Sarga 4

Verse 1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ।।।।

हनुमंताचे वचन यथाविधी व क्रमाने ऐकून, सत्यपराक्रमी महातेजस्वी श्रीराम तेव्हा बोलले।

Verse 2

यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।।।

तू ज्या लंकेचे वर्णन करतोस—त्या भीषण राक्षसाची ती नगरी—मी तिला लवकरच चिरडून टाकीन. हे मी तुला सत्य सांगतो.

Verse 3

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ।।।।

हे सुग्रीव, याच मुहूर्तावर प्रस्थान करणे मला योग्य वाटते। विजयासाठी हा मुहूर्त अनुकूल आहे; कारण दिवाकर मध्याकाशी आला आहे।

Verse 4

सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यत: ।सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ।।।।

सीतेचे अपहरण करून तो कुठे जाईल, कुठे पळेल—माझ्यापासून तो कधीच सुटू शकणार नाही। सीतेला माझ्या प्रस्थानाची वार्ता कळताच तिच्या जीवनात पुन्हा आशा जागेल—जसा विष पिऊन व्याकुळ झालेला मनुष्य प्राणांती अमृत स्पर्शताच सावरतो।

Verse 5

उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ।।।।

आज उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र आहे आणि उद्या ते हस्त नक्षत्राशी योग पावेल। सुग्रीव, सैन्याच्या सर्व तुकड्या एकत्र कर; या शुभ काळात प्रस्थान करण्याचा माझा निश्चय आहे.

Verse 6

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ।।।।

उद्भवत असलेली ही सर्व निमित्ते मी पाहत आहे. रावणाचा वध करून मी जानकी सीतेला नक्की परत आणीन.

Verse 7

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ।।।।

माझ्या वरच्या पापणीचे हे फडफडणे जणू विजय जवळ आला आहे असे सूचित करते; आणि माझा प्रिय मनोरथ सिद्ध होईल अशीच घोषणा करीत आहे.

Verse 8

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ।।।।

त्यानंतर वानरराज व लक्ष्मण यांनी उत्तम रीतीने पूजिलेला, धर्मात्मा व नीतितत्त्वात निपुण असा श्रीराम पुन्हा वचन बोलला।

Verse 9

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।।।।

या सैन्याच्या अग्रभागी मार्ग पाहण्यासाठी नील पुढे जावो। तो वेगवान व पराक्रमी वानरांच्या एक लक्ष संख्येने वेढलेला असो।

Verse 10

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ।।।।

हे नील सेनापते! फलमुळांनी समृद्ध, शीतल वनजल व मधुर मधु असलेल्या मार्गाने सेनास त्वरेने ने।

Verse 11

दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ।।।।

मार्गावर दुरात्मे राक्षस मूळ, फळे व पाणी दूषित करू शकतात; म्हणून तू त्यांच्यापासून सदैव सावध राहून नित्य तत्परतेने त्या सामग्रीचे रक्षण कर।

Verse 12

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ।।।।

हे वनवासीहो! सखल जागी, दुर्गम वनदुर्गांत व अरण्यात शोध घ्या; उडी मारून वरूनही पाहा, जेणेकरून शत्रूचे लपविलेले सैन्य दिसून येईल।

Verse 13

यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ।।।।

ज्यांचे बळ काहीसे क्षीण आहे, त्यांनी इथेच सहाय्यक कामात राहावे; कारण आपले हे कार्य अत्यंत घोर आहे—म्हणून पराक्रम पूर्णपणे लावा।

Verse 14

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ।।।।

समुद्राच्या लाटांसारखे उसळणारे, भीषण अग्रदल घेऊन, महाबली सिंहसदृश वानर शेकडो व हजारो संख्येने प्रचंड वेगाने पुढे सरसावले।

Verse 15

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः ।गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्तइवर्षभ: ।।।।

पर्वतासारखा गज, महाबली गवय आणि गवाक्ष—हे तिघेही अग्रभागी जावोत, जसे गाईंच्या कळपापुढे गर्वित वृषभ चालतो।

Verse 16

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ।।।।

वानरसेनेच्या उजव्या पार्श्वाचे रक्षण ऋषभ करो—तो उड्या मारणाऱ्यांत श्रेष्ठ, वानरांमध्ये वृषभासमान आहे।

Verse 17

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ।।।।

मदगजासारखा दुर्धर्ष व पराक्रमी गंधमादन वानरसेनेच्या डाव्या पार्श्वावर स्थित होवो।

