Sarga 92

Verse 1

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ।।।।

रक्ताने भिजलेले अंग असूनही शुभलक्षणयुक्त लक्ष्मण युद्धात शक्रजेत्या (इंद्रजित)चा वध करून हर्षित झाला.

Verse 2

ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।।।

त्यानंतर पराक्रमी, महातेजस्वी लक्ष्मणाने जांबवान, हनुमान आणि सर्व वानरांना एकत्र बोलावले. मग विभीषण व हनुमान यांच्या आधाराने तो शीघ्र तेथे गेला, जिथे सुग्रीव व राघव होते.

Verse 3

ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।6.92.2।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।6.92.3।।

त्यानंतर पराक्रमी, महातेजस्वी लक्ष्मणाने जांबवान, हनुमान आणि इतर सर्व वनौकस नेत्यांना एकत्र बोलावले. मग विभीषणाचा आधार घेऊन आणि हनुमानासह तो शीघ्र तेथे गेला, जिथे सुग्रीव व राघव (राम) होते॥

Verse 4

ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ।।।।

मग सौमित्रि (लक्ष्मण) रामाजवळ जाऊन वंदन करून भावाच्या निकट उभा राहिला—जसा शक्र (इंद्र) जवळ उपेंद्र उभा राहतो॥

Verse 5

निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ।।।।

तेव्हा वीर लक्ष्मण, जणू थकव्याने कंठ दाटून आला आहे असा, महात्मा राघवाजवळ येऊन इंद्रजिताच्या त्या घोर वधाची वार्ता सांगू लागला॥

Verse 6

रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ।।।।

तेव्हा महात्मा लक्ष्मणाने रावणाच्या पुत्राचे शिर छिन्न केले—हा वृत्तांत हर्षित विभीषणाने श्रीरामांना निवेदिला।

Verse 7

श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।

लक्ष्मणाकडून इंद्रजित-वधाचे वृत्त ऐकताच महावीर श्रीरामांना अतुल आनंद झाला आणि त्यांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 8

साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरंकृतम् ।रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ।।।।

साधु, लक्ष्मणा! मी संतुष्ट आहे. तू अत्यंत कठीण कार्य करून दाखविले आहेस. रावणाच्या पुत्राचा (इंद्रजिताचा) विनाश झाल्याने विजय निश्चित झाला—हे निश्चयाने जाण।

Verse 9

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।।।

तेव्हा पराक्रमी रामाने कीर्तिवर्धक लक्ष्मणाच्या मस्तकाचा चुंबन घेतले. लक्ष्मण लाजत असतानाही रामाने स्नेहाने त्याला उचलून मांडीवर बसविले; जखमी भावाला आलिंगन देऊन पुन्हा पुन्हा प्रेमाने न्याहाळले.

Verse 10

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।

तेव्हा पराक्रमी रामाने कीर्तिवर्धक लक्ष्मणाच्या मस्तकाचा चुंबन घेतले. लक्ष्मण लाजत असतानाही रामाने स्नेहाने त्याला उचलून मांडीवर बसविले; जखमी भावाला आलिंगन देऊन पुन्हा पुन्हा प्रेमाने न्याहाळले.

Verse 11

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।।।

शस्त्रांनी विद्ध व पीडित, कष्टाने श्वास घेणाऱ्या लक्ष्मणाला पाहून राम दुःखाने व्याकुळ झाला. त्या पुरुषश्रेष्ठाने त्वरेने पुन्हा त्याच्या मस्तकाचे चुंबन घेतले, स्पर्श केला आणि लक्ष्मणाला धीर देत वचन बोलला.

Verse 12

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।

दुष्कर कर्म करणाऱ्या! तू परम कल्याणकारी कार्य सिद्ध केलेस. आज मला वाटते—त्याचा पुत्र मारला गेल्याने रावणही रणात जणू मारलाच गेला.

Verse 13

कृतंपरमकळ्याणंकर्मदुष्करकर्मणा ।अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणंनिहतंयुधि ।।।।

दुष्कर कर्म करणाऱ्या! तू परम कल्याणकारी कार्य सिद्ध केलेस. आज मला वाटते—त्याचा पुत्र मारला गेल्याने रावणही रणात जणू मारलाच गेला.

