Sarga 105
रावणक्रोधः—रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
युद्धकाण्ड
या सर्गात द्वंद्वयुद्धातील एक मानसिक वळण दिसते. काकुत्स्थाच्या बाणांनी व्यथित झालेला रणगर्वी रावण प्रचंड क्रोधाने पेटून उठतो आणि घन बाणवृष्टी करून क्षणभर रणांगण अंधारून टाकतो. पण राम अचल पर्वतासारखे न ढळता उभे राहतात; बाणजाळ छेदून सूर्यकिरणांसारखी ती वृष्टी सहन करतात. रामाच्या देहावर रक्तचिन्हे उमटली तरी ती पराभवाची नव्हे—फुललेल्या किंशुकवृक्षासारखी धैर्य व सहनशीलतेची प्रतिमा ठरते. त्यानंतर रामाचा रोष धर्मन्यायाच्या रूपाने प्रकट होतो. असहाय सीतेचे चोरासारखे अपहरण केल्यामुळे रावणाला ‘खरा वीर्यवान’ मानण्यास राम नकार देतात; असे कृत्य मर्यादा व स्वीकृत चारित्र्याच्या विरुद्ध आहे. पुढे रामाचे वचन रणभविष्यवाणीप्रमाणे तीव्र होते—छिन्न शिर, गिधाडे, फाटलेली अंतरे—हे मनोयुद्धही आहे आणि अधर्मावरचा निर्णयही. रामाचा पराक्रम जणू द्विगुण होतो; आत्मज्ञान व शुभनिमित्तांनी अस्त्रे त्यांना आपोआप प्रकट होत असल्याप्रमाणे वर्णन येते आणि ते आक्रमण अधिक तीव्र करतात. रामाच्या बाणवृष्टीसह वानरांच्या शिलावृष्टीच्या संयुक्त दडपणाखाली रावण मानसिक गोंधळात पडतो, योग्य प्रत्युत्तर देऊ शकत नाही; तेव्हा त्याचा सारथी त्याला रणांगणातून दूर नेतो—उत्साह व कर्तृत्वाचा तात्पुरता ऱ्हास सूचित होतो.
Shlokas
Verse 1
स तेनतुतदाक्रोधात्काकुत्स्थेनार्दितोरणे ।रावणस्समरश्लाघिमहाक्रोधामुपागमत् ।।।।
तेव्हा रणांगणात क्रोधाने उद्दीप्त काकुत्स्थ रामाने आघात केलेला, समरपराक्रमाचा गर्व करणारा रावण महाक्रोधाने भरून गेला।
Verse 2
स दीप्तनयनोरोषाच्चापमायाम्यवीर्यवान् ।अभ्यर्दयत्सुसङ्कृद्धोराघवंपरमाहवे ।।।।बाणधारसहस्रैस्तैस्सतोयदइवाम्बरात् ।राघवंरावणोबाणैस्तटकमिवपूरयन् ।।।।
तेव्हा क्रोधाने ज्वलंत नेत्रांचा पराक्रमी रावण धनुष्य ताणून, त्या परम संग्रामात अत्यंत संतप्त होऊन राघवावर जोराने तुटून पडला. आकाशातून पावसाच्या धारांसारख्या सहस्र बाणवृष्टीने, जणू पावसाने तळे भरावे तसे, रामाच्या सभोवती बाणांनी अवकाश भरून टाकू लागला.