Verse 18

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ।।।।

मी सैन्याच्या मध्यभागी जाईन, त्या विशाल दलाला उत्साह देत; आणि हनुमानावर आरूढ होईन—जसा देवाधिपती इंद्र ऐरावतावर आरूढ होतो।

Verse 19

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ।।।।

अंगदावर आरूढ होऊन हा लक्ष्मण—अंतकासारखा भयंकर—पुढे जावो; जसा धनाधिपती कुबेर आपल्या ‘सार्वभौम’ हत्तीवर आरूढ होऊन प्रस्थान करतो।

Verse 20

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।।।।

जांबवान्, सुषेण आणि वानर वेगदर्शी—हे तिघे, तसेच महाबली ऋक्षराज, तुझ्या कुक्षीचा व पृष्ठभागाचा रक्षण करो।

Verse 21

राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ।।।।

राघवाचे वचन ऐकून वाहिनीपति सुग्रीव—वानरांतील श्रेष्ठ तो महावीर—वानरांना आज्ञा देऊ लागला।

Verse 22

ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ।।।।

ते सर्व वानरगण युद्धास उत्सुक होऊन उड्या मारू लागले; गुहांतून व पर्वतशिखरांतून तेव्हा वेगाने उड्या घेत पुढे सरसावले।

Verse 23

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।। ।।

त्यानंतर वानरराज व लक्ष्मण यांनी पूजित धर्मात्मा राम सेनेसह दक्षिण दिशेकडे निघाला।

Verse 24

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ।।।।

तेव्हा तो हत्तींसारख्या पराक्रमी वानरांनी वेढलेला पुढे गेला—शेकड्यांनी, लाखांनी, कोटींनी आणि अयुतांनी असंख्य संख्येत।

Verse 25

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।दृप्ता: प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।

तो पुढे जाताच ती महती वानरसेना त्याच्या मागोमाग निघाली—सुग्रीवाच्या आज्ञेत सुव्यवस्थित, सर्वजण उत्साही व आनंदित होते।

Verse 26

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।क्षेवळन्तो निनदन्तस्ते जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ।।।।

उड्या मारत, झेपावत, गर्जत आणि हाक देत ते प्लवंगम दक्षिण दिशेकडे निघाले—क्रीडेत चपळ, तरी रणासाठी सज्ज।

Verse 27

भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ।।।।

ते चालता चालता सुगंधी मधु व फळे खात होते आणि मंजर्‍यांच्या गुच्छांनी भरलेल्या महावृक्षांच्या फांद्या उचलून नेत होते।

Verse 28

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ।।।।

अतिउत्साहात ते सहसा एकमेकांना उचलून नेत व फेकत; कोणी पडत, कोणी उड्या मारीत, आणि काही जण गोंगाटात इतरांना ढकलून पाडीत।

Verse 29

रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ।।।।

“रावणास सर्व रजनीचरांसह आम्हीच वध करू!” असे म्हणत राघवाच्या समीपे वानरवीरांनी प्रचंड गर्जना केली।

Verse 30

पुरस्तादृषभो वीरो नील: कुमुद एव च ।पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ।।।।

पुढे वीर ऋषभ, नील आणि कुमुद—अनेक वानरांसह—मार्ग शोधीत व तो मोकळा करीत चालले होते।

Verse 31

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ।।।।

मध्यभागी राजा सुग्रीव तसेच राम-लक्ष्मण चालले; अनेक भयंकर व बलवान योद्ध्यांनी वेढलेले—शत्रुनाशक।

Verse 32

हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ।।।।

वीर वानर शतवली दहा कोटींनी वेढलेला असूनही, एकट्यानेच आघाडी सांभाळून संपूर्ण वानरसेनेचे रक्षण करीत होता।

Verse 33

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।अर्कश्चातिबल: पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ।।।।

शंभर कोटी अनुयायांसह केशरी, पनस, गज आणि अतिबलासह अर्क—त्या सेनेचा एक पार्श्व रक्षित होते।

Verse 34

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ।।।।

सुषेण आणि जांबवान अनेक अस्वलांनी वेढलेले, सुग्रीवाला पुढे ठेवून सेनेचा पाठीमागचा भाग नीट राखत चालले।

Verse 35

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ।।।।

त्यांचा वीर सेनापती नील—वानरांमध्ये श्रेष्ठ, उडी मारणाऱ्यांत अग्रगण्य—सेनेत फिरत त्या दलाचे योग्य रीतीने नियमन व संरक्षण करीत होता।