Verse 14

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।।।

हे वीरा! आज मी विजयी आहे; कारण त्या दुरात्म्याला—नृशंस रावणाच्या पुत्राला—तू रणांगणात ठार केलेस. त्याचा उजवा बाहू, जो त्याच्या हिताचा आधार व शक्तीचा आश्रय होता, छिन्न झाला; आणि या युद्धात विभीषण व हनुमान यांनीही महान कार्य साधले आहे।

Verse 15

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।6.92.14।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।6.92.15।।

त्याचा उजवा बाहू—ज्यावर त्याचे हित अवलंबून होते—निश्चितच छिन्न झाला आहे। रणात विभीषण व हनुमान यांनी महान कार्य सिद्ध केले आहे।

Verse 16

अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ।।।।बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रंनिपातितम् ।

तीन अहोरात्रांत तो वीर कसाबसा पाडला गेला। आज मी त्या शत्रूपासून मुक्त झालो; कारण पुत्र निपातित झाल्याचे ऐकून रावण महान् बलव्यूह घेऊन नक्कीच बाहेर येईल।

Verse 17

तंपुत्रवधसन्तप्तंनिर्यान्तंराक्षसाधिपम् ।।।।बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।

पुत्रवधाने संतप्त होऊन बाहेर येणाऱ्या त्या राक्षसाधिपाला मी महान् बळाने वेढून—तो दुर्जय असला तरी—निश्चितच ठार करीन।

Verse 18

त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ।।।।न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।

हे लक्ष्मणा! तू माझा रक्षक असताना आणि रणांगणात इंद्रजेत्या शत्रूचा वध झाल्यावर, मला ना सीतेला परत मिळविणे कठीण राहील, ना हे पृथ्वी-रूप राज्य।

Verse 19

सतंभ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ।।।।रामःसुषेणंमुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।

त्यानंतर राघव रामाने भावाला धीर देऊन आलिंगन केले. मग प्रसन्न होऊन सुषेणाला संबोधून हे वचन सांगितले.

Verse 20

सशल्योऽयंमहाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।।।।यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।

हा महाप्राज्ञ, मित्रवत्सल सौमित्रि अजूनही शल्यांनी विद्ध आहे. तो पूर्ण स्वस्थ होईल असा तू उपचार कर.

Verse 21

विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

विभीषणासह सौमित्रिचे शल्य त्वरित काढून त्याला विशल्य करा. तसेच ऋक्ष-वानर सैन्यातील वृक्षांनी युद्ध करणारे शूर वीर आणि येथे लढणारे इतर जे शल्यबिद्ध व जखमी आहेत—त्या सर्वांनाही प्रयत्नपूर्वक उपचार करून सुखी व निरोगी करा.

Verse 22

विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।6.92.21।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।6.92.22।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

विभीषणासह सौमित्रि (लक्ष्मण) याचे अंगात रुतलेले शल्य त्वरित काढावे. तसेच वृक्षांनी युद्ध करणारे वीर ऋक्ष-वानरसेनेतील योद्धे आणि येथे इतर जे शल्यबद्ध व जखमी आहेत, त्या सर्वांवरही प्रयत्नपूर्वक उपचार करून त्यांना सुखी करावे॥

Verse 23

एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ।।।।लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।

रामाने असे सांगितल्यावर महात्मा वानरयूथपती सुषेणाने लक्ष्मणाच्या नाकपुड्यांतून परम औषध दिले॥

Verse 24

स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ।।।।तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।

त्याने तो सुगंध श्वासात घेताच तो शल्यरहित झाला; तेव्हा वेदना निवली आणि जखमा भरून जाऊन जुळून आल्या।

Verse 25

विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ।।।।सर्ववानरमुख्यानांचिकित्सामकरोत्तदा ।

तेव्हा राघवांच्या आज्ञेने विभीषणप्रमुख सुहृदांची तसेच सर्व प्रमुख वानरांची चिकित्सा करण्यात आली।

Verse 26

ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथ: ।।।।सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।

मग शल्य काढून वेदना गेल्यावर सौमित्रि (लक्ष्मण) प्रकृतीवर आला; क्षणातच ज्वरताप निवळला आणि तो तेथे आनंदित झाला।

Verse 27

तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितंमुदाससैन्यास्सुचिरंजहर्षिरे ।।।।

तेव्हाच राम, प्लवगाधिपती, विभीषण आणि ऋक्षराज जांबवान्—आपापल्या सैन्यासह—सौमित्रि (लक्ष्मण) रोगरहित व जखमांपासून मुक्त होऊन उठलेला पाहून, दीर्घ काळ आनंदाने हर्षित झाले।

Verse 28

अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करंदाशरथिर्महात्मा ।बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितंनिपातितम् ।।।।

महात्मा दाशरथी (राम) यांनी लक्ष्मणाच्या त्या अत्यंत दुष्कर कर्माचे स्तवन केले। आणि शक्रजित् (इंद्रजित्) पाडला गेला हे ऐकून वानरेन्द्र (सुग्रीव)ही अत्यंत हर्षित झाला।