Sarga 125
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
युद्धकाण्ड
या सर्गात विजयातून सामंजस्याकडे आणि अयोध्याप्रस्थानाकडे होणारा मंगल संक्रमणविधी वर्णिला आहे. विभीषण पुष्पांनी अलंकृत, कुबेरस्वामित्वाचे पुष्पक विमान आदराने दूर उभा राहून श्रीरामांना अर्पण करतो व आज्ञा विचारतो. लक्ष्मण ऐकत असताना श्रीराम विचार करून नीतिवचन सांगतात—युद्धाचा भार वाहणारे वनचर वानरादि मित्र धन-रत्नांनी सत्कृत करावेत; कृतज्ञता हीच राज्याची प्रतिष्ठा टिकवते, आणि उपकार विसरणारा गुणहीन राजा असेल तर त्याची सेना लवकरच विमुख होते. विभीषण त्यानुसार मौल्यवान वस्तूंचे वाटप करतो. सैन्याचा सन्मान झालेला पाहून श्रीराम श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होतात. सभेत लज्जावती सीतेला श्रीराम प्रेमाने आलिंगनात घेऊन विमानात बसवतात. त्यानंतर श्रीराम सुग्रीवप्रमुख वानरांना त्यांच्या सैन्यासह किष्किन्धेला परतण्याची परवानगी देतात आणि विभीषणाला लंकेत सुरक्षित, धर्मयुक्त राज्याचे आशीर्वाद देतात. मित्रसेना अयोध्येला जाऊन रामाभिषेक पाहण्याची व कौसल्येला वंदन करण्याची इच्छा व्यक्त करते; श्रीराम संमती देतात व सर्वजण विमानात चढतात. रामांच्या अनुमतीने पुष्पक आकाशात उडते आणि युद्धोत्तर न्यायदीप्त सार्वभौमत्वाचे प्रतीक म्हणून श्रीराम कुबेरासारखे शोभून दिसतात।
Shlokas
Verse 1
उपस्थितंतुतंकृत्वापुष्पकंपुष्पभूषितम् ।अविदूरेस्थितोराममित्युवाचविभीषणः ।।6.125.1।।
तेव्हा विभीषणाने पुष्पांनी अलंकृत पुष्पक-विमान सज्ज करून घेतले. मग तो जवळच उभा राहून श्रीरामांना असे म्हणाला.
Verse 2
स तुबद्धाञ्जलि: प्रह्वोविनीतोराक्षसेश्वरः ।अब्रवीत्त्वरयोपेतःकिंकरोमीतिराघवम् ।।6.125.2।।
तेव्हा राक्षसांचा अधिपती, नम्र व विनीत होऊन, हात जोडून, त्वरेने पुढे येत राघवाला म्हणाला—“मी काय करू?”
Verse 3
तमब्रवीन्महातेजालक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।विमृश्यराघवोवाक्यमिदंस्नेहपुरस्कृतम् ।।6.125.3।।
तेव्हा महातेजस्वी राघवाने, लक्ष्मण लक्ष देऊन ऐकत असताना, विचार करून स्नेहपूर्वक हे वचन सांगितले।
Verse 4
कृतप्रयत्नकर्माणःसर्वएववनेचराः ।रत्नैरर्थैश्चविविधैस्सम्पूज्यन्तांविभीषण ।।6.125.4।।
हे विभीषण, ज्यांनी प्रयत्न करून कार्य सिद्ध केले, त्या सर्व वनचरांचा रत्ने, धन व विविध दानांनी यथोचित सत्कार होवो।
Verse 5
सहामीभिस्त्वयालङ्कानिर्जिताराक्षसेश्वर ।हृष्टैःप्राणभयंत्यक्त्वासङ्ग्रामेष्वनिवर्तिभिः ।।6.125.5।।
हे राक्षसेश्वर, या हर्षित वीरांसह—ज्यांनी प्राणभय टाकून दिला आणि संग्रामात कधीही मागे न फिरणारे—तू लंकेवर विजय मिळविलास।
Verse 6
त इमेकृतकर्माणस्सर्वएववनौकसः ।धनरत्नप्रदानेनकर्मैषांसफलंकुरु ।।6.125.6।।
हे सर्व वनवासी कृतकर्म झाले आहेत; धन व रत्न देऊन त्यांच्या कर्माचे फळ सफल कर।
Verse 7
एवंसम्मानिताश्चेतेमानार्हमानदात्वया ।भविष्यन्तिकृतज्ञेननिर्वृताहरियूथपाः ।।6.125.7।।
मान देणाऱ्या तुझ्याकडून हे मानार्ह वानर-यूथपती असे सन्मानित झाले तर ते कृतज्ञ होऊन तृप्त व प्रसन्न राहतील।
Verse 8
त्यागिनंसङ्ग्रहीतारंसानुक्रोशंजितेन्द्रियम् ।सर्वेततःअवगच्छन्तिसम्बोधयामिते ।।6.125.8।।
मग सर्व लोक तुला त्यागी, अनासक्त, करुणावान व जितेन्द्रिय असे ओळखतील; म्हणून मी तुला हा उपदेश करीत आहे।