Verse 36

दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ।।।।

दारीमुख, प्रजंघ, रंभ आणि कपि रभस—हे वीर वानर सर्व बाजूंनी फिरत प्लवंगमांना वेगाने पुढे जाण्यास प्रवृत्त करीत होते।

Verse 37

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।।।

अशा रीतीने बलाच्या गर्वाने चालत असलेले ते हरिशार्दूल वानर, वृक्ष-लतांनी युक्त पर्वतश्रेष्ठ सह्य पाहू लागले; तसेच पूर्ण फुललेल्या कमळांनी शोभणारी सरोवरे, तटाके आणि वनेही त्यांनी पाहिली।

Verse 38

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।

याच प्रकारे बलाच्या अभिमानाने पुढे जात असलेले ते हरिशार्दूल वानर, वृक्ष-लतांनी परिपूर्ण पर्वतश्रेष्ठ सह्य पाहत होते; तसेच फुललेल्या कमळांनी शोभणारी सरोवरे, तटाके आणि वनेही त्यांनी पाहिली।

Verse 39

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।।।

रामाची आज्ञा जाणून, जणू त्यांच्या भयंकर कोपाला घाबरल्याप्रमाणे, ती महान वानरसेना नगरांच्या जवळपास व जनपदेही टाळीत पुढे सरकली। सागराच्या प्रचंड लाटांसारखी ती भीम सेना महाघोष करीत निघाली—जणू गर्जणारा महासागर।

Verse 40

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।

रामाची आज्ञा जाणून, जणू त्यांच्या भयंकर अप्रसादाला घाबरल्याप्रमाणे, ती महान वानरसेना नगर व जनपदे टाळीत पुढे सरकली। सागराच्या उफाळत्या प्रवाहांसारखी ती सेना प्रचंड गर्जना करीत निघाली—जणू गर्जणारा महासागर।

Verse 41

तस्यदाशरथे: पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।।।।

दाशरथी रामांच्या बाजूस ते शूर कपिकुञ्जर त्वरित उडी मारून पुढे गेले—जणू सुसंयत घोडे हाकले गेले आहेत तसे।

Verse 42

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।।।।

दोन वानरांनी उचलून नेले जात असता ते दोघे नरश्रेष्ठ विलक्षण शोभून दिसले—जणू दोन महान ग्रहांच्या स्पर्शाने चंद्र आणि सूर्य अधिकच तेजस्वी झाले असावेत।

Verse 43

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।।।

तेव्हा वानरराज व लक्ष्मण यांनी यथायोग्य पूजिलेला धर्मात्मा श्रीराम सैन्यासह दक्षिण दिशेकडे प्रस्थान केला।

Verse 44

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।उवाच परिपूर्णार्थ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।।।।

अंगदावर आरूढ, उत्तम स्मरणशक्ती व प्रखर प्रतिभा असलेला, कार्यसिद्धीस तत्पर लक्ष्मण शुभ वाणीने श्रीरामांना म्हणाला।

Verse 45

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ।।।।

अपहृत वैदेहीला परत मिळवून आणि रावणाचा शीघ्र वध करून, कार्यसिद्ध होऊन तू समृद्धार्थ असा अयोध्येला परत जाशील।

Verse 46

महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ।।।।

हे राघव! आकाशात व भूमीवर तुझ्यासाठी महान व शुभ निमित्ते मला दिसत आहेत—ही सर्व तुझ्या कार्यसिद्धीसाठी आहेत। मंगल वारा अनुकूल वाहत आहे; तो सैन्यास मृदु, हितकारी व सुखद आहे।

Verse 47

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।।।।

हे मृग व पक्षी पूर्ण व मधुर स्वरांनी बोलत आहेत; सर्व दिशा प्रसन्न आहेत आणि सूर्यही निर्मळ तेजाने प्रकाशत आहे।

Verse 48

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।।।

भृगुवंशी उशना (शुक्र) प्रसन्न तेजाने तुझ्या मागोमाग चालला आहे; विशुद्ध ब्रह्मराशी आणि परम पवित्र महर्षीही. अग्निसमान दीप्तिमान होऊन ते सर्व ध्रुवताऱ्याची प्रदक्षिणा करीत प्रकाशत आहेत—हे निश्चित विजयाचे शुभ लक्षण आहे.

