्य नाही. अखेरीस राम सल्ला स्वीकारून स्तुत्य ठरतात व पत्नीसमवेत धर्मोचित सुख अनुभवतात।
Shlokas
Verse 1
एतच्छ्रुत्वाशुभंवाक्यंपितामहसमीरितम् ।अङ्केनादायवैदेहिमुत्पपातविभावसुः ।।।।
पितामह ब्रह्म्याने उच्चारलेले ते शुभ वचन ऐकून विभावसु अग्निदेव वैदेहीला अंकात उचलून सहसा प्रकट झाले।
Verse 2
नविधूयाथचितांतांतुवैदेहींहव्यवाहनः ।उत्तस्थौमूर्तिमानाशुगृहीत्वाजनकात्मजाम् ।।।।
मग हव्यवाहन अग्निदेवांनी ती चिता न उधळता, साकार रूप धारण करून शीघ्र उभे राहिले आणि जनककन्या वैदेहीला हातांनी धरून घेतले।
Verse 3
तरुणादित्यसङ्काशंतप्तकाञ्चनभूषणाम् ।रक्ताम्बरधरांबालांसीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।।।।अक्लिष्टमाल्याभरणांतथारूपामनिन्दिताम् ।ददौरामायवैदेहीमङ्केकृत्वाविभावसुः ।।।।
उदयत्या तरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, तप्त सुवर्णाभूषणांनी विभूषित, रक्तवस्त्रधारिणी, कोवळी युवती, निळ्या व कुरळ्या केशांची—निर्मळ माळा-आभूषणांनी शोभित, पूर्ववत् रूपवती, अनिंद्य वैदेहीला विभावसूंनी अंकात घेऊन मग रामाला परत अर्पण केले।
Verse 4
तरुणादित्यसङ्काशंतप्तकाञ्चनभूषणाम् ।रक्ताम्बरधरांबालांसीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।।6.121.3।।अक्लिष्टमाल्याभरणांतथारूपामनिन्दिताम् ।ददौरामायवैदेहीमङ्केकृत्वाविभावसुः ।।6.121.4।।
अंतःपुरात कोंडून तिला गुप्त ठेवले गेले; तिचे चित्त तुझ्यातच स्थिर, ती तुझ्याच परायण; आणि घोर बुद्धीच्या भयानक राक्षसींनी तिचे रक्षण केले।
Verse 5
अब्रवीत्तुतदारामंसाक्षीलोकस्यपावकः ।एषातेराम वैदेहीपापमस्यां न विद्यते ।।।।
तेव्हा लोकसाक्षी पावक रामाला म्हणाला—“हे राम, ही तुझी वैदेही; हिच्यात पाप नाही।”
Verse 6
नैववाचा न मनसानैवबुद्ध्या न चक्षुषा ।सुवृत्तावृत्तशौण्डीरन त्वामत्यचरच्छुभा ।।।।
ना वाणीने, ना मनाने, ना बुद्धीने, ना दृष्टीनेही—सुवृत्ता, शुभा सीतेने, हे धर्मनिष्ठ वीर, तुझा कधीही अतिक्रम केला नाही।
Verse 7
रावणेनापनीतैषावीर्योसतिक्तेनरक्षसा ।त्वयाविरहितादीनाविवशानिर्जनाद्वनात् ।।।।
स्वबळाच्या मदाने उन्मत्त झालेल्या राक्षस रावणाने, तुझ्यापासून विरहित, दीन व विवश अशा हिला निर्जन वनातून अपहरण केले।
Verse 8
रुद्धाचान्तःपुरेगुप्तात्वच्छित्तात्वत्परायणा ।रक्षिताराक्षसीभिश्चघोराभिर्घोरबुद्धिभिः ।।।।
अंतःपुरात कोंडून तिला गुप्त ठेवले गेले; तिचे चित्त तुझ्यातच स्थिर, ती तुझ्याच परायण; आणि घोर बुद्धीच्या भयानक राक्षसींनी तिचे रक्षण केले।
Verse 9
प्रलोभ्यमानाविविधंभर्त्स्यमाना च मैथिली ।नाचिन्तयततद्रक्षस्त्वद्गतेनान्तरात्मना ।।।।
नाना प्रकारे प्रलोभन व धाक दाखवली तरीही, अंतःकरण तुझ्यातच गुंतलेली मैथिलीने त्या राक्षसाचा किंचितही विचार केला नाही।
Verse 10
विशुद्धभावांनिष्पापांप्रतिगृह्णीष्वमैथिलीम् ।न किञ्चिरभिधातव्याअहमाज्ञापयामिते ।।।।
विशुद्ध भावाची, निष्पाप मैथिली स्वीकार कर. प्रत्युत्तर म्हणून काहीही बोलू नकोस—मी तुला आज्ञा देतो.