Verse 9
हीनंरतिगुणैस्सर्वैरभिहन्तारमाहवे ।सेनात्यजतिसम्विग्नानृपतिंतंनरेश्वरा ।।6.125.9।।
हे नरेश्वर! जो राजा सर्व गुणांनी हीन होऊन युद्धात केवळ संहारक बनतो, त्याला भयग्रस्त सेना सोडून देते।
Verse 10
एवमुक्तस्तुरामेणवानरांस्तान्विभीषणः ।रत्नार्थसंविभागेनसर्वानेवाभ्यपूजयत् ।।6.125.10।।
श्रीरामांनी असे सांगितल्यावर विभीषणाने रत्ने व धन यांचे वाटप करून त्या सर्व वानर-नायकांचा यथोचित सत्कार केला.
Verse 11
ततस्तान्पूजितान्दृष्टवारत्नार्थैर्हरियूथपान् ।आरुरोहतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ।।6.125.11।।
त्यानंतर रत्ने व धनाने पूजिलेले वानर-यूथपती पाहून श्रीराम त्या वेळी त्या अनुपम विमानात आरूढ झाले.
Verse 12
अङ्केनादायवैदेहींलज्जमानांयशस्विनीम् । लक्ष्मणेनसहभ्रात्राविक्रान्तेवधनुष्मता ।।6.125.12।।
तेव्हा श्रीरामांनी लज्जित, यशस्विनी वैदेहीला अंकी/बाहुपाशात घेऊन, पराक्रमी धनुर्धर भाऊ लक्ष्मणासह विमानातून प्रस्थानाची तयारी केली.
Verse 13
अब्रवीत्सविमानस्थःपूजयन्सर्वावानरान् ।सुग्रीवं च महावीर्यंकाकुत्स्थसविभीषणम् ।।6.125.13।।
विमानात आरूढ झालेले काकुत्स्थ श्रीराम सर्व वानरांचा सत्कार करीत, महापराक्रमी सुग्रीव व विभीषण यांना उद्देशून म्हणाले.
Verse 14
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिद्वानरर्षभाः ।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंप्रतिगच्छत ।।6.125.14।।
हे वानरश्रेष्ठांनो! तुम्ही मित्राचे हे कार्य पूर्ण केले आहे। मी तुम्हा सर्वांना अनुमती देतो—आता इच्छेप्रमाणे परत जा॥
Verse 15
यत्तुकार्यंवयस्येनस्निग्धेन च हितेन च ।कृतंसुग्रीवतत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।।6.125.15।।किष्किन्धांप्रतियाह्यावुस्वसैन्येनाभिसम्वृतः ।
सुग्रीव! स्नेही, हितचिंतक व ज्येष्ठ मित्राने जे करणे उचित, ते सर्व तू धर्मभंग होईल या भीतीने केले आहेस। आता आपल्या सैन्याने वेढलेला तू शीघ्र किष्किन्धेकडे जा॥
Verse 16
स्वराज्येवसलङ्कायांमयादत्तेविभीषण ।।6.125.16।।न त्वांधर्षयितुंशक्तास्सेन्द्राअपिदिवौकसः ।
विभीषण! लंकेत मी तुला स्वराज्य म्हणून सार्वभौम राज्य प्रदान केले आहे। इंद्रासह देवगणही तुला धर्षयितुं समर्थ होणार नाहीत॥
Verse 17
योध्यांप्रतियास्यामिराजधानींपितुर्मम ।।6.125.17।।अभ्यनुज्ञातुमिच्छामिसर्वानामन्त्रयामिवः ।
आता मी माझ्या पित्याची राजधानी अयोध्येकडे प्रस्थान करीन। तुमच्या सर्वांची अनुमती मला हवी आहे; मी तुम्हा सर्वांना निरोप देतो॥
Verse 18
वमुक्तास्तुरामेणहरीन्द्राहरयस्तथा ।।6.125.18।।ऊचुःप्राञ्जलयस्सर्वेराक्षसश्चविभीषणः ।
रामाने असे म्हटल्यावर वानरराज सुग्रीव व इतर वानर, तसेच राक्षसांमध्ये विभीषण—सर्वांनी हात जोडून असे म्हटले॥
Verse 19
अयोध्यांगन्तुमिच्छामःसर्वन्नयतुनोभवान् ।।6.125.19।।मुद्युक्ताविचरिष्यामोवनान्युपननानि च ।
आम्हालाही अयोध्येस जाण्याची इच्छा आहे; आपण आम्हा सर्वांना घेऊन चला। आनंदाने आपल्या संगतीने आम्ही वने व उपवनेही फिरू।
Verse 20
दृष्टवात्वामभिषेकार्ध्रंकौसल्यामभिवाद्य च ।।6.125.20।।अचिरादगमिष्यामःस्वगृहान्नृपसत्तम ।
हे नृपश्रेष्ठ! तुमचा अभिषेक झालेला पाहून आणि कौसल्यामातेला वंदन करून, आम्ही लवकरच आपल्या घरांकडे परत जाऊ.