Verse 49

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।

हेच तेच शुभ ज्योतिष-निमित्त आहे—भृगुवंशी उशना (शुक्र) शांत तेजाने तुझ्या मागे प्रकाशतो आहे, आणि तेजस्वी महर्षी ध्रुवताऱ्याची उजवीकडे प्रदक्षिणा करीत आहेत. यामुळे मंगलमय सिद्धीचा ठाम आश्वास मिळतो.

Verse 50

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

त्रिशंकु राजर्षी आपल्या पुरोहितासह निर्मळपणे प्रकाशमान दिसतो. तो आमच्या समोर महात्मा इक्ष्वाकुवंशाचा पितामह—पूर्वज—म्हणून शुभ दर्शन देत आहे.

Verse 51

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

विशाखा नक्षत्र निर्मळ व निर्विघ्न होऊन तेजाने प्रकाशत आहे. हे आमच्या महात्मा इक्ष्वाकुवंशाचे श्रेष्ठ नक्षत्र मानले जाते—अतिशय शुभ.

Verse 52

नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ।।।।

नैरृतांशी संबंधित नैरृत नक्षत्र अत्यंत पीडित होत आहे। मूल नक्षत्र मूलवतीच्या स्पर्शाने आणि धूमकेतूच्या आघाताने अधिकच दडपले जात आहे॥

Verse 53

सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ।।।।

ही सर्व चिन्हे राक्षसांच्या विनाशासाठीच प्रकट झाली आहेत। ज्यांना काळाने गिळले आहे, ते नियत वेळी नक्षत्र-ग्रहांच्या पीडेत चिरडले जातील॥

Verse 54

प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ।।।।

पाणी प्रसन्न व मधुर आहे, आणि वने फळांनी समृद्ध आहेत। सुगंधी वारे कठोरपणे वाहत नाहीत; वृक्ष जणू ऋतूपलीकडेही फुलांनी बहरले आहेत—ही शुभ चिन्हे आहेत॥

Verse 55

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।।।

हे प्रभो! रचनेत उभ्या केलेल्या कपिसैन्ये अत्यंत तेजस्वी दिसत आहेत—तारकामय संग्रामातील देवसैन्याप्रमाणे। हे आर्य! ही मांडणी पाहून आपण प्रसन्न व्हावे॥

Verse 56

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।

हे प्रभो! व्यूहरचनेत उभ्या असलेल्या कपिसैन्ये अत्यंत उजळून दिसत आहेत—प्रसिद्ध तारक-वधाच्या संग्रामातील देवसैन्याप्रमाणे। हे आर्य! हे पाहून आपण प्रसन्न व्हावे॥

Verse 57

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमू: ।।।।ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।

अशा रीतीने भावाला धीर देऊन हर्षित सौमित्री बोलला. मग महती सेना संपूर्ण पृथ्वी व्यापून पुढे निघाली—नख व दात हीच ज्यांची शस्त्रे, अशा व्याघ्रसदृश ऋक्ष-वानरवीरांनी वेढलेली.

Verse 58

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।।।पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।।।

वानरांच्या हातांच्या व पायांच्या अग्रभागांनी उठलेली धूळ भयंकर झाली; तिने सूर्यप्रभा रोखून जग झाकून टाकले. पर्वत, वन आणि आकाश आच्छादित करीत दक्षिणेकडील ती भीषण हरिवाहिनी पुढे सरकली—जणू आकाशात मेघांची अखंड रांग पसरली आहे.

Verse 59

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।

वानरांच्या हात-पायांच्या अग्रभागांनी उडालेली धूळ भयंकर होऊन सूर्यप्रकाश रोखत संपूर्ण लोक झाकून टाकू लागली. पर्वत, वन व आकाश व्यापत दक्षिणेकडील ती प्रचंड वानरसेना पुढे सरकली—जणू आकाशात मेघांची अखंड घटा दाटली आहे.

Verse 60

उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।।।।

सेना सतत अनेक योजनांपर्यंत उतरू लागली; तेव्हा सर्व नद्यांचे प्रवाह जणू उलटे, उफाळून वाहू लागले.