Verse 11
ततःप्रीतिमानारामःश्रुत्यैवंवदतांवरः ।दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।।।
त्यानंतर धर्मात्मा राम—वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ—ते वचन ऐकून अंतःकरणी प्रसन्न झाले; तरी अश्रूंनी व्याकुळ नेत्रांनी ते क्षणभर विचारमग्न झाले।
Verse 12
एवमुक्तोमहातेजाधृतिमान्दृढविक्रमः ।उवाचत्रिदशश्रेष्ठंरामोधर्मभृतांवरः ।।।।
अशा प्रकारे संबोधित झाल्यावर महातेजस्वी, धैर्यवान, दृढविक्रम—धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ—रामांनी देवश्रेष्ठास उद्देशून वचन उच्चारले।
Verse 13
अवश्यंत्रिषुलोकेषु न सीतापापमर्हति ।दीर्घकालोषिताहीयंरावणान्तःपुरेशुभा ।।।।
निश्चितच त्रैलोक्यात हे प्रसिद्ध आहे की शुभा सीता पापास पात्र नाही। तरीही ती दीर्घकाळ रावणाच्या अंतःपुरात राहिली होती॥
Verse 14
बालिशोखलुकामात्मारामोदशरथात्मजः ।इतिवक्ष्यन्तिमांसन्तोजानकीमविशोध्यहि ।।।।
जानकीची शुद्धता न तपासता मी तिला स्वीकारले असते, तर सज्जन माझ्याविषयी म्हणाले असते—‘दशरथपुत्र राम खरोखर बालिश आहे, कामाच्या अधीन आहे’॥
Verse 15
अनन्यहृदयांभक्तांमच्चित्तपरिवर्तिनीम् ।अहमप्यवगच्छामिमैथिलींजनकात्मजाम् ।।।।
मीही जनकनंदिनी मैथिलीला ओळखतो—ती अनन्यहृदया भक्त आहे; तिचे चित्त सदैव माझ्याच ठायी वळलेले असते॥
Verse 16
इमामपिविशालाक्षींरक्षितांस्वेनतेजसा ।रावणोनातिवर्तेतवेलामिवमहोदधिः ।।।।
ही विशालाक्षी स्त्रीही स्वतःच्या तेजाने रक्षित आहे; रावण तिला ओलांडू शकला नसता—जसा महोदधी आपली वेला कधीच अतिक्रमित करत नाही॥
Verse 17
प्रत्ययार्थंतुलोकानांत्रयाणांसत्यसंश्रयः ।उपेक्षेचापिवैदेहींप्रविशन्तींहुताशनम् ।।।।
त्रैलोक्याला प्रत्यय यावा म्हणून—मी सत्याचा आश्रय आहे—वैदेहीला हुताशनात प्रवेश करतानाही मी उपेक्षाच केली॥
Verse 18
न हिशक्तःसुदुष्टात्मामनसापिहिमैथिलीम् ।प्रधर्षयितुमप्राप्यांदीप्तामग्निशिखामिव ।।।।
तो परम दुष्टात्मा रावण मनानेही मैथिलीचा अपमान करण्यास समर्थ नव्हता; ती अग्निशिखेसारखी दीप्त, सर्वथा अप्राप्य होती।
Verse 19
नेयमर्हतिचैश्वर्यंरावणान्तःपुरेशुभा ।अनन्याहिमयासीताभास्करेणप्रभायथा ।।।।
शुभा सीता रावणाच्या अंतःपुरातील ऐश्वर्य स्वीकारण्यास योग्य नाही; ती माझ्यापासून अविभाज्य आहे, जशी भास्करापासून प्रभा।
Verse 20
विशुद्धात्रिषुलोकेषुमैथिलीजनकात्मजा ।न विहातुंमयाशक्याकीर्तिरात्ववतायथा ।।।।
जनककन्या मैथिली त्रिलोकीतही विशुद्ध आहे. आत्मसंयमी पुरुष जसा आपली कीर्ती सोडू शकत नाही, तसा मी तिला त्यागू शकत नाही।
Verse 21
अवश्यं च मयाकार्यंसर्वेषांवोवचोहितम् ।स्निग्धानांलोकनाधानामेवं च वदतांहितम् ।।।।
तुम्ही स्नेही व लोकमान्य नायकांनी कल्याणासाठी जे हितकर वचन सांगितले आहे, त्यानुसार मला निश्चयाने आचरण करणे आवश्यक आहे।
Verse 22
इत्येवम्विजयीमहाबलःप्रशस्यमानःस्वकृतेनकर्मणा ।समेत्यरामःप्रिययामहायशाःसुखंसुखार्होऽनुबभूवराघवः ।।।।
अशा रीतीने विजयी व महाबलवान, स्वकृत कर्मामुळे प्रशंसित महायशस्वी श्रीराम प्रियेसीसह पुनर्मिलन पावून, सुखास पात्र राघवाने परम सुख अनुभविले।
Frequently Asked Questions
The dilemma is legitimacy versus private knowledge: Rāma acknowledges Sītā’s purity yet permits the fire-entry so that the wider world cannot accuse him of accepting her without verification, preserving royal and social trust.
Dharma in leadership includes accountability to collective perception when it safeguards social order; truth is upheld not only internally but also through credible witness and transparent validation.
The key cultural-ritual landmark is the sacrally charged fire/pure-fire setting (agni, citā) functioning as a public witness; the narrative references Rāvaṇa’s antaḥpura (inner quarters) as the contested space of captivity and suspicion.