Verse 3
स दीप्तनयनोरोषाच्चापमायाम्यवीर्यवान् ।अभ्यर्दयत्सुसङ्कृद्धोराघवंपरमाहवे ।।6.105.2।।बाणधारसहस्रैस्तैस्सतोयदइवाम्बरात् ।राघवंरावणोबाणैस्तटकमिवपूरयन् ।।6.105.3।।
तेव्हा रावणाने आकाशातून पावसाळी मेघांच्या जलधारांसारख्या बाणांच्या सहस्र धारांचा वर्षाव करून राघवाच्या सभोवतालचा अवकाश शरांनी भरून टाकला—जणू पाण्याने तळे भरावे तसे।
Verse 4
पूरितःशरजालेनधनुर्मुक्तेनसम्युगे ।महागिरिरिवाकम्प्यःकाकुत्स्थो न प्रकम्पते ।।।।
समरात धनुषातून सुटलेल्या शरजाळ्याने भरून गेल्यावरही काकुत्स्थ डगमगला नाही; तो महापर्वतासारखा अचल राहिला।
Verse 5
स शरैश्शरजालानिवारयन् समरेस्थितः ।गभस्तीनिवसूर्यस्यप्रतिजग्राहवीर्यवान् ।।।।
तो पराक्रमी योद्धा रणात स्थिर उभा राहून, आपल्या शरांनी त्या शरजाळांना रोखीत राहिला आणि सूर्यकिरणांसारखे ते सहन केले।
Verse 6
ततश्शरसहस्राणिक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।निजघानोरसिक्रुद्धोराघवस्यमहात्मनः ।।।।
त्यानंतर शीघ्रहस्त निशाचर क्रुद्ध होऊन महात्मा राघवाच्या वक्षस्थळी हजारो बाणांनी प्रहार करू लागला।
Verse 7
स शोणितसमादिग्धस्समरेलक्ष्मणाग्रजः ।दृष्टःफुल्लइवारण्येसुमहान् किंशुकद्रुमः ।।।।
त्या समरात रक्ताने माखलेले लक्ष्मणांचे अग्रज असे दिसत होते, जणू अरण्यात फुललेला अतिविशाल किंशुकवृक्ष।
Verse 8
शराभिघातसम्रब्दःसोऽभिजग्राहसायकान् ।काकुत्स्थ: सुमहातेजायुगान्तादित्यतेजसः ।।।।
शरांच्या आघाताने संतप्त होऊन सुमहातेजस्वी काकुत्स्थाने युगान्तसूर्यासारख्या तेजाने दाहक असे आपले बाण उचलले।
Verse 9
ततोऽन्योन्यंसुसम्रब्धौतावुभौरामरावणौ ।शरान्धकारेसमरेनोपलक्ष्यतांतदा ।।।।
मग समरात बाणांच्या अंधाराने रणभूमी झाकली गेली तेव्हा अत्यंत उग्र राम-रावणांना त्या वेळी एकमेकांचे दर्शन होईना।
Verse 10
ततःक्रोधसमाविष्टोरामोदशरथात्मजः ।उवाचरावणंवीरःप्रहस्यपरुषंवचः ।।।।
त्यानंतर क्रोधाने आविष्ट झालेला दशरथनंदन वीर राम हसत हसत रावणाला कठोर वचन बोलला।
Verse 11
ममभार्याजनस्थानादज्ञानाद्राक्षसाधम ।हृतातेविवशायस्मात्तस्मात्त्वंनासिवीर्यवान् ।।।।
अधम राक्षसा! जनस्थानातून माझ्या विवश व अनभिज्ञ पत्नीचे तू अपहरण केलेस; म्हणून तू खरोखर पराक्रमी म्हणवण्यास पात्र नाहीस।
Verse 12
मयाविरहितांदीनांवर्तमानांमहावने ।वैदेहींप्रसभंहृत्वाशूरोऽहमितिमन्यसे ।।।।
माझ्यापासून विरहिणी, दीन होऊन महावनात राहणाऱ्या वैदेहीला बलपूर्वक पळवून नेऊन तू ‘मी शूर आहे’ असे मानतोस काय?
Verse 13
स्त्रीषुशूरविनाथासुपरदाराभिमर्शक ।कृत्वाकापुरुषंकर्मशूरोऽहमितिमन्यसे ।।।।
रक्षकविहीन स्त्रियांवर झडप घालणाऱ्या, परस्त्रीला हात लावणाऱ्या! भ्याडांचे कर्म करूनही तू ‘मी शूर’ असे मानतोस काय?