Verse 61

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ।।।।

ते निर्मळ जलांच्या सरोवरांतून, वृक्षांनी दाटलेल्या पर्वतांवरून, सम भूमिप्रदेशांवरून आणि फळांनी समृद्ध अशा वनांतून—कधी मध्यातून, कधी सर्व बाजूंनी, कधी तिरके, कधी खालीून—अशा सर्व प्रकारे पुढे सरकत गेले।

Verse 62

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ।।।।

महान् चमू संपूर्ण भूमी व्यापून पुढे निघाली। सर्वांचे मुख प्रसन्न होते; ते वाऱ्यासारख्या वेगाने चालले।

Verse 63

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।।।

राघवाच्या कार्यासाठी वानरवीर पराक्रमाने सज्ज होऊन निघाले. ते परस्परांना आपला हर्ष, वीर्य आणि उफाळलेले बळ दाखवीत, मार्गात यौवनोत्साहातून आलेल्या दर्पाने नानाविध जोशपूर्ण चाळे करीत गेले।

Verse 64

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।

राघवाच्या हेतूसाठी वानरयोद्धे पराक्रमाने भरून पुढे गेले. ते एकमेकांना आपला आनंद, शौर्य आणि वाढलेले बळ दाखवीत, मार्गात यौवनोत्साहातून आलेल्या दर्पाने नानाविध चपळ प्रदर्शन करीत राहिले।

Verse 65

तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।।।।

तेथे वनात संचार करणाऱ्या वानरांपैकी काही जण वेगाने पुढे गेले, काही चालताच उड्या मारू लागले, आणि काहींनी आपल्या स्वभावाप्रमाणे ‘किलकिला’ असा किलबिलाट केला।

Verse 66

प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मु: पदान्यपि ।भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।।।।

काही वानर शेपटी जमिनीवर आपटत, काही पाय आपटत; तर काही भुजबलाचा प्रहार करून शिळा चुरडीत आणि वृक्ष मोडून टाकीत.

Verse 67

आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।महानादान्प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेळ्वामन्ये प्रचक्रिरे ।।।।

पर्वतांत संचार करणारे काही वानर डोंगरांच्या शिखरांवर चढून महान गर्जना करीत; तर काही दहाडत दहाडत वर्तुळाकार फिरत.

Verse 68

ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ।।।।

काही वानरांनी उरूंच्या वेगाने अनेक लताजाळे तुडवून फाडून टाकले; आणि पराक्रमी वानर जांभई देत देतही शिळा व वृक्ष फिरवीत क्रीडा करीत राहिले.

Verse 69

शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।।।।

शेकडो, लाखो आणि असंख्य कोटी अशा अत्यंत घोर वानरांनी पृथ्वी सर्व बाजूंनी श्रीमंतपणे व्यापली होती.

Verse 70

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।।।

सुग्रीवाच्या संरक्षणाखाली ती महान वानरसेना दिवस-रात्र अखंड चालत राहिली। हर्षित व उल्लसित, युद्धाचे अभिनंदन करणारे सर्व वानर सीतेला मुक्त करण्यास उद्यत होते; ते कुठेही क्षणभरही थांबले नाहीत॥

Verse 71

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।

सुग्रीवाच्या आश्रयाने ती महान वानरवाहिनी दिवस-रात्र प्रसन्नचित्ताने पुढे सरकत राहिली। येणाऱ्या युद्धाचा आनंद मानत आणि सीतामोचनास तत्पर असलेले सर्व वानर कुठेही क्षणभरही विसावले नाहीत॥

Verse 72

ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ।।।।

त्यानंतर वृक्षांनी दाट आणि नानाविध वन्य पशूंनी युक्त अशा सह्य पर्वतास तसेच मलय नामक महान पर्वतास ते पोहोचले॥

Verse 73

काननानि विचित्राणि नदी: प्रस्रवणानि च ।पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ।।।।

सह्य व मलय पर्वतांवरील विचित्र अरण्ये, नद्या आणि झरे-प्रस्रवणे पाहत पाहतही श्रीराम पुढेच चालत राहिले॥

Verse 74

वकुळान्स्तिलकांश्चूतानसोकान् सिन्धुवारकान् ।करवीरांश्च तिनिशान् भजन्ति स्म प्लवङ्गगमाः ।।।।

उड्या मारत चालणारे वानर वकुळ, तिलक, आंबा, अशोक, सिंधुवार, करवीर आणि तिनिश या वृक्षांचा आदराने आश्रय व सेवन करीत असत॥

Verse 75

अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ।।।।

वानरांनी अङ्कोल, करंज, प्लक्ष, वड (न्यग्रोध), तेंदू, जांभूळ, आवळा आणि नीप या वृक्षांचा आश्रय घेऊन आनंदाने त्यांचा उपभोग केला।