Verse 21
एवमुक्तस्सधर्मात्मावानरैस्सविभीषणैः ।।6.125.21।।अब्रवीद्वानरान्रामस्ससुग्रीवविभीषणान् ।
वानरांनी व विभीषणाने असे म्हटल्यावर धर्मात्मा रामाने वानरांना तसेच सुग्रीव व विभीषणाला उत्तर दिले.
Verse 22
प्रिययतरंलब्दंयदहंससुहृज्जनः ।।6.125.22।।सर्वैर्भवद्भिःसहितःप्रीतिंलप्स्येपुरींगतः ।
माझ्यासाठी हे अधिक प्रिय लाभ आहे की मी स्नेही मित्रांसह तुम्हा सर्वांच्या संगतीने पुरीत जाऊन तेथे आनंद प्राप्त करीन.
Verse 23
क्षिप्रम् सुग्रीवविमानंवानरैस्सह ।।6.125.23।।त्वमप्यारोहसामात्योराक्षसेन्द्रविभीषण ।
सुग्रीव वानरांसह त्वरेने विमानावर आरूढ होवो। हे राक्षसेन्द्र विभीषण, तूही आपल्या मंत्र्यांसह आरूढ हो।
Verse 24
ततः स पुष्पकंदिव्यंसुग्रीवस्सहवानरैः ।।6.125.24।।आरुरोहमुदायुक्तःसामात्यश्चविभीषणः ।
त्यानंतर सुग्रीव वानरांसह आनंदाने दिव्य पुष्पकावर आरूढ झाला; विभीषणही आपल्या मंत्र्यांसह आरूढ झाला।
Verse 25
तेष्वारूढेषुसर्वेषुकौबेरंपरमासनम् ।।6.125.25।।राघवणाभ्यनुज्ञातमुत्पपातविहायसम् ।
सर्वजण कुबेराच्या परम आसनावर—पुष्पकावर—आरूढ झाल्यावर, राघवाच्या अनुमतीने ते आकाशात उडत झेपावले।
Verse 26
गतेनविमानेनहंसयुक्तेनभास्वता ।।6.125.26।।प्रहृष्टश्चप्रतीतश्चबभौरामःकुबेरवत् ।
हंसयुक्त, तेजस्वी विमान आकाशात गमन करू लागले तेव्हा राम हर्षित व कृतार्थ होऊन कुबेरासारखे तेजस्वी भासले।
Verse 27
वानर, अस्वले आणि महाबली राक्षस—हे सर्व त्या अद्भुत विमानात कसलाही कोंडमारा न होता, भरपूर जागेत, सुखाने बसले।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s insistence that allies who endured the war be materially honored; the implied dilemma is whether a new regime can claim legitimacy without gratitude—Rāma frames reward as a moral and political necessity.
Virtue-based leadership is sustained by kṛtajñatā (recognizing service) and dāna (generous recompense); a ruler lacking guṇas loses the loyalty of the army, whereas compassionate restraint and gratitude stabilize sovereignty.
Laṅkā and Kiṣkindhā mark the war’s theater and the ally-kingdom’s return, while Ayodhyā and Kauśalyā signal the homecoming and forthcoming consecration; the Puṣpaka (Kubera’s vimāna) functions as a cultural emblem of divine-sanctioned transit and royal radiance.