Verse 14
भिन्नमर्यादनिर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित ।दर्पान्मृत्युमुपादायशूरोऽहमितिमन्यसे ।।।।
मर्यादा भंग करणाऱ्या, निर्लज्ज, सदाचारात अस्थिर! दर्पाने मृत्यूकडे धावूनही तू ‘मी शूर’ असे मानतोस काय?
Verse 15
शूरेणधनदभ्रात्राबलैःसमुदितेन च ।श्लाघनीयंमहत्कर्मयशस्यं च कृतंत्वया ।।।।
धनद (कुबेर) याचा शूर भाऊ, बल व सामर्थ्याने संपन्न तूने खरोखरच प्रशंसनीय, महान आणि यश देणारे कर्म केले आहे।
Verse 16
उत्सेकानाभिपन्नस्यगर्हितस्याहितस्य च ।कर्मणःप्राप्नुहीदानांतस्याद्यसुमहत्फलम् ।।।।
अहंकाराने ग्रासून तू निंद्य व अहितकारी कर्म केलेस; आता आजच त्या कर्माचे अत्यंत महान फळ भोग.
Verse 17
शूरोऽहमितिचात्मानमवगच्छसिदुर्मते ।नैवलज्जास्तितेसीतांचौरवद्वृपकर्षतः ।।।।
दुर्मते! तू स्वतःला शूर म्हणतोस; पण चोरासारखा सीतेला बळाने ओढून नेलेस तेव्हा तुला किंचितही लाज वाटली नाही.
Verse 18
यदिमत्सन्निधौसीताधर्षितास्यात्त्वयाबलात् ।भ्रातरंतुखरंपश्येस्तदामत्सायकैर्हतः ।।।।
जर माझ्याच सान्निध्यात तू सीतेचा बळाने अपमान केला असतास, तर माझ्या बाणांनी मारला जाऊन तू तुझ्या भाऊ खराला भेटला असतास.
Verse 19
दिष्ट्यासिममदुष्टात्मश्चक्षुर्विषयमागतः ।अद्यत्वांसायकैस्तीक्ष्णैर्नयामियमसादनम् ।।।।
दिष्ट्या, दुष्टात्मा, तू माझ्या नजरेसमोर आलास; आज मी तीक्ष्ण बाणांनी तुला यमसदनी पाठवीन.
Verse 20
अद्यतेमच्छरैश्चिन्नंशिरोज्वलितकुण्डलम् ।क्रव्यादाव्यपकर्षन्तुविकीर्णंरणपांसुषु ।।।।
आज माझ्या बाणांनी छिन्न झालेले, ज्वलित कुंडलांनी शोभणारे तुझे शिर रणधुळीत विखुरले जावो; मांसभक्षक प्राणी ते ओढून नेवोत।
Verse 21
निपत्योरसिगृध्रास्तेक्षितौक्षिप्तस्यरावण ।पिबन्तुरुधिरंतर्षाद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।।।।
हे रावण, तू भूमीवर आपटून पडल्यावर गिधाडे तुझ्या उरावर बसून, बाणांच्या जखमांतून उसळणारे रक्त तहानेने पिऊ देत।
Verse 22
अद्यमद्बाणभिन्नस्यगतासोःपतितस्यते ।कर्षन्त्वन्त्राणिपतगागरुत्मन्तइवोरगान् ।।।।
आज माझ्या बाणांनी विदीर्ण होऊन प्राणहीन पडलेल्या तुझ्या देहातील आतडी पक्षी ओढून काढोत—जसे गरुड सर्पांना फाडून ओढतो।
Verse 23
इत्येवं स वदन्वीरोरामश्शत्रुनिबर्हणः ।राक्षसेन्द्रंसमीपस्थंशरवर्षैरवाकिरत् ।।।।
असे बोलून शत्रुनाशक वीर रामाने जवळ उभ्या असलेल्या राक्षसराजावर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 24
बभूवद्विगुणंवीर्यंबलंहर्षश्चसंयुगे ।रामस्यास्त्रबलंचैवशत्रोर्निधनकाङ्क्षिणः ।।।।
रणात शत्रूचा नाश इच्छिणाऱ्या रामाचे पराक्रम, बल व हर्ष—तसेच अस्त्रांचे सामर्थ्यही—दुप्पट झाले।
Verse 25