Verse 76

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ।।।।

रम्य दगडी उतारांवर उभे असलेले विविध वनवृक्ष वाऱ्याच्या वेगाने हलून त्यांच्यावर पुष्पवृष्टी करू लागले।

Verse 77

मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ।।।।

सुखद स्पर्श असलेला, चंदनासारखा शीतल वारा मधुगंधी वनांत वाहत होता; आणि भुंग्यांच्या मधुर गुंजारवाने ते वन निनादत होते।

Verse 78

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।।।।

धातूंनी सुशोभित तो पर्वतराज अधिकच तेजस्वी दिसत होता. त्या धातूंची धूळ वाऱ्याच्या वेगाने व पावलांच्या धक्क्याने उडून सर्व बाजूंनी विशाल वानरसेनेला झाकून टाकू लागली।

Verse 79

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।।।माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।।।मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।।।हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।।।प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।।।

पर्वताच्या रम्य उतारांवर सर्वत्र फुलांनी बहरलेली केतकी, सिन्दुवार आणि मनोहर वसंतलता; सुगंधाने परिपूर्ण माधवी, फुललेले कुंद व गुल्म; चिरिबिल्व व मधूक; वञ्जुल व प्रियक; सुफूर्जक व तिलक तसेच फुललेले नागवृक्ष; चूत (आंबा), पाटली व कोविदार; मुचुलिंद व अर्जुन; शिंशुपा व कुटज; धव व शाल्मली; लाल कुरवक; हिन्ताल व तिनिश; चूर्णक व नीपक; नील अशोक, वरण, अङ्कोल व पद्मक—अशा असंख्य वृक्ष-वल्लींनी तो प्रदेश शोभत होता. उड्या मारत धावणाऱ्या वानरांनी त्या सर्व वनप्रदेशाला सर्वत्र गजबजून टाकले।

Verse 80

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

तेथे सुगंधाने परिपूर्ण माधवी-लता होत्या; कुंद व गुल्मही फुललेले होते। चिरिबिल्व व मधूक वृक्ष, तसेच वञ्जुल व प्रियकही सर्वत्र पुष्पित होते।

Verse 81

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

त्या रम्य पर्वत-उतारांवर सुफूर्जक व तिलक वृक्ष, तसेच नागवृक्षही फुललेले होते. आंबे, पाटला व कोविदार—सर्वच पुष्पित होते।

Verse 82

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

तेथे मुचुलिंद व अर्जुन वृक्ष, तसेच शिंशुपा व कुटजही होते. धव व शाल्मली, आणि लाल फुलांचे कुरवकही फुललेले होते।

Verse 83

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

तेथे हिन्ताल व तिनिश वृक्ष, तसेच चूर्णक व नीपही होते. नील-अशोक, वरण, अङ्कोल व पद्मक—हे सर्वही शोभून दिसत होते।

Verse 84

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

उड्या मारत झेपावणाऱ्या वानरांनी त्या सर्व प्रदेशांना सर्वत्र हर्षोल्लासाच्या गजबजीने भरून टाकले.

Verse 85

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

त्या पर्वतावर शीतल वाप्या व पल्वलेही होती; तेथे चक्रवाक पक्षी संचार करीत आणि कारण्डव जलपक्षी नित्य वावरत.

Verse 86

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

ती जलपक्षी व क्रौञ्चांनी भरलेली होती, वराह व मृगांनी सेविलेली होती; तसेच अस्वल, तरक्षु, सिंह आणि भयावह शार्दूल यांचेही तेथे वास्तव्य होते.

Verse 87

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

समंततः अनेक भयंकर व्यालांनी ती सेविली जात; आणि फुललेल्या सुगंधी पद्मांनी, सौगंधिकांनी, कुमुदांनी व नीलोत्पलांनी ती शोभून दिसत.

Verse 88

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।।।स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।।।

त्याच्या उतारांवर नानाविध पक्ष्यांचे थवेही मधुर कूजन करीत होते.

Verse 89

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।

तेथे वानरांनी स्नान करून जल प्राशन केले आणि जलाशयांत क्रीडा केली। शिळांवर चढून ते खेळता-खेळता एकमेकांवर पाणी उडवून भिजवीत होते।

Verse 90

फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ।।।।

तेथे आनंदाने मदोन्मत्त झालेले वानर झाडांवर चढून फांद्या तोडू लागले। अमृतासारख्या सुगंधी फळांसह मुळे व फुलेही त्यांनी भक्षण केली।

Verse 91

द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।।।।

द्रोण-प्रमाणाएवढ्या मोठ्या लटकत्या पोळ्यांमधून मधु-पिंगळ नेत्रांचे वानर हर्षाने मधु पित पुढे निघाले।

Verse 92

पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ।।।।

श्रेष्ठ प्लवग पुढे निघाले—झाडे मोडीत, वेलींना ओढून उपटीत, आणि चालता चालता उत्तम पर्वतांनाही धक्क्यांनी हादरवीत।

Verse 93

वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।।।।

वृक्षांपासून दूर काही कपि मधुमदाने उन्मत्त होऊन गर्जना करीत फिरू लागले। काही जण वृक्षांवर चढले, तर काही जण पुन्हा पुन्हा मधु प्राशन करून उड्या मारू लागले॥

Verse 94

बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपै: ।यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ।।।।

त्या हरियूथपतींनी वसुधा पूर्ण भरून गेली; जशी पिकलेल्या कलम धानाच्या केदारांनी वसुंधरा दाट भरलेली दिसते तशी॥

Verse 95

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ।।।।

मग कमलनेत्र, महाबाहु श्रीराम महेन्द्र पर्वतास पोहोचून वृक्षांनी शोभित शिखरावर चढले॥

Verse 96

ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ।।।।

त्यानंतर शिखरावर चढून दशरथनंदन श्रीरामांनी कासवे व मासे यांनी भरलेला, लाटांनी व्याकुळ झालेला समुद्र पाहिला॥

Verse 97

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ।।।।

ते सह्य पर्वत ओलांडून, मग महान मलयगिरीही क्रमाने पार करून, भीषण गर्जना करणाऱ्या समुद्रापाशी येऊन पोहोचले॥

Verse 98

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ।।।।

उतरून, रमविणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ श्रीराम सुग्रीव व लक्ष्मणासह शीघ्रच समुद्रतीरावरील त्या अनुपम वेलावनात गेले।

Verse 99

अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ।।।।

मग सहसा उसळलेल्या लाटांच्या प्रवाहांनी धुतलेल्या दगडी पृष्ठभागाच्या त्या विशाल किनाऱ्यावर पोहोचून श्रीरामांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 100

एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ।।।।

हे सुग्रीव! आपण वरुणालय असलेल्या समुद्रापाशी येऊन पोहोचलो आहोत. आता इथेच पूर्वी मनात उद्भवलेल्या योजनेचा उपाय-विचार करूया.

Verse 101

अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ।।।।

यापुढे परचा तीर आहे—हा सागर नद्यांचा अधिपती आहे. आणि उपायाविना हा अर्णव पार करणे शक्य नाही.

Verse 102

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ।।।।

म्हणून इथेच तळ ठेऊया; इथेच मंत्रणा सुरू करूया—ज्यायोगे हे वानरबल परच्या तीरास पोहोचेल.

Verse 103

इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ।।।।

असे बोलून, सीताहरणाने व्याकुळ झालेला महाबाहु राम समुद्राजवळ येऊन तेव्हा सेनेला तिथेच वास करण्याची आज्ञा देऊ लागला.

Verse 104

सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ।।।।

हे हरिश्रेष्ठ! समुद्रकिनारी सर्व सेनेचा तळ पडू द्या. इथे समुद्र लंघनाविषयी आपली मंत्रणा करण्याची वेळ आली आहे.

Verse 105

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ।।।।

कोणीही आपापली सेना सोडून कुठेही जाऊ नये। शूर वानरांनी जागर ठेवावा; आपल्यावर लपलेला भयही येऊ शकतो, हे जाणावे।

Verse 106

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ।।।।

रामाचे वचन ऐकून, लक्ष्मणासह सुग्रीवाने वृक्षांनी दाटलेल्या सागरतीरी सैन्याचा तळ मांडला।

Verse 107

विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ।।।।

सागराच्या समीप उभे असलेले ते बळ मधूसारख्या पांडुर जलछटेने जणू दुसऱ्या सागराप्रमाणे शोभून दिसत होते।

Verse 108

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ।।।।

तटावरील वनात येऊन ते श्रेष्ठ वानर तेथेच निवासास बसले आणि महोदधीच्या पलीकडील तीराची उत्कंठा धरू लागले।

Verse 109

तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ।।।।

ते निवासास बसताच सैन्याच्या सज्जतेचा गजर असा उठला की अर्णवाचा महान नादही त्यात झाकोळून गेला।