प्रादुर्भभूवुरस्त्राणिसर्वाणिविदितात्मनः ।प्रहर्षाच्चमहातेजाश्शीघ्रहस्ततरोऽभवत् ।।।।
आत्मज्ञ श्रीरामास सर्व अस्त्रे आपोआप प्रकट झाली. हर्षोन्मादाने तो महातेजस्वी वीर अधिकच शीघ्रहस्त झाला॥
Verse 26
शुभान्येतानिचिह्नानिविज्ञायात्मगतानिसः ।भूयएवार्दयद्रामोरावणंराक्षसान्तकृत् ।।।।
स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेली ही शुभ चिन्हे ओळखून, राक्षसांचा अंत करणाऱ्या रामाने रावणावर पुन्हा अधिक जोराने आघात केला॥
Verse 27
हरीणांचाश्मनिकरैश्शरवर्षाच्चराघवात् ।हन्यमानोदशग्रीवोविघूर्णहृदयोऽभवत् ।।।।
वानरांच्या दगडांच्या माऱ्याने आणि राघवाच्या बाणवृष्टीने घायाळ झालेला दशग्रीव रावण अंतःकरणाने व्याकुळ झाला॥
Verse 28
यदा च शस्त्रंनारेभे न चकर्षशरासनम् ।नास्यप्रत्यकरोवदीर्यंविक्लबेनान्तरात्मना ।।।।
तेव्हा अंतःकरणाने गोंधळलेला तो ना शस्त्र उचलून चालवू शकला, ना धनुष्य ओढू शकला. त्याचे धैर्यही ढासळले; रामाचा पराक्रम तो सहन करू शकला नाही॥
Verse 29
क्षिप्ताःश्चाशुशरास्तेनशस्त्राणिविविधानि च ।मरणार्थायवर्तन्तेमृत्युकालोऽभ्यवर्तत ।।।।
त्याने झटपट सोडलेले बाण आणि विविध शस्त्रे सर्व निष्फळ ठरली; कारण ती मृत्यूसाठीच कारणीभूत झाली, आणि मृत्यूची नियत वेळ जवळ आली॥
Verse 30
सूतस्तुरथनेतास्यतदवस्थंनिरीक्ष्यतम् ।शनैर्युद्धासम्भ्रान्तोरथंतस्यापवाहयत् ।।।।
त्याला त्या अवस्थेत पाहून त्याचा सारथी—युद्धाने घाबरून—हळूहळू त्याचा रथ रणभूमीपासून दूर नेऊ लागला।
Verse 31
रथं च तस्याथजवेनसाथिर्निवार्यभीमंजलदस्वनंतदा ।जगामभीत्यासमरान्महीपतिंनिरस्तवीर्यंपतितंसमीक्ष्य ।।।।
तेव्हा सारथीने वेगाने त्या भयानक, मेघगर्जनेसारखा नाद करणाऱ्या रथाला आवरून, पराक्रम हरपलेला व पडलेला राजा पाहताच, भयाने रणातून पळ काढला।
Frequently Asked Questions
The pivotal ethical claim is Rāma’s denial of Rāvaṇa’s ‘heroism’: abducting Sītā when she was helpless and separated is framed as theft-like coercion, violating maryādā and disqualifying the act from kṣātra valor.
Power and skill in war are not sufficient for legitimacy; conduct determines moral status. Pride (darpā/utseka) and predatory action generate their own consequences, while steadiness and self-knowledge are portrayed as force-multipliers for righteous action.
No named locale within Laṅkā is foregrounded; instead, the Sarga emphasizes battlefield culture—chariot warfare, astras, omen-language (auspicious signs), and funerary imagery (vultures, Yama’s abode) as markers of epic martial ethos.