Verse 110

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ।।।।

सुग्रीवाने संरक्षित केलेली ती महान वानर-सेना तीन विभागांत छावणी करून रामाच्या कार्यसिद्धीसच तत्पर झाली।

Verse 111

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ।।।।

महासागरास येताच वानरवाहिनी आनंदित झाली आणि वाऱ्याच्या वेगाने खवळलेला तो विशाल समुद्र पाहू लागली।

Verse 112

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ।।।।

दूरचा पार, अखंड विस्तार आणि राक्षसगणांनी वावरलेला वरुणालय समुद्र पाहून हरियूथपती विचारासाठी बसले।

Verse 113

चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ।।।।

दिवसाच्या शेवटी व रात्रारंभी, चंड मकर व ग्राहांनी भयावह तो महासागर फेनराशीने जणू हसत होता आणि लाटांनी जणू नाचत होता असे भासले।

Verse 114

चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ।।।।

चंद्र उदय होताच सागर उसळून आला; असंख्य चंद्रप्रतिबिंबांनी तो भरून गेला. प्रचंड वाऱ्याने हाकललेले महाग्राह आणि तिमितिमिङ्गिल राक्षसी मत्स्य यांनी तो सर्वत्र कीर्ण दिसला॥

Verse 115

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ।।।।

वरुणाचे ते धाम जणू ज्वलंत वेटोळ्यांच्या भुजंगांनी भरलेले भासले. महाबलवान सत्त्वांनी ते खोलवर व्यापलेले, अनेक जलमग्न शैलांनी गजबजलेले; अतिदुर्गम, दुर्गम मार्गाचे, अगाध—जणू भयंकर असुरालयच॥

Verse 116

मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ।।।।

मकर व नागभोगांनी दाट झालेल्या जलराशी, वाऱ्याने हेलकावत, प्रचंड वाढून वर उसळल्या आणि पुन्हा खाली कोसळल्या—वारंवार॥

Verse 117

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् ।सुरारिविषयं घोरं पाताळविषमं सदा ।।।।

सागर जणू अग्निकणांनी भेदलेला; त्याचे तेजस्वी जल महोरगांनी भरलेले होते. तो अत्यंत घोर—देवशत्रूंच्या लोकासारखा, आणि सदैव पाताळाच्या विषमतेसारखा भासत होता॥

Verse 118

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ।।।।

सागर आकाशासारखा आणि आकाश सागरासारखे भासले. ‘सागर’ आणि ‘अंबर’ असा भेदच दिसेना; दोन्ही निर्विशेष दिसले॥

Verse 119

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ।।।।

जल जणू आकाशात मिसळले होते आणि आकाशही जलात; त्या एकरूप दर्शनात दोन्ही दिसत होते—वर ताऱ्यांनी भरलेले, खाली रत्नासारखे झळाळणारे।

Verse 120

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ।।।।

वर उठलेल्या मेघांनी आणि माळेसारख्या उसळत्या लाटांनी भरलेल्या त्या दृश्यात सागर व आकाश—या दोघांत काहीच फरक उरला नाही।

Verse 121

अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ।।।।

सिंधुराजाच्या लाटा एकमेकींवर आपटून परस्परांना चिकटत भयंकर गर्जना करीत होत्या—जणू रणांगणात महाभेरी वाजत आहेत।

Verse 122

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।।।

ते महोत्साही योद्धे सागर पाहू लागले—रत्नराशीवर पाण्याचा निनाद, जणू वाऱ्याने दाबून धरलेला; क्रुद्धासारखा उसळणारा, जलचरगणांनी गजबजलेला; वादळाने झोडपलेला जलाशय, ज्याच्या लाटा जणू अनिलाने आकाशात उडविल्यासारख्या उड्या मारीत होत्या।

Verse 123

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।

ते महोत्साही वानर समुद्र पाहू लागले—रत्नराशींच्या गर्जनेने निनादणारा, जणू वाऱ्याने चिथावलेला; क्रुद्धासारखा उफाळणारा, जलचरांनी गजबजलेला। पवनाने झोडपलेला तो जलाशय लाटांना आकाशात उडवीत होता, जणू रोषाने उसळला आहे।

Verse 124

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ।।।।

मग वानर विस्मयाने थक्क झाले आणि समुद्र पाहिला—भिरभिरत्या लाटांच्या जाळ्याच्या निनादाने गाजणारा, चंचल व अत्यंत व्याकुळ, जणू दुःखाने तडफडणारा।